წმიდათა ცხოვრების სატესტო ვერსია წარმოადგენს მანქანურ თარგმანს, შესაძლოა შეიცავდეს გრამატიკულ შეცდომებს!
წმინდა მოციქულთასწორი მეფე კონსტანტინესა და მისი წმინდა დედის, ელენეს ცხოვრება
იმ დროს, როდესაც წარმართული სამყარო, ცეცხლითა და მახვილით შეიარაღებული, III საუკუნის დასასრულსა და IV საუკუნის დასაწყისში ქრისტიანთა სახელის მიწიდან სრულად აღმოფხვრას განიზრახავდა, ღვთის განგებულებამ ქრისტეს ეკლესიისთვის, ქრისტიანობის მდევნელ კეისართა შორის, სამეფო მფარველი განამზადა კონსტანტინეს სახით – მეფისა, რომელმაც ჯერ კიდევ სიცოცხლეში მიიღო ის სახელწოდება, რომელიც სამუდამოდ განუმტკიცდა ქრისტიანულ ისტორიაში, მოციქულთასწორის, ხოლო მსოფლიო ისტორიაში – დიდის.
274 წელს დაბადებული მშობლებისგან, რომლებიც არ იყვნენ ქრისტიანები, თუმცა იცნობდნენ ქრისტიანობას და მფარველობდნენ მას, კონსტანტინე ბავშვობიდან ერიდებოდა წარმართულ ცრურწმენებს და უახლოვდებოდა ქრისტეს, ჭეშმარიტ ღმერთს. უფლის მარჯვენა თავად თანდათანობით ამზადებდა მას და მრავალგვარი ხერხით წმენდდა მას, როგორც ღვთის დიდების რჩეულ ჭურჭელს.
კონსტანტინეს მამა, კონსტანცი ქლორი, იმპერიის დასავლეთ ნაწილის კეისარი, გარეგნულად ოფიციალურად კერპთაყვანისმცემელი იყო, თუმცა სულში შორს იყო წარმართული ცრურწმენისგან; შინაგანად მან უარყო მრავალი ცრუ ღმერთის მსახურება და აღიარებდა ერთ ჭეშმარიტ ღმერთს. მხოლოდ მას თაყვანს სცემდა იგი და მთელ თავის სახლს, შვილებთან და შინაურებთან ერთად, ერთადერთ მეფე-ღმერთს უძღვნიდა. იმის შესახებ, თუ რამდენად შორს იყო კონსტანცი კერპებისადმი ცრუმორწმუნე მსახურებისგან, მისი ცხოვრებიდან ერთი შესანიშნავი შემთხვევა მეტყველებს.
კონსტანციმ, რომელმაც უარი თქვა კერპებისთვის მსხვერპლისა და საკმევლის შეწირვაზე, ერთხელ მოისურვა თავისი კარისკაცების ნამდვილი განწყობის გამოცდა; მან თავი მოაჩვენა, თითქოს სურდა ცრუმორწმუნე წარმართული რიტუალების შესრულება, და უთხრა თავის придворным:
– ვისაც ჩემი კეთილგანწყობითა და სიყვარულით სურს სარგებლობა და პატივში დარჩენა, მან უნდა შესწიროს მსხვერპლი კერპებს, ხოლო ვინც ამაზე უარს იტყვის, დაე, მოშორდეს ჩემს თვალს და ნუ იანგარიშებს ჩემს კეთილგანწყობაზე მომავალში, რამეთუ ვერ შევძლებ ურთიერთობას არაერთმორწმუნეებთან.
კეისრის სიტყვები ჭეშმარიტებად მიიჩნიეს, კარისკაცები მაშინვე ორ პარტიად გაიყვნენ: ერთნი – ფარისეველი ადამიანები, რომლებსაც არ ჰქონდათ ნამდვილი რელიგიური მრწამსი, მოქნილი სინდისით, რომელსაც შეეძლო მარჯვნივ და მარცხნივ გადახრა, მაშინვე გამოთქვეს თანხმობა მეფის წინადადებაზე, თუმცა მანამდე, დაბალი ანგარიშებით, მის კეთილ მაგალითს მიჰყვებოდნენ კერპთაყვანისმცემლობის უარყოფაში; ხოლო სხვებმა, რომლებმაც გულწრფელი გულით უარყვეს წარმართული ცრურწმენა და ახლა თავიანთი რწმენის ერთგულებად დარჩნენ, როგორც ქრისტეს ჭეშმარიტი მონები, უარი თქვეს მიწიერ და წარმავალ პატივზე და დაიწყეს სამეფო ამალის დატოვება. ეს რომ დაინახა, კონსტანციმ უკან დააბრუნა სამეფო სასახლის დამტოვებელნი, ჭეშმარიტი ქრისტიანები და უთხრა მათ:
– რადგან გხედავთ, რომ ერთგულად ემსახურებით თქვენს ღმერთს, მსურს, რომ ჩემს მსახურებაზეც, ჩემს მეგობრებად და მრჩევლებად იყოთ, რადგან იმედი მაქვს, რომ ჩემს მიმართაც ისევე ერთგულნი იქნებით, როგორც თქვენი ღმერთის მიმართ.
ხოლო მიმართა რა მათ, ვინც ქრისტიანობისგან განდგომისა და კერპთაყვანისმცემლობისკენ იხრებოდა, მეფემ უთხრა:
– თქვენ ვერ აგიტანთ ჩემს კარზე, – თუკი საკუთარი ღმერთის ერთგულებას არ იცავთ, როგორღა იქნებით ჩემი ერთგულნი!
და ასე შერცხვენილი, მან მოაშორა ეს ფარისევლები თავისი სამყოფელიდან; ხოლო ღვთის ერთგული მონები თავისთან დააახლოვა და თავის ოლქში მმართველებად დანიშნა. და ამგვარად, იმ დროს, როდესაც რომის ვრცელი იმპერიის ყველა სხვა მხარეში დიოკლეტიანეს დევნა მძვინვარებდა, კონსტანცის ოლქში ქრისტიანები მშვიდობასა და კეთილდღეობაში ცხოვრობდნენ. თუმცა, დიოკლეტიანეს, იმპერატორთა შორის უფროსის, ნების წინააღმდეგ წასვლის შეუძლებლობის გამო, კონსტანციმ ერთის ნება დართო – დაენგრია ზოგიერთი ქრისტიანული ეკლესია.
ასეთი იყო მოციქულთასწორი კონსტანტინეს მამა, კონსტანცი ქლორი. მისი კეთილგანწყობა ქრისტიანების მიმართ და მათი უპირატესობა წარმართებთან შედარებით; მისი მეუღლის, კონსტანტინეს დედის, წმინდა ელენესა და კონსტანტინეს დის, კონსტანციას ქრისტესკენ მოქცევა ადრეული ასაკიდანვე უკანასკნელის სულში აღძრავდა ჭეშმარიტ სიყვარულს ღვთისა და მისი კანონის მიმართ და ამყარებდა მყარ საფუძველს მისი ზნეობრივი ხასიათის აღზრდისა და განმტკიცებისთვის. და ეს პატარა მარცვალი, ბავშვურ სულში დათესილი, შემდგომში დიდ ხედ აღმოცენდა.
კონსტანტინემ თავისი სიჭაბუკის წლები უნდა გაეტარებინა არა მშობლიური ოჯახის წრეში, არამედ დიოკლეტიანეს კარზე ნიკომიდიაში, სადაც ის თითქმის მძევლად იყო აყვანილი, თუმცა საპატიოდ, რათა უზრუნველყოფილი ყოფილიყო მისი მამის, კონსტანციუსის ერთგულება უფროსი იმპერატორი დიოკლეტიანესადმი.
დედაქალაქში სამეფო კარის ცხოვრება მაშინ მცირე მასშტაბით წარმოადგენდა მთელ იმ ზნეობრივ და რელიგიურ ხრწნას, რა დონემდეც შეიძლება მივიდეს კაცობრიობა, დამონებული უწმინდური, ვნებიანი გულისთქმებით და ჩავარდნილი „უკუღმართ გონებაში“ (რომ.1:28).
ამაო ბრწყინვალება და ფუფუნება, სიმთვრალე და ღორმუცელობა, აუღელვებელი გარყვნილება აზროვნებასა და ცხოვრებაში, ინტრიგები და შეთქმულებები, გაბოროტება ჭეშმარიტი ღვთისმსახურების წინააღმდეგ და თვალთმაქცური, ცრუ პატივისცემა მოჩვენებითი ღმერთების მიმართ, – აი, ბნელი სურათი, რომელშიც განგებამ კონსტანტინეს წარუდგინა წარმართობის მთელი უაზრობა და უღირსება.
სამაგიეროდ, იქვე, ერთდროულად და ამიტომაც უფრო თვალსაჩინოდ იკვეთებოდა კონსტანტინეს თვალწინ სხვა საზოგადოების ცხოვრება, – ქრისტიანული თემისა, სადაც მოხუცები და მოხუცი ქალები, ყმაწვილები და ქალწულები, უბრალო ადამიანები და სწავლული ბრძენკაცები, თვით ბავშვებიც კი ამტკიცებდნენ თავიანთი რწმენის ჭეშმარიტებას, მისი შინაარსის სიწმინდესა და სიმაღლეს არა მხოლოდ სიტყვებით, არამედ თავიანთი საქმეებითაც, მისი აღიარებით თავიანთი კეთილმსახური ცხოვრებით, მისთვის ტანჯვით სიკვდილამდეც კი.
რამეთუ ამ დროს გაჩაღდა უსაშინლესი დევნა ქრისტეს ეკლესიის მიმართ, რომელიც აღემატებოდა ყველა სხვა დევნას როგორც მდევნელთა ბოროტებით, ისე წამების მრავალფეროვნებით, ისე მოწამეთა რიცხვით, და – ქრისტეს სარწმუნოების ტრიუმფით, გამარჯვებული ტრიუმფით ყველა წარმართულ ხრიკზე.
კონსტანტინე, განგების მიერ წარმართული ბოროტების კერასთან დაყენებული, არ შეიძლებოდა არ დაენახა მისი ყველა მცდელობის ამაოება, რომ დაემარცხებინა დაუძლეველი; უშუალოდ, საკუთარი თვალებით ხედავდა ღვთის ძალას, რომელიც სისუსტეებში სრულდებოდა და ყველაფერს იმორჩილებდა.
ყოველ ქრისტიან აღმსარებელში, ყოველ მოწამეობრივ ღვაწლში კონსტანტინეს თვალწინ წარმოდგებოდა ქრისტეს სარწმუნოების სიმართლის უდავო მოწმე, მისი უპირატესობის წარმართობასთან შედარებით, მისი ღვთაებრივი წარმოშობისა.
და კონსტანტინემ შეინარჩუნა თავის სულში ბავშვობაში დათესილი სიკეთის საწინდარი, – შეინარჩუნა გულის სიწმინდე და უმანკოება და ღვთის კანონის პატივისცემა, თუმცა ზნეობრივად გაფუჭებულ გარემოში ტრიალებდა.
მაგრამ კონსტანტინეს ეს შინაგანი გაუცხოება გახრწნილი სამეფო კარის ცხოვრებისგან, მისი ცნობისმოყვარე გონება და სულიერი კეთილმოწყობა, რომელიც მოკრძალებით იყო დაფარული, ბუნებრივად იწვევდა მის მიმართ ბოროტებას მის გარშემო მყოფი კარისკაცების მხრიდან; ხოლო მისი დიდებული, ლამაზი აღნაგობა მაღალ სიმაღლესთან და გამორჩეულ ფიზიკურ ძალასთან ერთად, რომელიც იზიდავდა ხალხის მზერას და მთელი ჯარის სიყვარულს იპყრობდა მის სასარგებლოდ, მრავალთა, განსაკუთრებით კი კეისარ გალერიუსის შურის მიზეზი იყო.
ეს უკანასკნელი მის განადგურებას გეგმავდა და შეთქმულებაც კი მოაწყო, რათა არ დაეშვა კონსტანტინე სამეფო ღირსებამდე, რაზეც მას დაბადებით ჰქონდა უფლება.
კონსტანტინეს სიცოცხლე საფრთხეში იყო, მაგრამ განგების ხელით გადარჩა მისი რჩეული და მიანიჭა მას ის, რის წართმევასაც ცდილობდა მას უსაზღვრო, მზაკვრული შური.
კონსტანტინე გალიაში გაემგზავრა თავის მამასთან, რომელიც უკვე სასიკვდილო სარეცელზე იპოვა და რომელიც მალევე გარდაიცვალა.
კონსტანცი ქლორის სიკვდილის შემდეგ, მასთან მყოფმა ჯარმა (306 წელს) გალიისა და ბრიტანეთის იმპერატორად კონსტანტინე გამოაცხადა, რომელიც მაშინ ოცდამეთორმეტე წელში იყო, როგორც ყველას მიერ პატივცემული კეისრის საყვარელი ვაჟი. აღმოსავლეთში ქრისტიანთა საშინელი დევნის ცოცხალი შთაბეჭდილების ქვეშ, კონსტანტინემ, მამისგან ძალაუფლების მემკვიდრეობით მიღების შემდეგ, თავის პირველ საქმედ მიიჩნია მამის ყველა განკარგულების დადასტურება ქრისტიანთა სასარგებლოდ – საკუთარ რეგიონებში ქრისტიანობის აღმსარებლობის თავისუფლება გამოაცხადა. ამგვარად, დადგა ქრისტეს სარწმუნოების გამარჯვების ჟამი წარმართულ ცრურწმენაზე! მაგრამ ეკლესიისთვის უკეთესი დროების დადგომას წინ უძღოდა ღვთის სამსჯავროს ჟამი მის მდევნელებზე. იმპერატორებმა დიოკლეტიანემ და მაქსიმიანემ, წმინდა ჭეშმარიტებისთვის ურყევი ტანჯულთა წინააღმდეგ საკუთარი სიბოროტით დაღლილებმა, გადაწყვიტეს დასვენება ეპოვათ სამეფო ტახტებიდან თავის მოცილებაში; მაგრამ მათმა ძალაუფლებაზე უარის თქმამ, თავად სასტიკ მდევნელებსაც კი არ მისცა მშვიდობა და კიდევ უფრო მეტად შეუწყო ხელი საზოგადოებრივ არეულობას. გალერიუსმა, რომელიც აღმოსავლეთში დიოკლეტიანეს ნაცვლად გამეფდა და უკმაყოფილო იყო ჩრდილო-დასავლეთში კონსტანტინეს გამეფებით, იგი იმპერატორად არ აღიარა, არამედ აღიარა სევერუსი, რომელიც იტალიასა და აფრიკას განაგებდა; ამასობაში, იტალიაში იმპერატორად მაქსენციუსი, მაქსიმიანეს ვაჟი, გამოცხადდა. სევერუსის მხარდაჭერით, გალერიუსი მაქსენციუსის წინააღმდეგ ომით წავიდა, რომელმაც მამამისს სთხოვა დაცვა – ამ უკანასკნელმა კვლავ აიღო მმართველობა. სევერუსი მაქსიმიანეს დანებდა და მოკლულ იქნა. მაშინ გალერიუსმა იმპერატორად თავისი მხედართმთავარი ლიკინიუსი გამოაცხადა, ჯარმა კი – კეისარი მაქსიმიანე. ამგვარად აღმოჩნდა, რომ რომის იმპერიაში ერთდროულად ექვსი იმპერატორი მეფობდა და ყველა მათგანი ერთმანეთთან მტრობდა. მშვიდობითა და კეთილდღეობით მხოლოდ კონსტანტინეს ქვეშევრდომები სარგებლობდნენ, რომელიც მამისგან მემკვიდრეობით მიღებული წილით კმაყოფილდებოდა და არ სურდა სხვა თანამმართველთა ურთიერთბრძოლაში მონაწილეობა, – მთლიანად მიუძღვნა თავი ქვეყნის მართვას თავისი წმინდა გულისა და საღი გონების კარნახით, ღვთაებრივი განგებულების მორჩილებაში.
„მე განვუდექი, – ამბობდა თავის თავზე კონსტანტინე, – აქამდე არსებულ მმართველებს, რადგან ვხედავდი მათი ზნე-ჩვეულებების ველურობას.“ ქრისტიანებთან მიმართებაში იგი, მამის მაგალითზე, მშვიდობიან პოლიტიკას ატარებდა, რადგან მათ მონდომებულ და ერთგულ ქვეშევრდომებად აფასებდა. კონსტანტინეს ესმოდა, რომ ქრისტიანობა დიდი ძალა იყო, რომელსაც შეეძლო სამყაროს შეცვლა. მიუხედავად ამისა, იგი ჯერ კიდევ არ იყო ქრისტიანი; ქრისტეს მსახურებისადმი ღრმა პატივისცემის მიუხედავად, მას არ შეეძლო იოლად, შინაგანი ბრძოლის გარეშე, უარი ეთქვა ძველ წარმართულ აღთქმებზე. და მხოლოდ დადგმულმა საშიშმა და რთულმა გარემოებებმა განაწყო იგი ღიად თაყვანი ეცა „ჯვარცმული ღმერთის“ სიდიადის წინაშე, რომელმაც საოცარი სახით გამოიყვანა იგი ყოყმანის მდგომარეობიდან და განუმტკიცა მას გადაწყვეტილება გამხდარიყო ქრისტიანი.
გალერიუსის, რომელიც 311 წელს საშინლად მძიმე ავადმყოფობით გარდაიცვალა, და სირიის მმართველის მაქსიმიანეს, რომელიც 313 წელს სამარცხვინო სიკვდილით – თვითმკვლელობით – დაასრულა სიცოცხლე, შემდეგ, იმპერიის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთადერთი მფლობელი ლიკინიუსი დარჩა, რომელიც მოგვიანებით კონსტანტინეს დაზე დაქორწინდა. დასავლეთ ნაწილში კი, იტალიურ მხარეში, მაქსიმიანეს განმეორებითი მმართველობის შემდეგ, კვლავ მაქსენციუსი გამეფდა, რომაელი ხალხის ნების საწინააღმდეგოდ. კონსტანტინემ იგი რომის იმპერატორად აღიარა და მშვიდობიანი საელჩოც კი გაუგზავნა. მაგრამ მაქსენციუსს არა მხოლოდ არ სურდა კონსტანტინესთან მშვიდობიანი ურთიერთობა, არამედ არც კი უნდოდა მისი იმპერატორად წოდება, რადგან თავად სურდა ყოფილიყო რომის იმპერიის ყველა მიწისა და ქვეყნის ერთპიროვნული მმართველი.
ტახტზე განმტკიცების შემდეგ, მან სრულად გამოავლინა მისთვის დამახასიათებელი ვერაგული სისასტიკე და სიხარბე არა მხოლოდ ქრისტიანების მიმართ, არამედ თავისი თანამორწმუნე წარმართების მიმართაც. გამეფებისას, საჩუქრებითა და დაპირებებით შეაცდინა მისთვის საჭირო ხალხი, შემდეგ კი დაიწყო საპატიო სენატორების დევნა და წამება, მათი ქონების ძარცვა, ცოლებისა და ქალიშვილების მოტაცება თავისი ცხოველური ვნებების, ასევე თავისი ფავორიტების ვნებების დასაკმაყოფილებლად. ის თავისი სისასტიკისა და ბილწი ცხოვრების გამო ძალიან მძიმე და ამაზრზენი იყო მთელი რომისთვის. რომაელებმა, მისი მძიმე უღლის ქვეშ ტანჯულებმა, გადაწყვიტეს ფარულად კონსტანტინესთან ეძიათ დახმარება, სთხოვდნენ, მოსულიყო და ამ მტანჯველისგან დაეხსნა ისინი. კონსტანტინემ პირველ რიგში ამ შემთხვევის გამო წერილი გაუგზავნა მაქსენციუსს, მეგობრულად არწმუნებდა, შეეწყვიტა ძალადობრივი ქმედებები. მაგრამ მაქსენციუსმა არა მხოლოდ არ გაითვალისწინა მისი კეთილი რჩევა და არ გამოსწორდა, არამედ კიდევ უფრო გაბოროტდა. მან თავისი გაბოროტება იქამდე გააგრძელა, რომ დაიწყო კონსტანტინეს წინააღმდეგ ომისთვის მზადება.
ამის გაგებისას, კონსტანტინემ 312 წელს გადაწყვიტა სამხედრო ლაშქრობა წამოეწყო რომის იმპერატორის წინააღმდეგ: მას სურდა რომი ბოროტი ტირანის ხელიდან გამოეტაცა. მაგრამ ეს ლაშქრობა გადაულახავ სირთულეებს წარმოადგენდა. ყველაზე მამაცი სარდლისთვისაც კი, რომელიც უყვარდა ჯარს, ადვილი არ იყო ჯარისთვის ხმლით შესვლა იტალიის გულში, ომის შეტანა დიდი რომის წმინდა მიწაზე, რომელიც წმინდა იყო იმ დროის ხალხებისთვის: ასეთ წამოწყებას უნდა მოეხდინა შემძვრელი გავლენა იმპერიულ ჯარზე და უკმაყოფილების ღრმა წუწუნი. და კონსტანტინე თვითონაც ვერ გათავისუფლდებოდა უნებლიე შიშის გრძნობისგან, ამ ლაშქრობის წამოწყებისას, მით უმეტეს, რომ მას თავად არასდროს უნახავს რომი, რომელიც მისთვის შეიძლებოდა საშიშ გოლიათად გამოჩენილიყო. გარდა ამისა, კონსტანტინესთვის ცნობილი იყო, რომ მისი მოწინააღმდეგის ჯარი მის ჯარზე მრავალრიცხოვანი იყო და რომ მაქსენციუსი მტკიცედ იმედოვნებდა თავისი ეროვნული ღმერთების დახმარებას, რომლებსაც ცდილობდა დაემშვიდებინა გულუხვი მსხვერპლშეწირვით, მოზარდი ვაჟებისა და ქალიშვილების დაკვლითაც კი – რომ მაქსენციუსი იცავდა საკუთარ თავს და თავის ჯარებს ყოველგვარი ჯადოებითა და გრძნეულებით და მის მხარეს ჰქონდა დიდი დემონური ძალა.
მხოლოდ ადამიანურ ძალებსა და საშუალებებზე დაყრდნობა არ იყო საკმარისი კონსტანტინესთვის, და მას გაუჩნდა გულწრფელი სურვილი, რომ ზემოდან ჰქონოდა დახმარება. მსჯელობდა იმპერიის სავალალო მდგომარეობაზე, რომელიც ამაოდ ეძებდა დაცვას უსულო კერპებთან, ღვთის დახმარებაზე, რომელიც არაერთხელ გამოუჩნდა მის მამას და მას, იმ პოლიტიკურ გადატრიალებებზე, რომლებიც მის თვალწინ მოხდა, სამი პიროვნების სამარცხვინო დაღუპვაზე მოკლე დროში, რომლებიც მასთან ერთად იყოფდნენ უზენაეს ხელისუფლებას იმპერიაში, მან სიგიჟედ მიიჩნია ამაოდ შეენარჩუნებინა არარსებული ღმერთები და ამდენი მტკიცებულების შემდეგ შეცდომაში დარჩენა.
ასეთი შემაშფოთებელი ფიქრების ფონზე კონსტანტინემ დაიწყო ლოცვის აღვლენა მამამისის ღმერთისადმი, დაიწყო მისი თხოვნა, რათა ის მას თავის შესახებ გაეგებინა, მიენიჭებინა მისთვის სიმამაცე და გაეწვდინა მისთვის მარჯვენა ხელი მომავალ საქმეში.
და მისი ეს ლოცვა, როგორც ოდესღაც საპყრობილის მცველის ლოცვა (საქმეები 16), იქნა შეწყნარებული – უფალმა მალე, უშუალო გამოცხადებით ნუგეში სცა მას და მიუთითა, რა უნდა გაეკეთებინა. ევსევი, მოვლენის თანამედროვე, რომელმაც ამის შესახებ პირადად მეფისგან მოისმინა, მოგვითხრობს:
– ერთხელ შუადღის შემდეგ, როცა მზე უკვე დასავლეთისკენ იხრებოდა, – თქვა მეფემ, – მე საკუთარი თვალებით ვიხილე სინათლისგან შექმნილი და მზეზე განთავსებული ჯვრის ნიშანი წარწერით: „ამით იმარჯვე“.
ამ სანახაობამ საშინლად განაცვიფრა როგორც თავად მეფე, ისე მის გარშემო მყოფი ლაშქარი, რადგან ჯვარი, როგორც სამარცხვინო საჯარო სიკვდილით დასჯის იარაღი, წარმართებისთვის ცუდ ნიშნად ითვლებოდა. კონსტანტინე გაურკვევლობაში იყო და თავისთვის ამბობდა: რას ნიშნავს ასეთი მოვლენა? მაგრამ სანამ ის ფიქრობდა, დაღამდა. მაშინ სიზმარში გამოეცხადა მას ქრისტე ცაში ნანახი ნიშნით და უბრძანა, შეექმნა ცაში ნანახის მსგავსი დროშა და გამოეყენებინა იგი მტრების თავდასხმისგან დასაცავად.
ძილისგან გაღვიძებულმა კონსტანტინემ თავის მეგობრებს მოუყვა თავისი სიზმრისეული ხილვის საიდუმლო, შემდეგ კი დაუძახა გამოცდილ ხელოსნებს და, აღუწერა რა მათ სასწაულმოქმედი დროშის სახე, უბრძანა, ამის მსგავსად მოეწყოთ ხატსასწაული ოქროსა და ძვირფასი ქვებისგან; თავის მეომრებს კი უბრძანა, ფარებსა და ჩაფხუტებზე ჯვარი გამოესახათ. განცვიფრებული სასწაულმოქმედი ხილვით, კონსტანტინემ ამასთანავე გადაწყვიტა, არცერთი სხვა ღმერთი არ ეცეს პატივი, გარდა მისთვის გამოცხადებული ქრისტესი; მოიწვია რა თავისთან მისი სიტყვის საიდუმლოების მცოდნენი – ქრისტიანი მღვდლები, – ჰკითხა მათ: ვინ არის ის ღმერთი და რა აზრი აქვს ნიშანს, რომელიც მან იხილა? მოისმინა რა მათი პასუხი ერთადერთი ღმერთის, მისი მხოლოდშობილი ძის განხორციელების საიდუმლოს შესახებ ადამიანთა გადასარჩენად, უფალ იესოს ჯვარცმით სიკვდილზე, რომელმაც დაამარცხა სიკვდილის ძალა, და მისთვის გამოცხადებული ჯვრის ნიშნის შესახებ, რომ ის გამარჯვების ნიშანია, კონსტანტინე სრულიად და შეგნებულად გახდა ქრისტიანი თავის სულში. იმ დროიდან მან გულმოდგინედ დაიწყო წმინდა წერილის კითხვა და მუდმივად ჰყავდა მღვდლები თავისთან, თუმცა ჯერ არ მიუღია წმინდა ნათლობა3354.
„მოუხმო რა ყოვლისა ღმერთს და, როგორც შემწესა და დამცველს, მის ქრისტეს, ასევე დადგა რა თავისი მეომრების წინაშე გამარჯვების მომტანი ხატსასწაული მხსნელი ნიშნით, კონსტანტინე მთელი თავისი ლაშქრით გალიის საზღვრებიდან მაქსენციუსის წინააღმდეგ იტალიის მხარეში ლაშქრობაში წავიდა.“3355
კონსტანტინეს მიერ რომის სასტიკი ტირანისგან გასათავისუფლებლად წამოწყებულმა ლაშქრობამ ამ უკანასკნელი ვერ დააჭკვიანა. – ბოროტმა მაქსენციუსმა, აღავლინა რა უხვი მსხვერპლი ღმერთებისთვის საზეიმო ცერემონიებით, მოისმინა რა ორსული ქალების შიგნეულობით მკითხავთა წინასწარმეტყველებები, მრავალრიცხოვანი ლაშქრით გამოვიდა კონსტანტინეს წინააღმდეგ; მაგრამ მან ვერ აირიდა თავისი უღმერთოებისთვის ღირსეული შურისძიება. კონსტანტინე, დაფარული ჯვრის მხსნელი ნიშნით, მოწინააღმდეგესთან სამი შეტაკების შემდეგ, მიუახლოვდა თავად მარადიულ ქალაქს და აქ გადამწყვეტი დამარცხება მიაყენა მას. მაქსენციუსი, მდინარე ტიბრზე გაქცევისას, ხიდის დანგრევის დროს დაიღუპა, როგორც ძველი ფარაონი, თავის რჩეულ მხედრებთან ერთად წყლის უფსკრულში. გამარჯვებული ზეიმით შევიდა რომში და ხალხმა დიდი სიხარულით მიიღო. აცნობიერებდა რა, რომ ეს გამარჯვება ღვთაებრივი დახმარებით იყო ბოძებული, კონსტანტინემ ქალაქის ყველაზე ხალხმრავალ ადგილას აღმართა წმინდა ხატსასწაული, შემდეგ კი, როდესაც მადლიერმა რომაელებმა ახალი იმპერატორის პატივსაცემად ქანდაკება დადგეს, უბრძანა თავისი გამოსახულების ხელში დაემაგრებინათ მაღალი შუბი ჯვრის სახით და ასეთი წარწერა ამოეტვიფრათ: „ამ მხსნელი ნიშნით მე გავათავისუფლე თქვენი ქალაქი ტირანის უღლისგან და დავუბრუნე რომის ხალხს და სენატს ძველი ბრწყინვალება და სახელგანთქმულობა.“3356
ამგვარად, რომის იმპერიის მთელი დასავლეთი ნაწილის მმართველი რომ გახდა, კონსტანტინემ, კეისართაგან პირველმა, ბრძანებულებით (313 წელს) სრული რელიგიური შემწყნარებლობა გამოუცხადა მის დაქვემდებარებაში მყოფ ხალხებს: წარმართებს მან დაუტოვა უფლება, შეესრულებინათ თავიანთი ღვთისმსახურების წესები, ხოლო ქრისტიანებს ნებას რთავდა, თავისუფლად ეცათ თაყვანი ერთადერთი ჭეშმარიტი ღმერთისთვის. ამ ბრძანებულებას მოჰყვა მთელი რიგი ბრძანებულებებისა3357
, ხელსაყრელი ქრისტეს ეკლესიისთვის: აკრძალული იქნა ჯვარცმა, გაუქმდა სისხლიანი თამაშები ცირკში; შეწყდა წარმართული მსხვერპლშეწირვა და კმევა სადღესასწაულო დღეებში, დაწესდა კვირა დღის აღნიშვნა ამ დღეს სასამართლო განხილვების აკრძალვით და როგორც თავისუფალი მოქალაქეების, ისე მონების სამუშაოების შეწყვეტით; ობლები და მშობლების მიერ მიტოვებული ბავშვები, ღარიბები და უპოვარნი, რომლებსაც წარმართობა დახმარებისა და მზრუნველობის გარეშე ტოვებდა, სამეფო მფარველობის ქვეშ იქნენ აყვანილი; ყველა ქალაქში დაიწყო ეკლესიების განახლებისა და კურთხევის დღესასწაულები; ყველგან ისმოდა სადიდებელი საგალობლები და მადლობის ლოცვები ღმერთისადმი; ეპისკოპოსები თავისუფლად იკრიბებოდნენ, რათა ეკლესიის საჭიროებებზე ემსჯელათ. კონსტანტინე თავად ესწრებოდა ზოგჯერ ამ შეკრებებს, იკვლევდა რწმენასთან დაკავშირებულ საკითხებს და მზადყოფნით აკეთებდა ყველაფერს, რაც ქრისტიანული საზოგადოების სასარგებლოდ იყო საჭირო. მან გაათავისუფლა სასულიერო პირები ყოველგვარი გარეშე თანამდებობისა და გადასახადებისგან – როგორც გადასახადებისგან თავისუფალნი იყვნენ წარმართი ქურუმები – რათა მათ სრულად შეძლებოდათ ღმერთის მსახურებისთვის თავის მიძღვნა; მან არა მხოლოდ დაუბრუნა ეკლესიას სამარხები და ყველა ის ადგილი, რომელიც მდევნელებს ჰქონდათ წართმეული, არამედ ღვთისმსახურებისთვის რამდენიმე ფართო შენობა, ბაზილიკები, რომლებიც მოსამართლეთა დასაჯდომად გამოიყენებოდა და რომლებიც, მათი შიდა მოწყობის გამო, ადვილი იყო ეკლესიებად გადაქცევა, შესწირა; – მწყემსებს მიანიჭა უფლება, გადაეწყვიტათ დავები და ურთიერთუთანხმოებები ქრისტიანებს შორის. კონსტანტინე თავის მუზარადზე, როგორც ყველასთვის ხილულ ნიშანს ქრისტე ღმერთისადმი ღვთისმოშიში თაყვანისცემისა, ატარებდა მონოგრამა „ქრისტეს“ 3358 , და თავის მეომრებს მისცა ლოცვა, რომელიც მათ კვირა დღეებში უნდა წაეკითხათ და რომელიც, თავად იმპერატორის გულწრფელი რწმენის აღიარებით, ყველას მოუწოდებდა ეღიარებინათ სიკეთეთა ერთადერთი ყოვლისშემძლე მომნიჭებელი და მისი დახმარება ეძიათ ყველა საქმეში 3359 .
იმპერატორის კეთილგანწყობამ აღფრთოვანება გამოიწვია ქრისტიანთა შორის: მათი გულები აღივსო დიდი სულიერი სიხარულით ახალი ხელისუფლების ქვეშ ცხოვრების სიტკბოს შეგრძნებით. თანამედროვე ევსები ასე აღწერს იმ დროს: – ახლა ნათელმა და წმინდა დღემ, არავითარი ღრუბლით დაფარულმა, ზეციური ნათლის სხივებით გაანათა ქრისტეს ეკლესია. ჩვენ უნდა ვაღიაროთ, რომ ჩვენი ბედნიერება ჩვენს დამსახურებებზე მაღლა დგას; ჩვენ გაოცებულნი ვართ ასეთი დიდი ძღვენის მომნიჭებლის მადლით: ჩვენ ღირსეულად ვადიდებთ მას და ვამბობთ წინასწარმეტყველთან ერთად: „მოდით და ნახეთ უფლის საქმენი, – რა გაუკეთებია მას ამ ქვეყანაზე“ ( ფს.45:9 ). ყველა ასაკის, მამრობითი და მდედრობითი სქესის ადამიანები, მთელი სულის ძალით ხარობენ, გონებითა და გულით აღუვლენენ ლოცვებსა და მადლობას ღმერთს 3360 .
მაგრამ მაშინ, როდესაც დასავლეთში ქრისტიანები ასე კეთილდღეობდნენ კონსტანტინეს მმართველობის ქვეშ, სრულიად განსხვავებული მდგომარეობა იყო აღმოსავლეთში, სადაც ლიკინიუსი მეფობდა: დიოკლეტიანეს კარზე აღზრდილი, გალერიუსის მხედართმთავარი, მან, კეისრის ტიტულის მიღწევის შემდეგ, გულით შეიძულა ქრისტიანები. კონსტანტინესთან დანათესავების შემდეგ, ლიკინიუსი თავდაპირველად ვერ ბედავდა თავისი ძლიერი ცოლის ძმისთვის წინააღმდეგობის გაწევას 3361 .
– მან კი ხელიც კი მოაწერა ამ უკანასკნელის მიერ გამოცემულ მილანის ედიქტს რელიგიური ტოლერანტობის შესახებ; მაგრამ მალე, იმპერატორ მაქსიმიანეს გარდაცვალების შემდეგ, მთელი აღმოსავლეთის სრულუფლებიან მმართველად ქცევისას, დაიწყო ქრისტიანების შევიწროება და დამცირება. საკუთარი სამეფო ხელისუფლების დაკარგვის შიშით და კერპთაყვანისმცემელთა მხრიდან ცილისწამების მოსმენით, მან დახურა და დაანგრია ქრისტიანული ტაძრები იმ საბაბით, თითქოს მის საღალატოდ ლოცულობდნენ კონსტანტინესთვის და ყველასგან, განსაკუთრებით კი თავისი ჯარებისგან, წარმართულ ფიცსა და კერპებისთვის მსხვერპლშეწირვას ითხოვდა; მისი ნების დაუმორჩილებლებს კი დაპატიმრებასა და საშინელ წამებას უქვემდებარებდა, რასაც ისინი მოწამეობრივ აღსასრულამდე მიჰყავდა. ამ დროს, სხვათა შორის, იტანჯა მამაცმა რაზმმა – 40 მოწამემ. ლიკინიუსი, თუმცა, არა მხოლოდ ქრისტიანების მიმართ იყო სასტიკი: მას დაქვემდებარებულ ყველა ხალხს ბევრი ტანჯვა მოუწია მისი სიხარბისა და ბოროტების გამო. მისი ეჭვიანობისა და სისასტიკის შესახებ საკმარისად მოწმობს ის ფაქტი, რომ მან სიკვდილით დასაჯა თავისი ყოფილი მფარველის – დიოკლეტიანეს ცოლი და ქალიშვილი და გაანადგურა იმპერატორების – მაქსიმიანეს, სევერუსისა და გალერიუსის ყველა შვილი. ევსევის აღწერით, ორ ნაწილად გაყოფილი რომის იმპერია წარმოადგენდა დღისა და ღამის ორ საპირისპირო მხარეს: აღმოსავლეთის მცხოვრებლები ღამის წყვდიადში იყვნენ ჩაფლულნი, ხოლო დასავლეთის მცხოვრებლები ყველაზე ნათელი დღის შუქით იყვნენ განათებულნი.
ლიკინიუსისა და კონსტანტინეს ურთიერთობები არ შეიძლებოდა ყოფილიყო და არც იყო მეგობრული. ლიკინიუსი მათში ცბიერებასა და ორგულობას ავლენდა; იგი არწმუნებდა კონსტანტინეს მეგობრობაში, ფარულად კი სძულდა იგი და ყოველგვარ ბოროტებას ცდილობდა მისთვის; მისი მზაკვრობები უშედეგო რჩებოდა და მათ შორის არაერთხელ იწყებოდა უთანხმოებები, რაც ომებით მთავრდებოდა. კონსტანტინე რჩებოდა გამარჯვებულად, მაგრამ სიძის ცრუ დაპირებებით მოტყუებული, მასთან მშვიდობას ამყარებდა. თუმცა, დროთა განმავლობაში იმპერატორებს შორის ურთიერთობები სულ უფრო და უფრო მწვავე ხასიათს იღებდა. ლიკინიუსის ჩაგრული ქვეშევრდომები და მის მიერ დევნილი ქრისტიანები ვერ ხედავდნენ თავიანთი ტანჯვის დასასრულს. ლიკინიუსმა, ბოლოს და ბოლოს, შეწყვიტა კონსტანტინეს წინააღმდეგ თავისი ჩანაფიქრის დამალვა და ღია ბრძოლაში ჩაება. 323 წელს მათ შორის სასტიკი ომი გაჩაღდა. ამ ომს საბოლოოდ უნდა გადაეწყვიტა ქრისტიანობის ბედი რომის იმპერიაში, რომელიც „მთელ სამყაროს“ მოიცავდა.
ორივე იმპერატორმა შეკრიბა მნიშვნელოვანი ძალები და გადამწყვეტი ბრძოლისთვის ემზადებოდა, თითოეული საკუთარი რწმენის შესაბამისად: ჩანდა, რომ მოძველებული წარმართობა აღუდგა ქრისტიანობას, რომელიც სამყაროში კაცობრიობის განახლებისთვის მოვიდა. ბრძოლის წინა დღეს ლიკინიუსმა, ქურუმებითა და მკითხავებით გარემოცულმა, შეკრიბა რჩეული მეომრები და საუკეთესო მეგობრები ჩრდილიან ჭალაში, სადაც კერპები იდგა, აღასრულა საზეიმო მსხვერპლშეწირვა და იქ მყოფთ მიმართა:
– მეგობრებო! – აი, ჩვენი საზოგადო ღმერთები, რომელთა წინაშეც უნდა მოვიკრძალოთ, როგორც ამას ჩვენი წინაპრები გვასწავლიდნენ. ჩვენი მტრული ჯარის მეთაურმა კი, უარყო რა მამობრივი ჩვეულებები, ცრუ შეხედულებები მიიღო და აქებს ვიღაც უცხო, უცნობ ღმერთს. მისი სამარცხვინო ნიშნით, ჯვრით, იგი თავის ჯარს არცხვენს; მასზე მინდობილი, ის იარაღს აღმართავს არა იმდენად ჩვენს წინააღმდეგ, რამდენადაც ღმერთების წინააღმდეგ. თვით საქმე გამოაჩენს, ვინ არის მართალი და ვინ ცდება, – თუ ჩვენ გავიმარჯვებთ, ცხადია, რომ ჩვენი ღმერთები – ჭეშმარიტი ღმერთები არიან; ხოლო თუ კონსტანტინეს ღმერთი, ჩვენს მიერ დასაცინი, უცხო ღმერთი გაიმარჯვებს, მაშინ თაყვანი სცენ მას. მაგრამ ეჭვგარეშეა, რომ ჩვენი ღმერთები გაიმარჯვებენ, ამიტომ თამამად დავეცეთ იარაღით ხელში უღმერთოებს!
ამის საპირისპიროდ, კონსტანტინე ბრძოლის წინ თავის კარავში გადიოდა და იქ ლოცვითა და მარხვით ემზადებოდა ბრძოლისთვის; თავისი ცხოვრების ამ გადამწყვეტ წუთებში ის წარსულს მიმართავდა, გონებაში გადახედავდა თავისი ცხოვრების მოვლენებს, იმ საფრთხეებს, რომელთა წინაშეც იდგა და რომლებიც მისთვის საბედნიეროდ გვერდს აუვლიდა, – იხსენებდა ქრისტიანობის მდევნელთა სამარცხვინო დაღუპვას და ქრისტეს მოწაფეების მამაცურ-მშვიდ აღსასრულს, და ყოველივე ამაში ხედავდა ყოვლისშემძლე ღმერთის საკვირველ მოწყობას, საკუთარ თავს და მთელ თავის საქმეს უმაღლეს ზეციურ წინამძღოლობასა და მფარველობას ანდობდა. ქრისტიანები გულმოდგინედ ლოცულობდნენ იმპერატორისთვის, თავისი მფარველისთვის; წმინდა დროშა კონსტანტინეს პოლკებს შორის აღმართულიყო და ზეციური დახმარების იმედით აცოცხლებდა. მისი ჯარები მოწიწებით უყურებდნენ ამ გამარჯვებულ დროშას, მტრები კი მას შიშით შეჰყურებდნენ; ლიკინიუსის სამეფოს მრავალ ქალაქში, დღისით, ხედავდნენ კონსტანტინეს ჯარების მოჩვენებებს, რომლებიც ამ დროშით გამარჯვებულად მიდიოდნენ. ლიკინიუსი თავად არწმუნებდა თავის მეომრებს, რომ არ შეჰყურებდნენ მტრის ხორუგვს, „რადგანაც, – ამბობდა ის, – ის საშინელია თავისი ძალით და მტრულად განწყობილი ჩვენდამი“.
წარმართი ქურუმები და მკითხავები ლიკინიუსს გამარჯვებას უწინასწარმეტყველებდნენ, მაგრამ ღმერთმა ის კონსტანტინეს მიანიჭა. ლიკინიუსი მრავალჯერ ესხმოდა თავს მოახლოებულ მოწინააღმდეგეს, მაგრამ ყოველ ჯერზე მარცხდებოდა და გაქცევით შველოდა თავს; მომნანიებლის სახეს იღებდა, მშვიდობას ითხოვდა, ფარულად კი ახალ ლაშქარს აგროვებდა, ბარბაროსებისგან დახმარებას ეძებდა. ბოლოს, კონსტანტინეს ძის, კრისპუსის საზღვაო გამარჯვებამ ბიზანტიასთან ახლოს და ადრიანოპოლის ბრძოლამ საბოლოოდ გადაწყვიტა ომის ბედი. ლიკინიუსი დაემორჩილა, ხოლო გარკვეული ხნის შემდეგ თესალონიკში სიკვდილით დასაჯეს, რადგან გამარჯვებულისთვის ჩაბარების შემდეგ, შეთქმულება მოაწყო კონსტანტინეს წინააღმდეგ. 323 წელს კონსტანტინე მთელი რომის იმპერიის ერთპიროვნული მმართველი გახდა.
ლიკინიუსზე ამ გამარჯვებამ კიდევ ერთხელ და ასე ხელშესახებად დაარწმუნა კონსტანტინე, რომ მიწიერი სიკეთეები და წარმატებები ჭეშმარიტი ღმერთის თაყვანისმცემლებს ეძლევათ. და აი, როგორ უბრუნებს ის, საკუთარ თავს ყოვლისშემძლის ხელში მორჩილ იარაღად წარმოადგენს, თავმდაბლად დიდებას ერთ ღმერთს თავისი წარმატებებისთვის:
„რა თქმა უნდა, არ იქნება არანაირი სიამაყე, – ამბობს ის ერთ-ერთ ბრძანებულებაში, – იამაყოს იმან, ვინც აცნობიერებს, რომ სიკეთეები ყოვლისშემძლე არსებისგან მიიღო. ჩემი მსახურება ღმერთმა შესაფერისად მიიჩნია და მისი ნების აღსრულებისთვის ვარგისად სცნო. ბრიტანეთის ზღვიდან დაწყებული, მე, რაღაც უმაღლესი ძალის დახმარებით, ჩემს წინაშე მდგარი ყველა საშინელება განვდევნე, რათა ჩემი გავლენით აღზრდილი ადამიანთა მოდგმა უწმინდესი კანონის სამსახურში მომეწვია და უმაღლესი არსების ხელმძღვანელობით უნეტარესი სარწმუნოება აღმეზარდა.“
„მე მტკიცედ მწამდა, – დასძენს ის, – რომ მთელი ჩემი სული, ყველაფერი, რითაც ვსუნთქავ, ყველაფერი, რაც მხოლოდ არსებობს ჩემი გონების სიღრმეში, – ყველაფერი ეს დიდ ღმერთს უნდა მივუძღვნა.“
ასეთი განწყობით, გამარჯვების შემდეგ კონსტანტინემ იჩქარა აღმოსავლეთის იმპერიის ქრისტიანებზეც გაევრცელებინა იგივე უფლებები, რითაც ისინი დასავლეთში სარგებლობდნენ. აღმოსავლეთშიც მან აკრძალა იმპერატორის სახელით კერპებისთვის მსხვერპლის შეწირვა; ოლქების მმართველებად უპირატესად ქრისტიანებს ირჩევდა; ზრუნავდა ეკლესიების განახლებასა და მშენებლობაზე; უბრუნებდა მორწმუნეებს ქონებას, რომელიც დევნის დროს წაერთმიათ.
„ვინც დაკარგა ქონება, – ნათქვამი იყო ერთ ბრძანებულებაში, – უშიშრად და უძრწოლველად გაიარა მოწამეობის სახელოვანი და საღმრთო გზა, ან აღმსარებელი გახდა და მარადიული იმედები მოიპოვა, ვინც დაკარგა ისინი იძულებითი გადასახლების გამო, რადგან არ თანხმდებოდა დამთმობი ყოფილიყო მდევნელების მიმართ, რომლებიც სარწმუნოების ღალატს მოითხოვდნენ – ყოველი ასეთის ქონების დაბრუნებას ვბრძანებთ.“
იმ შემთხვევებში, როდესაც ახლო ნათესავები არ აღმოჩნდებოდნენ, ქრისტიანებისთვის წართმეული ქონება ადგილობრივ ეკლესიებს გადაეცემოდა; კერძო პირები კი, რომლებსაც მოწამეთა ქონება ჩამოერთმეოდათ, სამეფო ხაზინიდან კომპენსაციას იღებდნენ. კონსტანტინეს ქრისტიანული გრძნობები განსაკუთრებით სრულად და დამახასიათებლად იყო გამოხატული მის რესკრიპტში ოლქის მმართველებისადმი:
– ახლა, – ასე მიმართავს იგი აქ ღმერთს, – გევედრები შენ, დიდო ღმერთო! იყავ მოწყალე და კეთილგანწყობილი შენი აღმოსავლური ხალხების მიმართ; და ჩემს, შენს მსახურს, მიერ მიანიჭე განკურნება ყველა რეგიონულ მმართველს... შენი ხელმძღვანელობით დავიწყე და დავასრულე ხსნის საქმე; ყველგან შენი დროშა მიმქონდა და გამარჯვებულ ლაშქარს მივუძღოდი; და სადაც კი რაიმე საზოგადოებრივი აუცილებლობა მიხმობდა, მივყვებოდი შენი ძალის იმ ნიშანს და მტრებისკენ მივდიოდი. ამიტომაც მოგანდე შენ ჩემი, სიყვარულსა და შიშში კარგად გამოცდილი სული, რადგან გულწრფელად მიყვარს შენი სახელი და თაყვანს ვცემ იმ ძალას, რომელიც მრავალი გამოცდილებით გამოავლინე და რომლითაც განამტკიცებ ჩემს რწმენას...
მსურს, რომ შენმა ხალხმა დატკბეს სიმშვიდითა და უშფოთველობით; მსურს, რომ მორწმუნეთა მსგავსად, მშვიდობისა და სიჩუმის სიამოვნება მიიღონ შეცდომილებმაც, რადგან ურთიერთობის ასეთ აღდგენას შეუძლია ისინიც გამოიყვანოს ჭეშმარიტების გზაზე. ნურავინ შეაწუხებს სხვას... ჯანსაღად მოაზროვნე ადამიანებმა უნდა იცოდნენ, რომ მხოლოდ ისენი იცხოვრებენ წმინდად და სუფთად, ვისაც შენ თვითონ მოუწოდებ განსასვენებლად შენი წმინდა კანონების ფარგლებში; ხოლო განდგომილებმა, თუკი ეს მათ სურთ, ფლობდნენ თავიანთი ცრუ სწავლების ხვედრს... ნურავინ ავნებს სხვას; რაც ერთმა შეიტყო და გაიგო, ის გამოიყენოს, თუკი შესაძლებელია, მოყვასის სასარგებლოდ; ხოლო როდესაც ეს შეუძლებელია, უნდა მიატოვოს იგი, რადგან სხვა საქმეა – ნებაყოფლობით მიიღო ბრძოლა უკვდავებისთვის, და სხვა – იძულებული იყო ამისთვის დასჯის გზით... სინდისის ყოველი წინააღმდეგობისგან განდევნით, ყველამ გამოვიყენოთ ბოძებული სიკეთის ხვედრი, ანუ მშვიდობის სიკეთე 3363.
მთელი რომის იმპერიის ერთპიროვნულ მმართველად ქცევის შემდეგ და „მთელ სამყაროში“ (ლუკ.2:1) რელიგიური შემწყნარებლობის გამოცხადებით, კონსტანტინე, თუმცა, არ ყოფილა „ნელ-თბილი“ (გამოცხ.3:15).
თავის სამეფო ცხოვრებაში. წარმართობაზე უარის თქმით და ქრისტიანული საზოგადოების სათავეში ჩადგომით, ის ქრისტიანობაში იმპერიის უმნიშვნელოვანეს საყრდენს ხედავდა, სახელმწიფოს ძლიერებისა და აყვავების მთავარ საწინდარს, რომელიც, მისი აზრით, გზას უნდა გაუკვალავდეს ღვთის სასუფევლის თავისუფალ, ძალადობის გარეშე დამკვიდრებას დედამიწაზე – მიუთითებდეს და აძლევდეს საშუალებებს კაცობრიობის ქრისტეს სულით აღზრდისა და სრულყოფისთვის.
კონსტანტინე, როგორც ქრისტიანთა აშკარა მფარველი, რომში ნაკლებად უყვარდათ, სადაც ჯერ კიდევ ბევრი წარმართული ადათ-წესი და ზნე იყო დარჩენილი. თვითონაც არ უყვარდა რომი თავისი პანთეონით, სადაც, ასე ვთქვათ, მექანიკურად იყო თავმოყრილი ყველა დაპყრობილი ხალხის წარმართული ღმერთები, და იშვიათად და უხალისოდ სტუმრობდა ძველ დედაქალაქს. რომაელები, მადლიერნი განმათავისუფლებლისა ტირან მაქსენციუსისგან დახსნისთვის, ვერ აფასებდნენ და ვერც სათანადოდ აფასებდნენ იმპერატორის მოღვაწეობას; მასში ისინი ხედავდნენ თავიანთი ძველი ხალხური წესრიგის დამრღვევს, თავიანთი რელიგიის მტერს, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული რომის პოლიტიკურ სიდიადესთან. მათი უკმაყოფილება და წუწუნი, შეთქმულებებიც კი და – ზოგჯერ აშკარა აჯანყებებიც კი იყო მიზეზი იმისა, რომ კონსტანტინეს გონებაში დაიბადა და მომწიფდა აზრი, შეექმნა ახალი დედაქალაქი, ქრისტიანული ქალაქი, რომელიც არაფრით არ იქნებოდა დაკავშირებული წარმართობასთან.
კონსტანტინეს მოეწონა ბიზანტიის მდებარეობა, ძველი პატარა ქალაქის ბოსფორის ნაპირებზე, რომელიც ამასთანავე ლიკინიუსზე საზღვაო გამარჯვებით იყო აღნიშნული, და მან აირჩია იგი და იმპერიის ახალ დედაქალაქად აქცია; თვითონვე საზეიმო მსვლელობით მონიშნა ახალი ქალაქის საზღვრები დიდ მანძილზე და დაიწყო მისი აგება დიდებული შენობებით. ვრცელმა სასახლეებმა, წყალგაყვანილობებმა, აბანოებმა, თეატრებმა დაამშვენა დედაქალაქი; იგი ხელოვნების საგანძურით გაივსო, რომელიც საბერძნეთიდან, იტალიიდან და აზიიდან იყო ჩამოტანილი. მაგრამ მასში აღარ შენდებოდა წარმართული ღმერთებისთვის მიძღვნილი ტაძრები, და კოლიზეუმის ნაცვლად, სადაც გლადიატორთა ბრძოლები იმართებოდა, მოეწყო ცირკი ცხენების შეჯიბრებებისთვის. ახალი ქალაქის მთავარი სამკაული იყო ჭეშმარიტი ღმერთისთვის მიძღვნილი ტაძრები, რომელთა მოწყობაში ცოცხალ მონაწილეობას იღებდა ქრისტიანთა თვით სამეფო მფარველი.
მისი მზრუნველობა ამჯერად არა მხოლოდ სალოცავი სახლების სიდიადეზე ვრცელდებოდა, არამედ, მაგალითად, ისეთ უმნიშვნელო დეტალებზეც კი – მისი მაღალი წოდების გათვალისწინებით: დედაქალაქში ახალი ეკლესიების აშენების შემდეგ იგრძნობოდა საღვთისმსახურო წიგნების ნაკლებობა, და მეფე იზრუნა მათ უსწრაფეს დამზადებაზე, – კესარიის ეპისკოპოს ევსევის გაეგზავნა სპეციალური საელჩო დავალებით, რომ „მშვენიერ მწიგნობრებს გაკეთებულ პერგამენტებზე დაეწერათ ორმოცდაათი ეგზემპლარი წიგნი“ და რომ ეს გრაგნილები მისთვის მიეტანათ, ხოლო „შრომისთვის სათანადო ანაზღაურება მან თავისთვის დაიტოვა“. მისივე განკარგულებით, დედაქალაქის ეკლესიებში საღვთისმსახურო წიგნები სათანადოდ მდიდრულ ყდებში უნდა ყოფილიყო შენახული.
ღრმა რელიგიური გრძნობით აღსავსე კონსტანტინემ ახალ დედაქალაქში თავისი ყოველდღიური ცხოვრებაც ღვთისმოსაობისა და სიწმინდის მოთხოვნების შესაბამისად მოაწყო. თვით სასახლე მისი ქრისტიანული განწყობის ცხადი ასახვა იყო. „სამეფო დარბაზებში ღვთის ეკლესიის მსგავსება იყო მოწყობილი და იმპერატორი ღვთისმოსავი მოღვაწეობისადმი თავისი გულმოდგინებით მაგალითს აძლევდა სხვებს; იგი ყოველდღე, განსაზღვრულ საათებში, მიუწვდომელ პალატებში იკეტებოდა და იქ, განმარტოებით, ესაუბრებოდა ღმერთს, ლოცვებში მუხლს მოიდრეკდა და სთხოვდა მას საჭიროს, ზოგჯერ კი თავის კარისკაცებსაც იწვევდა ლოცვაში მონაწილეობის მისაღებად. განსაკუთრებული მოწიწებით ატარებდა კვირა დღეს და პარასკევს – უფალ იესოს ჯვარცმის სიკვდილის დღეს; ამ დღეებში წყვეტდა ჩვეულებრივ საქმიანობას და თავს ღვთის მსახურებას უძღვნიდა. კონსტანტინეს სასახლე ამგვარად სულ სხვა რამეს წარმოადგენდა, ვიდრე ძველი რომაელი კეისრების სასახლეები: აქ არ ისმოდა უაზრო ლაპარაკი და ვერაგული ინტრიგები, არ იყო ხმაურიანი, ამაო, ხშირად სისხლიანი გართობა; აქ ისმოდა „სადიდებელი საგალობლები ღმერთისადმი“. მეფის თანამოსაუბრენი იყვნენ „ღვთის სიტყვის საიდუმლოთა მცოდნენი“ – ეპისკოპოსები და მღვდლები – მისი მსახურები და მთელი სახლის მცველები იყვნენ ცხოვრების სიწმინდითა და სათნოებით შემკული კაცები; თვით მეშუბეები, პირადი მცველები, ღვთისმოსავი მეფის მაგალითით ხელმძღვანელობდნენ. ქრისტიანი – სასახლის პატრონი ყველაფერს ქრისტიანულ ბეჭედს ადებდა. მთავარ დარბაზში, ჭერის მოოქროვილ ჩაღრმავებაში, მოწყობილი იყო ჯვრის გამოსახულება ძვირფასი ქვებით ოქროს ჩარჩოში. კართან, რომელიც სამეფო პალატებისკენ მიემართებოდა, „ყველასთვის თვალსაჩინოდ“ დამაგრებული იყო შეღებილი სურათი, ცვილისგან დამზადებული. ეს სურათი შემდეგს წარმოადგენდა: იმპერატორის სახე, მის თავზე ჯვარი, ხოლო ფეხქვეშ დრაკონი, უფსკრულში ჩაგდებული; ამ სურათის აზრი კი ასეთია: დრაკონი – კაცობრიობის მტერი, კონსტანტინემ ქრისტიანობის მდევნელების – წარმართი იმპერატორების სახით – ჯვრის მხსნელი ძალით დაღუპვის უფსკრულში ჩააგდო. ეს სურათი ყველას უნერგავდა, რომ მისი პატრონი ჭეშმარიტი ღმერთის თაყვანისმცემელი იყო, რომელმაც თავისი ძის ჯვარცმით ახალი სიცოცხლე მიანიჭა კაცობრიობას.
ახალმა ქრისტიანულმა დედაქალაქმა, რომელმაც თავისი დამაარსებლის სახელი მიიღო – „მეფე კონსტანტინეს ქალაქი“, კონსტანტინოპოლი, რომელსაც იმპერიის ყოფილ დედაქალაქებს – რომსა და ნიკომიდიას შორის შუალედური ადგილი ეკავა, ისევე როგორც ერთ დროს იერუსალიმი – „მეფე დავითის ქალაქი“, რომელიც ექსკლუზიურად არ ეკუთვნოდა ისრაელის არც ერთ ტომს, თავისი ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, და ღვთისმშობლის მფარველობისთვის იყო მიძღვნილი, სწრაფად აყვავდა და დაჩრდილა დიდებული ნიკომიდიის, ისევე როგორც თვით დიდი რომის დიდება და სიდიადე. და როგორც ძველად დავითი, სიონში დამკვიდრების შემდეგ, დარდობდა იმას, რომ „თვითონ კედრის სახლში ცხოვრობს, ხოლო აღთქმის კიდობანი ტყავების ქვეშ რჩება“ (2 მეფ. 5:9–11, 7:2; 1 ნეშტ. 17 და სხვ.), ასევე ახლა კონსტანტინე, მშვენიერ ბიზანტიაში დასახლდა რა, ვერ დარჩებოდა გულგრილი შეურაცხყოფილი „ქრისტიანობის აკვნის“ მიმართ – უფალ იესოს მიწიერი ცხოვრების, მისი ტანჯვის, სიკვდილისა და აღდგომის ადგილის მიმართ. ჯვრის ნიშნის წინაშე მოწიწებით, მან მოისურვა განედიდებინა თვით „ცხოველმყოფელი ხე, რომელზედაც ჯვარს ეცვა მეუფე და უფალი“. მაგრამ, როგორც მეომარი და ამასთანავე მრავალი სისხლის დამღვრელი, თავის თავს უღირსად მიიჩნევდა, რომ ეს პირადად აღესრულებინა. იმპერატორის ეს ღვთისმოსავი განზრახვა აღასრულა მისმა თანასწორმოციქულმა დედამ, დედოფალმა ელენემ, რომელიც მან გაგზავნა იერუსალიმში, აღჭურვა იგი უფლებამოსილებითა და მდიდარი ძღვენით.
ელენა, როგორც ევსევი მოგვითხრობს, ეს მოხუცი ქალი ჭაბუკური სისწრაფით გაემართა აღმოსავლეთისკენ, რათა აღესრულებინა უფლის კვალთა მიმართ სათანადო თაყვანისცემა – წინასწარმეტყველის სიტყვით: „თაყვანი ვსცეთ მის ფერხთა სადგამს“ (ფსალმ. 131:7).
წმინდა ქვეყანაში, სასწაულებრივი მოვლენებით გამორჩეულში, სადაც ყველაფერი ღვთისმოსაობის დიდ საიდუმლოს – ღვთის ხორცშესხმას გვახსენებს, თვალსაჩინოდ გამოვლინდა სამეფო მოხუცი ქალის თავმდაბალი სულის სიდიადე; იქ წმინდა ელენა არ იცვამდა მისი რანგისთვის შესაფერის სამოსს, არამედ უმარტივეს სამოსში მოძრაობდა ხალხის ბრბოში, ცდილობდა, რომ არ ეცნოთ, გულუხვად გასცემდა მოწყალებას; უფალ იესოს მიბაძვით, თავისი თავის დამდაბლება იქამდე მიიყვანა, რომ თავის სახლში აგროვებდა ქალწულებს, უმასპინძლდებოდა მათ და თვითონაც ემსახურებოდა სუფრასთან უბრალო მხევლის სახით.
დედოფლის გულწრფელი ღვთისმოსაობის მაგალითი ღრმა შთაბეჭდილებას ახდენდა არა მხოლოდ ქრისტეს მორწმუნეებზე, არამედ ურწმუნოებზეც.
დედა დედოფლის ყოფნა „ქრისტიანობის აკვანში“ აღინიშნა მისი სამეფო ძის განზრახვების აღსრულებითაც. პალესტინაში, ყველა ადგილი, რომელიც სახარებისეული მოვლენებით იყო განწმენდილი, უკვე დიდი ხნის განმავლობაში განადგურებული იყო. წარმართებმა, ქრისტიანობის სიძულვილით, ეცადნენ, რომ მათ შესახებ ყოველგვარი ხსოვნა წაეშალათ; ქრისტიანი მორწმუნის გულისთვის ყველაზე ძვირფასი ადგილი – უფლის საფლავის გამოქვაბული ნაგვით იყო დაფარული და ამგვარად დაფარული იყო მოწიწებული მზერისთვის; მეტიც, თითქოს „ჯვარცმულ ღმერთზე“ და მის თაყვანისმცემლებზე დაცინვით, წმინდა გამოქვაბულის თავზე ხელოვნურად შექმნილ ბორცვზე აგებული იყო საკერპო „ვნებიანი სიყვარულის დემონის“ ვენერას პატივსაცემად. ელენეს მითითებით, ქრისტიანებისთვის წმინდა ადგილებზე აღმართული საკერპოები დაინგრა და მათ ნაცვლად წმინდა ტაძრები აშენდა. ასე, მშვენიერი ეკლესიები აშენდა დედოფლის სურვილით და ხარჯით ბეთლემში, ქრისტეს შობის გამოქვაბულის თავზე, ელეონის მთაზე – უფლის ამაღლების ადგილას; ტაძრებით შეიმკო გეთსიმანია – ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების ადგილი, ღვთის გამოცხადების ადგილი აბრაამისთვის მამრეს მუხასთან.
მაგრამ სამეფო მოხუცი ქალის უმთავრესი საზრუნავი იყო მისი დიდი ძის აზრის განხორციელება, ეპოვნა სწორედ ის ძელი, რომელზეც ჯვარს აცვეს სამყაროს მხსნელი.
ადგილი, სადაც უფლის ჯვარი იყო დაფარული, უცნობი იყო; მის საპოვნელად ღვთისმოსავმა ელენემ თავის მხრივ გამოიყენა ყველა საშუალება და თავისი სამეფო გავლენა. და ხანგრძლივი, ინტენსიური გამოკითხვებისა და ძიების შემდეგ, ეს ადგილი მიუთითა ერთმა იუდამ, ებრაელმა, ხანდაზმულმა მოხუცმა, იუდეველი მასწავლებლის შვილმა, – მიუთითა წარმართული საკერპოს ქვეშ, რომელიც აგებული იყო ბორცვზე, უფლის საფლავის გამოქვაბულის თავზე. დედოფლის ბრძანებით, საძაგელი ვენერა დაამხეს, მისი საკერპო დაუყოვნებლივ დაინგრა; იერუსალიმის მთავარეპისკოპოსმა მაკარიმ ლოცვა აღავლინა შებილწულ ადგილას; შეუდგნენ შემაღლების გაწმენდას. და ღვთისმოსავმა მოშურნეობამ საოცარი მხარდაჭერა მიიღო: მომუშავე, მიწის თხრისას მორწმუნეებმა იგრძნეს კეთილსურნელება, რომელიც მიწიდან ამოდიოდა. ქრისტეს სახელის დიდების მოშურნეობა მუშებს, ნეტარი ელენეს სურვილის თანახმად, უბიძგებდა დანგრეული წარმართული ტაძრის მასალები და მისგან მთელი ნაგავი რაც შეიძლება შორს გაეტანათ უფალ იესოს დაკრძალვის ადგილიდან, რათა ამგვარად არაფერი, რაც კერპთაყვანისმცემლობით იყო შებილწული, დიდ ქრისტიანულ სიწმინდეს არ შეხებოდა. უფლის საფლავის გამოქვაბული იპოვეს და გაწმინდეს; მის მახლობლად, აღმოსავლეთ მხარეს, აღმოჩენილი იქნა სამი ჯვარი და მათთან ერთად დაფა წარწერით და წმინდა ლურსმნები. – მაგრამ როგორ უნდა გაეგოთ, რომელი სამი ჯვრიდან იყო მაცხოვრის ჯვარი? – ამ საკითხთან დაკავშირებული საყოველთაო გაუგებრობა, ღვთის განგებულებით, ასეთი სასწაულებრივი მოვლენის მეშვეობით გადაიჭრა: მოხდა ისე, რომ ამ ადგილის გვერდით იმ დროს მიცვალებულს ასაფლავებლად მიჰქონდათ; მთავარეპისკოპოსმა მაკარიმ მიცვალებულის გამტანებს გაჩერება უბრძანა; ეპისკოპოსის რჩევით, ნაპოვნი ჯვრების სათითაოდ მიდება დაიწყეს მიცვალებულზე; და როდესაც ქრისტეს ჯვარი დაადეს, მიცვალებული გაცოცხლდა. ყველამ, ამ სასწაულის დანახვისას, გაიხარა და ადიდეს უფლის მაცოცხლებელი ჯვრის საოცარი ძალა. მოხუცმა დედოფალმა მოწიწებით თაყვანი სცა წმინდა ძელს და ეამბორა მას. და რადგან მრავალრიცხოვანი ხალხის გამო შეუძლებელი იყო, დედოფლის მაგალითით, ყველას ცალ-ცალკე სათანადო პატივი მიეგო ნაპოვნი ჯვრისთვის, მთავარეპისკოპოსმა მაკარიმ, საერთო სურვილის დასაკმაყოფილებლად – თუნდაც შორიდან ენახათ სიწმინდე, ღვთისმოსავად აიღო იგი და შემაღლებულ ადგილას დადგა, აღასრულა უფლის ჯვრის აღმართვა მორწმუნეთა სიმრავლის თვალწინ, რომლებიც იმ დროს ხმამაღლა შესძახოდნენ: „უფალო, შეგვიწყალე!“ ეს იყო წმინდა და მაცოცხლებელი ჯვრის პირველი აღმართვა; იგი 326 წელს აღსრულდა. მართლმადიდებელი ეკლესია ამ მოვლენას ყოველწლიურად 14 სექტემბერს ზეიმობს. ბევრი წარმართი და იუდეველი მაშინ ქრისტეს მიუბრუნდა; მოქცეულთა შორის იყო ის იუდაც, რომელმაც მიუთითა ადგილი, სადაც წმინდა ჯვარი ინახებოდა.
წმინდა ჯვარი შემდეგ ვერცხლის კიდობანში მოათავსეს შესანახად; დიდ პარასკევს მას გოლგოთაზე გამოასვენებდნენ (მალევე აშენებულ ტაძარში, სადაც ინახებოდა) თაყვანისსაცემად. მაგრამ მაცოცხლებელი ხის ნაწილი წმინდა ელენემ, იერუსალიმის დატოვებისას, თან წაიღო ძისთვის, კონსტანტინესთვის, საჩუქრად. ამის შემდეგ, არც ისე დიდი ხნის სიცოცხლის შემდეგ, ნეტარი დედა-დედოფალი გარდაიცვალა და პატივით დაკრძალეს.
დედისგან, ნეტარი ელენესგან ფასდაუდებელი განძის – წმინდა ჯვრის ნაწილის მიღების შემდეგ, კონსტანტინემ გადაწყვიტა მოეწყო უფლის საფლავის გამოქვაბული და მის გვერდით აეშენებინა ისეთი ტაძარი, რომელიც იქნებოდა „ყველა არსებულ ტაძარზე დიდებული“... „გამოქვაბული, როგორც ყველაფრის თავი, ევსევის სიტყვებით, მეფის ქრისტესმოყვარე ხელგაშლილობამ შემოსა შესანიშნავი სვეტებითა და მრავალრიცხოვანი მორთულობებით. გამოქვაბულიდან გასასვლელი იყო ღია ცის ქვეშ მდებარე ვრცელ მოედანზე. ეს მოედანი მოპირკეთებული იყო მბზინავი ქვით და სამი მხრიდან მას უწყვეტი პორტიკები აკრავდა“. ხოლო რაოდენ გასაოცარი ყურადღებით ეკიდებოდა ქრისტიანი-მეფე გამოქვაბულის აღმოსავლეთ მხარეს ტაძრის მშენებლობას, ამაზე ყველაზე უკეთ წარმოდგენას იძლევა კონსტანტინეს წერილი იერუსალიმის მღვდელთმთავარ მაკარისადმი: „რაც შეეხება ტაძრის კედლების აღმართვასა და დახვეწილ მოპირკეთებას, იცოდე, რომ ამაზე ზრუნვა პალესტინის მმართველებს დავავალე. მე ვიზრუნე, რომ მათი მეცადინეობით დაუყოვნებლივ მოგაწოდონ როგორც ხელოვანები და ოსტატები, ისე ყველაფერი, რაც მშენებლობისთვის არის საჭირო. რაც შეეხება სვეტებსა და მარმარილოს, რომელიმე მათგანი თუ გეჩვენება ყველაზე ძვირფასი და სასარგებლო, – დაწვრილებით განიხილე და არც ერთი წუთით არ შეყოვნდე, მომწერე, რათა შენი წერილიდან დავინახო, რამდენი და რა სახის მასალაა საჭირო და ყველგან მივაწვდინო. გარდა ამისა, მინდა ვიცოდე, როგორი თაღი გირჩევნია ტაძრისთვის – მოზაიკური თუ სხვაგვარად მოპირკეთებული. თუ მოზაიკური, მაშინ დანარჩენი მასში ოქროთი შეიძლება მორთოს. შენმა უწმინდესობამ უმოკლეს დროში აცნობოს აღნიშნულ მმართველებს, რამდენი ოსტატი და ხელოვანი იქნება საჭირო და რა დანახარჯები. ეცადე ასევე დაუყოვნებლივ შემატყობინო არა მხოლოდ მარმარილოებისა და სვეტების შესახებ, არამედ მოზაიკის შესახებაც, რომელსაც უკეთესად მიიჩნევ.“
კონსტანტინემ, სხვათა შორის, თავად მოიფიქრა, რომ ტაძრისთვის კარგი იქნებოდა თორმეტი – მოციქულთა რიცხვის მიხედვით – სვეტით მორთვა, რომელთა თავზეც ვერცხლისგან ჩამოსხმული ლარნაკები იქნებოდა. ამიტომაც გასაკვირი არ არის, რომ ეს ტაძარი სილამაზის სასწაულს წარმოადგენდა და თავისი იერით აღტაცებაში მოჰყავდა თანამედროვეები. ისტორიკოსი ევსევი, სხვათა შორის, ასე აღწერს პირველი ქრისტიანი იმპერატორის ღვთისმოსავი გულმოდგინების ამ ძეგლს: „ბაზილიკა – არაჩვეულებრივი ნაგებობაა, განუზომელი სიმაღლის, უჩვეულო სიგანისა და სიგრძის. მისი შიდა მხარე სხვადასხვა ფერის მარმარილოებითაა შემოსილი, ხოლო კედლების გარეგნული იერსახე, გაპრიალებული და ერთმანეთთან შეერთებული ქვებით მოციმციმე, უჩვეულოდ ლამაზ სანახაობას წარმოადგენს და სრულებით არ ჩამოუვარდება მარმარილოს. გუმბათოვანი ჭერი საოცარი ჩუქურთმით არის შემკული, რომელიც, როგორც დიდი ზღვა, ვრცელდება მთელ ბაზილიკაზე ურთიერთდაკავშირებული თაღებით და ყველგან ოქროთი მოელვარე, მთელ ტაძარს სინათლის სხივებივით ანათებს. ყველაფრის მთავარი საგანი – ნახევარწრე, რომელიც ბაზილიკის კიდეზეა განლაგებული (აღმოსავლეთ მხარეს), თორმეტი მოციქულის რიცხვის მიხედვით შემკულია თორმეტი სვეტით, რომელთა წვერებიც ვერცხლისგან ჩამოსხმული დიდი ლარნაკებითაა დამშვენებული – თავად მეფისგან ღვთისთვის მშვენიერი შესაწირავით.“
მაგრამ ღვთისმოსავი მეფე ქრისტიანობისადმი თავის დამოკიდებულებაში არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ მისი გარეგნული განდიდებით ზრუნვით; მას ასევე აწუხებდა ქრისტეს ეკლესიის შიდა ცხოვრებაც. ეკლესია, კონსტანტინეს აზრით, სახელმწიფოებრივი ცხოვრების უმნიშვნელოვანეს საყრდენად უნდა ქცეულიყო; რელიგიური ერთობა იმპერიის წარმატების ძლიერი საწინდარი უნდა ყოფილიყო. ეკლესიას, რომელიც ბრწყინავდა სიდიადითა და გარეგნული სილამაზით, თავისი შინაგანი სამყაროთი უნდა მიეზიდა წარმართული მოსახლეობა, თანდათანობით მთელი სახელმწიფო ერთი შინაგანად შეკრული ორგანიზმისკენ მიემართა, რომელიც ქრისტეს ერთიანი სულით იქნებოდა გაცოცხლებული. ეკლესიის ასეთი ერთობა და კეთილდღეობა „ზრუნველ მეფეს მშვიდობიან დღეებსა და წყნარ ღამეებს ანიჭებდა“, მასში ხედავდა ის საკუთარ და მისდამი დაქვემდებარებული მსოფლიოს ყველა ხალხის ბედნიერებას.
თუმცა, დიდებულ იმპერატორს ეს „მშვიდობიანი დღეები და წყნარი ღამეები“ ყოველთვის იოლად არ ერგებოდა. მის დროს ქრისტეს ეკლესია, უკვე მოწამეობის გამარჯვებული გვირგვინით შემკული და წარმართობაზე უპირატესობითაც კი სამოქალაქო არსებობის უფლების მოპოვებით, შინაგანი უწესრიგობებით იტანჯებოდა, რომლებიც დევნის მძიმე პერიოდში წარმოიშვა და მომწიფდა. როგორც კი კონსტანტინე რომში გამეფდა, გაკვირვებითა და მწუხარებით შეიტყო, რომ მისი იმპერიის მთელი მხარე ერთადერთი მამის შვილების შინაგანმა განხეთქილებამ მოიცვა. – აფრიკაში ქრისტიანებს შორის ბრძოლა გაჩაღდა კართაგენის ეპისკოპოსად ცეცილიანეს – „მოღალატის“ – დადგინების გამო; მისმა მოწინააღმდეგეებმა მაიორინი აირჩიეს ეპისკოპოსად, ხოლო მალევე – მაიორინის სიკვდილის შემდეგ – მის ადგილას თავიანთი წინააღმდეგობის მთავარი წამომწყები, დონატი, აღამაღლეს. ამ უკანასკნელის მომხრეები – „დონატისტები“, „ნოვაციანებთან“ დაახლოების შემდეგ, ამტკიცებდნენ, რომ მხოლოდ ისინი შეადგენდნენ ქრისტეს ეკლესიას და გულმოდგინე ფანატიზმით არ ერიდებოდნენ თავიანთი მოწინააღმდეგეების ცილისწამებას, მათთვის ტაძრების ძალადობით წართმევასაც კი; საქმე ხშირად მტრულ მხარეებს შორის სისხლისღვრამდეც მიდიოდა. მათ შესარიგებლად და მათი ურთიერთსაჩივრების განსახილველად კონსტანტინემ თავდაპირველად კართაგენში გაგზავნა თავისი „საყვარელი და პატივცემული“ ეპისკოპოსი ოსია, და ამავე დროს დაავალა, დაურიგებინა ფულადი დახმარება იქაურ გაჭირვებულ ქრისტიანებზე; შემდეგ იმპერატორის პირადი ბრძანებით, დონატისტების საქმეზე ორი კრება მოიწვიეს – მცირე რომში და „მრავალი სხვადასხვა ადგილის ეპისკოპოსებისგან“ არელატეში. ამ კრებების მიერ მოუსვენარი სქიზმატიკოსების მიმართ გამოტანილი გადაწყვეტილება, საბოლოოდ, მილანში 316 წელს კონსტანტინეს პირადი თავმჯდომარეობით დადასტურდა, და საქმეც, როგორც ჩანს, მოგვარდა.
მაგრამ რაც უფრო ეცნობოდა კეთილმორწმუნე მეფე ქრისტიანობის არსებულ მდგომარეობას, მით ნაკლებად ამართლებდა ის მის იდეალურ წარმოდგენას ქრისტეს ეკლესიის შვილების წმინდა ერთობის შესახებ. დონატისტების საქმეს, რომელმაც კონსტანტინე შეაწუხა მისი მეფობის პირველ ნაბიჯებზე, მნიშვნელობა არა იმდენად არსებითად, არამედ მებრძოლთა ვნებიანობით ჰქონდა. 323 წელს, ლიკინიუსზე გამარჯვების შემდეგ, მთელი იმპერიის ერთპიროვნულ მმართველად ქცეული კონსტანტინე მიდიოდა აღმოსავლეთისკენ, შეპყრობილი გულწრფელი სურვილით, თავიდან აეგო მთელი სახელმწიფო უკეთეს, უფრო მყარ საფუძვლებზე. თავის გეგმებში მან პირველი ადგილი ქრისტიანულ ეკლესიას დაუთმო, რომელიც, მისი აზრით, სულიერად უნდა გაეერთიანებინა პოლიტიკურად შეკრული მსოფლიო იმპერია. მაგრამ იქ, აღმოსავლეთში, მას უფრო მწარე იმედგაცრუება დაატყდა თავს, ვიდრე დასავლეთში. იგი ჩავიდა აქ ისეთ დროს, როცა არიუსის ერესით გამოწვეულმა და არაფრით შეკავებულმა კამათმა თავის უკიდურეს განვითარებას მიაღწია. ევსები ასე აღწერს ამ დროს: „არა მხოლოდ ეკლესიის მესვეურები ეკამათებოდნენ ერთმანეთს, არამედ ხალხიც გაიყო; მოვლენების მსვლელობა ისეთ უღირსობამდე მივიდა, რომ ღვთაებრივ სწავლებას შეურაცხმყოფელად დასცინოდნენ წარმართულ თეატრებშიც კი“. ეს დრო ხელსაყრელი იყო უფალ იესო ქრისტეს ღვთაების მგმობთა მოღვაწეობისთვის. ლიკინიუსი – კონსტანტინეს სიძე, რომელიც მაშინ თავისი მეფობის უკანასკნელ წლებს ატარებდა, და რომელმაც ერთ დროს კონსტანტინესთან ერთად ხელი მოაწერა მილანის ედიქტს რელიგიური ტოლერანტობის შესახებ, საეჭვოდ ეკიდებოდა ქრისტიანებს ზოგადად, როგორც მის მიმართ არასანდო ადამიანებს, სძულდა და სასტიკადაც კი დევნიდა მათ. მათ ურთიერთგანხეთქილებებში კი, რომლებიც არიანულმა ერესმა გამოიწვია, მას შეეძლო დაენახა სასურველი, მისთვის სასარგებლო მოვლენა. ეს კამათი, ეკლესიის ძალების შესუსტებით, შესაძლოა მასში იმედს აღუძრავდა, რომ მხარდაჭერას მოიპოვებდა თავის ჩანაფიქრებში ძლევამოსილი სიძის წინააღმდეგ. და ლიკინიუსის ასეთი გათვლები უშედეგო არ ყოფილა. ნიკომიდიის ეპისკოპოს ევსებიზე კი თავად კონსტანტინე, მაგალითად, ასე ამბობდა: „ის ჯაშუშებსაც კი მიგზავნიდა და ტირანს (ლიკინიუსს) თითქმის შეიარაღებულ დახმარებას უწევდა“.
ნიკომიდიაში ჩასული კონსტანტინე ღრმად შეძრული იყო არიანელობით გამოწვეული განხეთქილებებით. თუმცა, მას მაშინვე არ გაუცნობიერებია ამ მოვლენების მნიშვნელობა. ისიც და მასთან ერთად დასავლეთიდან ჩამოსული ღვთაებრივი სწავლების მცოდნეებიც აქ არიოზის საქმის ცალმხრივ განათებას იღებდნენ ნიკომიდიელებისგან, რომლებიც დოგმატურ საკითხებში ხედავდნენ არა კეთილმსახური რწმენის საგანს, რომელსაც სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს, არამედ სამეცნიერო კვლევის სფეროს და უაზრო სიტყვაკაზმულობასაც კი. მიუხედავად ამისა, კონსტანტინეს უყურადღებოდ არ დაუტოვებია არიოზის საქმე; თავდაპირველად მან ვრცელი შემრიგებლური ეპისტოლე გაგზავნა ალექსანდრიაში, დამაჯერებელი თხოვნით ეპისკოპოს ალექსანდრესა და არიოზისადმი, შეეწყვიტათ ურთიერთგანხეთქილება. მეფის აზრით, მართალი არ იყო არც ეპისკოპოსი თავისი გაუფრთხილებლობითა და მკვეთრი კითხვებით, და დამნაშავე იყო არიოზიც, რომელმაც დაარღვია ერთობა და არ დაემორჩილა ეპისკოპოსს; ის ურჩევს ორივეს, მაგალითი აიღონ ფილოსოფოსებისგან, რომლებიც, მართალია, ერთმანეთს ეკამათებიან, მაგრამ მშვიდობიანად თანაარსებობენ. ამასთანავე, ორივე საერთო საფუძველზე დგას: ორივე აღიარებს საღვთო განგებულებას, რის გამოც მათთვის ადვილია შერიგება.
ამ ეპისტოლესთან ერთად კონსტანტინემ ალექსანდრიაში გაგზავნა თავისი „საყვარელი“ ეპისკოპოსი ოსია, რომელსაც ადგილზე უნდა გამოეკვლია ეს საქმე და ხელი შეეწყო ალექსანდრიელების დაწყნარებისთვის. ოსიამ შეასრულა იმპერატორის დავალება. მართალია, მან მოწინააღმდეგეები ვერ შეარიგა, სამაგიეროდ, დავების გამოძიების შედეგად დარწმუნდა, რომ არიოზის ერესი არ იყო უაზრო სიტყვების ფრქვევა, არამედ საფრთხეს უქმნიდა ქრისტიანული რწმენის საფუძვლების შერყევას, – მიჰყავდა მთელი ქრისტიანობის უარყოფამდე. 324 წელს კორდობელი ოსია დაბრუნდა მეფესთან და განუმარტა არიანული მოძრაობის სერიოზული საფრთხე. მაშინ კონსტანტინემ გადაწყვიტა მოეწვია მსოფლიო კრება, რომელიც, მისი აზრით, ეკლესიის დაწყნარების ერთადერთი საშუალება იყო. მეფის მოსაზრებით, ამ კრებას, „რომელიც ომით გამოდიოდა მთავარი მტრის წინააღმდეგ“, რომელიც მაშინ ეკლესიის სიმშვიდეს არღვევდა, – მკრეხელური არიანული ერესის წინააღმდეგ, – სხვა საკითხებიც უნდა განეხილა და მიეცა პასუხები – დადგენილებები ქრისტიანთა შიდა ცხოვრების მოსაწყობად.
მსოფლიო კრება მეფის ძალაუფლებით ნიკეის ქალაქში დაინიშნა. კონსტანტინემ ყველაფერი გააკეთა, რათა შეკრებილი ეპისკოპოსებისთვის გაეადვილებინა მგზავრობა შეკრების ადგილისკენ, ხოლო ნიკეაში ჩამოსულთა უზრუნველყოფა სახელმწიფოს ხარჯზე აიღო. ნიკეაში ჩავიდნენ მღვდელმთავრები ეგვიპტიდან და პალესტინიდან, სირიიდან და მესოპოტამიიდან, მცირე აზიიდან, საბერძნეთიდან, სპარსეთიდან და სომხეთიდან, და დუნაისგაღმელი გოთებისგან; რომიდან, მოხუცი ეპისკოპოსის ნაცვლად, ორი პრესვიტერი ჩავიდა. შეკრებილ მღვდელმთავრებს შორის იყვნენ: მოხუცი ალექსანდრე ალექსანდრიელი, არიოზის პირველი მამხილებელი, რომელმაც თან ჩაიყვანა არქიდიაკონი ათანასე, არიანელებთან მამაცი და დახელოვნებული მებრძოლი (შემდგომში დიდი ალექსანდრიის მთავარეპისკოპოსი), ლიკიის ქალაქ მირის მღვდელმთავარი ნიკოლოზი, მღვდელმთავარი სპირიდონ სასწაულთმოქმედი. სულ კრებაზე ჩავიდა 2000-ზე მეტი ადამიანი, მათ შორის ეპისკოპოსები, პრესვიტერები და დიაკვნები, ხოლო მხოლოდ მღვდელმთავარი იყო 318.
კრება გაიხსნა 325 წლის ივნისში, სამეფო სასახლის ვრცელ პალატაში. ოთახის ირგვლივ ეპისკოპოსებისთვის განლაგებული იყო სკამები, შუაში კი – მაგიდა, რომელზეც იდო წმინდა წერილის წიგნი, როგორც ჭეშმარიტების ერთგული დამოწმება. როდესაც ყველა შეიკრიბა, გამოჩნდა კონსტანტინე თავისი საიმპერატორო ღირსების სრული ბრწყინვალებით, მაგრამ უიარაღო დაცვის გარეშე, ქრისტიან დიდებულთა თანხლებით, შემოსილი ყველაზე მდიდრული სამეფო სამოსით, რომელიც ოქროთი და ძვირფასი ქვებით ბრწყინავდა. მისი გამოჩენა განაცვიფრა კრების მონაწილეები და განსაკუთრებით ისინი, ვინც შორეული ქვეყნებიდან ჩამოვიდნენ და არასოდეს ენახათ არც მისი სამეფო სახე და არც სამეფო დიდებულება; მაგრამ ისიც შეცბა, როდესაც დაინახა ქრისტეს ეკლესიის ასეთი დიდებული მწყემსების შეკრება, რომელთა შორის იყვნენ მკაცრი მოღვაწეები და სასწაულთმოქმედები, აღმსარებლები და მოწამეები დამწვარი ხელებითა და დაჩხვლეტილი თვალებით.
ჩუმად, თავდახრილი მზერით, მიუახლოვდა იგი მისთვის გამზადებულ ოქროს სავარძელს და იდგა, ელოდა, სანამ მღვდელმთავრები არ დასვამდნენ. ამის შემდეგ, მოისმინა რა ანტიოქიელი ევსტათისა და კესარიელი ისტორიკოსის, ევსევის, მისასალმებელი და სამადლობელი სიტყვები, კონსტანტინე თვითონ მიმართა კრებას სიტყვით, რომელშიც გამოხატავდა სიხარულს, რომ ხედავდა მამათა ასეთ დიდებულ კრებულს, და ევედრებოდა მათ, მშვიდობიანად გადაეწყვიტათ სადავო საკითხები. „ღმერთმა მომცა მე, – თქვა მან, – მდევნელთა უღმერთო ძალაუფლების დამხობის საშუალება, მაგრამ ჩემთვის შეუდარებლად უფრო სამწუხაროა ყოველგვარ ომზე, ყოველგვარ სისხლისმღვრელ ბრძოლაზე და შეუდარებლად უფრო დამღუპველია შიდა შუღლი ღვთის ეკლესიაში.“
არიანელები კრებაზე გაბედულად და თავდაჯერებულად მივიდნენ; მათ არ უწინასწარმეტყველებიათ, რომ მათ საქმეს სრული და ყოვლისმომცველი განადგურება ელოდა. პირიქით, ისინი თავიანთ გეგმებში წარმატებას ელოდნენ: მათ მხარეზე 17-მდე ეპისკოპოსი იყო; მათ სათავეში იდგა დედაქალაქის მღვდელმთავარი, რომელსაც სამეფო სასახლეში კავშირები ჰქონდა. არიანელები იმედოვნებდნენ, რომ კრება, თუკი არ დაეთანხმებოდა მათ შეხედულებებს, მკაცრ განაჩენს მაინც არ გამოუტანდა.
არიუსი ჯიუტად იცავდა თავის მოძღვრებას, იყენებდა რა მთელ თავის მჭევრმეტყველებას. მაგრამ კრების მამების ურყევმა, დარწმუნებულმა ერთგულებამ ჭეშმარიტი საეკლესიო მოძღვრებისადმი, შეარცხვინა ღვთისმგმობელის ცრუ სიბრძნე. მართლმადიდებლობის დამცველები კარგად ხვდებოდნენ, რაში მდგომარეობდა არიანული ერესის არსი და ღრმა რელიგიური გრძნობითა და ჭეშმარიტად განათლებული გონებით ღირსეულად უარყოფდნენ მას. სიტყვის განსაკუთრებული ძალითა და სიზუსტით ერეტიკული ამპარტავნების მხილებაში გამოირჩეოდა ალექსანდრიელი დიაკონი ათანასე: მისი სიტყვა, როგორც მსუბუქი ქსელი, ხლეჩდა ერეტიკოსის მზაკვრულ სიტყვას. კამათი ცხარე და ხანგრძლივი იყო; კონსტანტინე ამაოდ იყენებდა თავის გავლენას, რათა შეერიგებინა მოკამათენი და დავის მეგობრულ გადაწყვეტამდე მიეყვანა ისინი. რაც უფრო დიდხანს გრძელდებოდა დებატები, მით უფრო აშკარა ხდებოდა, თუ რამდენად შორს გადაუხვიეს არიანელებმა ჭეშმარიტებისგან. ნიკომიდიელი ევსევის – არიანელთა მეთაურის – მიერ კრებისთვის შეთავაზებული სარწმუნოების გადმოცემა, სადაც მკაფიოდ იყო გამოხატული აზრი, რომ „ღვთის ძე“ არის „ნაწარმოები“, „ქმნილება“ და „იყო დრო, როცა ის არ არსებობდა“, ერთხმად იქნა უარყოფილი კრების მამების მიერ, როგორც ცრუ და უღმერთო – თავად გრაგნილი, რომელზეც ის იყო დაწერილი, დახიეს.
ამგვარად, არიანელობის საბოლოოდ დაგმობით, კრების მამებმა გადაწყვიტეს მორწმუნეთათვის მართლმადიდებლური მოძღვრების ზუსტი აღსარება – სარწმუნოების სიმბოლო მიეცათ. კესარიელმა ეპისკოპოსმა ევსევმა მათ ყურადღებას შესთავაზა „ნათლისღების სიმბოლო“, რომელიც უძველესი დროიდან გამოიყენებოდა მის ეკლესიაში და თითქმის ექსკლუზიურად წმინდა წერილიდან აღებული გამონათქვამებით იყო გადმოცემული. მამებმა ეს სიმბოლო მოწონებით მიიღეს; მაგრამ იმისათვის, რომ გადამწყვეტად აღმოეფხვრათ მასში ერეტიკული აზრის ჩადების შესაძლებლობა, საჭიროდ მიიჩნიეს მასში ზოგიერთი ზოგადი გამონათქვამის შეცვლა ისეთებით, რომლებიც სრულყოფილად განსაზღვრავდნენ საეკლესიო ჭეშმარიტებას. კრებაზე მყოფმა იმპერატორმა მამებს შეუერთდა კესარიის სიმბოლოს მოწონებაში და სრული თანხმობა გამოხატა მასთან; მაგრამ ამასთან ერთად, კონსტანტინემ შესთავაზა სიმბოლოში იმ ფორმულის შეტანა, რომელზეც ეკლესიის წინამძღოლები ჯერ კიდევ წინასწარ შეხვედრებზე შეჩერდნენ, რათა გამოეხატათ საეკლესიო აზრი ღვთის ძისა და მისი დამოკიდებულების შესახებ ღმერთ-მამასთან – მისი „ერთარსად“ დასახელება მამასთან. მეფის ნათქვამი სიტყვა ერთხმად იქნა მიღებული კრების მიერ და საფუძვლად დაედო უფალ იესოს პიროვნების შესახებ მოძღვრებას, ქრისტიანობის ცენტრალურ დოგმატს.
„ნათლისღების“ სიმბოლო გასწორდა და კრების მიერ ჩამოყალიბდა ახალი, ნიკეის სარწმუნოების სიმბოლო, რომელიც უდავოა მთელი მსოფლიო ეკლესიისთვის.
მამათა საბოლოო საზეიმო კრება ნიკეაში იმპერატორის სასახლეში 325 წლის 25 აგვისტოს გაიმართა; ის კონსტანტინეს მეფობის 20 წლის იუბილეს დაემთხვა.
კრების მამების გაშვებისას, კონსტანტინემ მათთან გამოსამშვიდობებელ სიტყვაში ევედრებოდა მათ, რომ ერთმანეთში მშვიდობა ჰქონოდათ.
– ერიდეთ, – ამბობდა ის, – თქვენ შორის არსებულ მწარე დავებს. ნურავის ექნება შური განსაკუთრებული სიბრძნის გამომჟღავნებულთა მიმართ: თითოეულის ღირსება მიიჩნიეთ მთელი ეკლესიის საერთო საკუთრებად. უმაღლესნო და აღმატებულნო, ნუ შეხედავთ ამპარტავნულად უმდაბლესთ: მხოლოდ ღმერთმა იცის, ვინ არის უფრო აღმატებული, სრულყოფილება იშვიათად გვხვდება და სისუსტეში მყოფ ძმათა მიმართ შემწყნარებლობა უნდა გქონდეთ; მშვიდობიანი თანხმობა ყველაფერზე ძვირფასია. ურწმუნოთა გადარჩენისას გახსოვდეთ, რომ ყველას ვერ მოაქცევთ მეცნიერული მსჯელობით, – სწავლებანი თითოეულის სხვადასხვა მიდრეკილებას უნდა შეუსაბამოთ, ისევე როგორც ექიმები არგებენ თავიანთ წამლებს სხვადასხვა დაავადებებს.
ამგვარად, აღსრულდა კეთილმსახური იმპერატორის სანუკვარი სურვილი, რომელიც მან ერთხელ, თავად ღმერთის მოწმედ მოყვანითაც კი აღიარა – სურვილი, „თავისი სახელმწიფოს ყველა ხალხის სწავლება ღვთაებრიობის შესახებ ერთიან წყობად შეერთებინა.“ დიდი აზრი, რომელიც მეფეს მისმა წმინდა რელიგიურმა გრძნობამ უკარნახა, და რომლის განხორციელებასაც ის თავისთვის სასიცოცხლო ამოცანად ისახავდა გულის სიღრმისეული სურვილით – ეს, შინაარსის ამაღლებულობითა და მოცულობის სიგანით გასაოცარი, დიდი კონსტანტინეს აზრი ახლა შევიდა საერთო ცნობიერებაში, გახდა მთელი ქრისტიანული სამყაროს კუთვნილება. მეტიც – ქრისტიანულ ცხოვრებაში ამ აზრის განსახორციელებლად კეთილმსახურმა მეფემ უჩვენა უტყუარი გზაც – მსოფლიო კრება, – რომლის გავლითაც ქრისტეს სამწყსოს ცხვრები, როგორც უკვე მოწოდებულნი, ისე სხვებიც – ჯერ კიდევ მოუწოდებელნი, ღვთის მადლით, უშეცდომოდ შედიან ზეციური მამის ეზოში, ჭეშმარიტი სიცოცხლისთვის (იოანე 10:9). და ეს ჭეშმარიტად გამარჯვებული ზეიმი მოციქულთასწორ მეფისა მაშინვე კიდევ დაგვირგვინდა მისთვის სასიხარულო მოპოვებით უძვირფასესი საგანძურისა, უფლის ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილისა, რომელიც იერუსალიმიდან საჩუქრად ჩამოუტანა დედამ, დედოფალმა ელენემ.
ამის შემდეგ კონსტანტინე კიდევ 10 წელზე მეტხანს იცოცხლა და მთელი თავისი მეფობის განმავლობაში უცვლელი ერთგულებით იცავდა ნიკეის სარწმუნოების აღმსარებლობას 3384, და გულმოდგინედ ცდილობდა ქრისტიანული კეთილმსახურების სულის განმტკიცებას თავის სამეფოში, საკუთარ თავში კი სამაგალითო მაგალითს წარმოადგენდა. მას ჰქონდა საფუძვლიანი ზოგადი განათლება და განსაკუთრებით ღვთისმეტყველური, ის აწარმოებდა ვრცელ მიმოწერას ეკლესიის მესვეურებთან სარწმუნოებისა და კეთილმსახურების საკითხებზე და ქრისტიანული ცხოვრების მოწყობაზე, ხოლო ხშირად თავის სასახლეში, კარისკაცთა და ხალხის კრების წინაშე, „ღვთივმოსილი“ სწავლებებითაც კი გამოდიოდა. მისი შრომისმოყვარეობა უჩვეულო იყო, სიზარმაცეს ვერ იტანდა: უკვე ხანდაზმულ ასაკშიც კი ტვირთად არ მიაჩნდა თავისთვის ვრცელი საკანონმდებლო აქტების საკუთარი ხელით წერა 3385. თავისი ბუნებით სამართლიანი-დიდსულოვანი და მოკრძალებული, ის არ ხიბლავდა თავისი სამეფო სიდიადით და ხალხის ხმაურიანი აღფრთოვანებებით, – ეს აღფრთოვანებები მას მოწყენილობასაც კი ჰგვრიდა. ზნეობრივი განვითარების მაღალ დონეზე მყოფი კონსტანტინე ცდილობდა იმავე დონეზე აეყვანა ყველა, ვინც მასთან შეხებაში მოდიოდა. ასე, ერთხელ ვიღაც დიდებულ-გაუმაძღარს მან ასე ჭკუა ასწავლა: თავისთან მიიწვია, ხელი მოჰკიდა და უთხრა:
– რომელ ზღვრამდე უნდა გავრცელდეს ჩვენი სიხარბე?
შემდეგ თქვა, შუბით ადამიანის სიმაღლის სივრცე შემოხაზა:
– მსოფლიოს მთელი სიმდიდრე რომ შეიძინო და დედამიწის ყველა სტიქიას დაეუფლო, მაინც ვერ გამოიყენებ ვერაფერს, გარდა ასეთი მიწის ნაკვეთისა, ისიც – ამის მიღებას თუღა ეღირსები!
კიდევ ერთი მაგალითი: – ერთხელ, როდესაც მოისმინა ერთი საპატიო პირის (სასულიერო პირთაგან) მლიქვნელური სიტყვა, რომელიც მეფეს „ნეტარს“ უწოდებდა და ამბობდა, რომ „ის ამ ცხოვრებაშიც ეღირსა თვითმპყრობელურ ბატონობას ყველაზე და მომავალშიც ღვთის ძესთან ერთად მართავდა“, კონსტანტინემ მლიქვნელს უპასუხა:
– შენ სჯობს, ილოცო მეფისთვის, რათა ისიც მომავალ ცხოვრებაში ღვთის მონა გახდეს.
მეფის ქველმოქმედება ფართო ნაკადად მოედინებოდა, თანამედროვეთა მოწმობით, „დილადან საღამომდე ის ეძებდა, ვისთვის ექნა სიკეთე“; ღატაკებს და საერთოდ, ქუჩაში დარჩენილ ადამიანებს, ის ფულითაც, საჭმლითაც და სათანადო ტანსაცმლითაც უზრუნველყოფდა; ობოლ ბავშვებზე მამის ნაცვლად ზრუნავდა; მშობლების გარეშე დარჩენილ ქალწულებს ათხოვებდა და საკუთარი ხაზინიდან უზრუნველყოფდა მზითვით. განსაკუთრებით ბევრ ქველმოქმედებას აღდგომის დღეს აკეთებდა. თავის ახალ დედაქალაქში კონსტანტინემ შემოიღო წესი, რომ სააღდგომო ღამეს მის ყველა ქუჩაზე მაღალ ცვილის სვეტებს ანთებდნენ – „როგორც ცეცხლოვანი ლამპრები“, ისე რომ იდუმალი ღამე დღეზე ნათელი ხდებოდა, და როგორც კი დგებოდა დილა, კონსტანტინე ყველა გაჭირვებულს უწვდიდა თავის მარჯვენას, ურიგებდა საჩუქრებს. ასეთივე გულუხვობით მეფე მოწყალებას გასცემდა თავისი ოჯახური სასიხარულო მოვლენების გამო, მაგალითად – მისი ვაჟების ქორწინებისას; – ამ უკანასკნელ შემთხვევებში მოწყობილი იყო მდიდრული ნადიმები და სადილები მოწვეული სტუმრებისთვის, მხიარულება მაშინ სასახლიდან ქუჩაშიც კი გადიოდა – მეფე კეთილგანწყობით იღებდა ქალთა ფერხულებს. მაგრამ მეფის დროს ყოველთვის და ყველაფერში სრული კეთილშობილება და ზრდილობა იყო დაცული და არაფერი უმსგავსო და მაცდური არ დაიშვებოდა.
მეფე კონსტანტინეს სიცოცხლის უკანასკნელი წლები და განსაკუთრებით დღეები და მისი აღსასრული, მისი ქრისტიანული ღვთისმოსავი განწყობის ღირსეული დასრულება იყო. სიკვდილამდე დიდი ხნით ადრე კონსტანტინემ დაიწყო მისთვის მზადება. – თავის ახალ დედაქალაქში მან ააგო ტაძარი წმინდა მოციქულების სახელზე. ეს ტაძარი, სხვათა შორის, თორმეტი კიდობნით იყო მორთული სამოციქულო სახის სადიდებლად, ამ კიდობნებს შორის კი აგებული იყო სამარხი. თავიდან გაუგებარი იყო, რატომ იყო აქ სამარხი აგებული, შემდეგ კი ეს გაირკვა და აღმოჩნდა, რომ ეს სამარხი ღვთისმოსავმა მეფემ თავისთვის ააგო. სიკვდილის ფიქრი კონსტანტინესთვის დაძაბული განსჯის საგანი გახდა, როგორც კი მან ფიზიკური ძალების დაქვეითება იგრძნო.
337 წელს კონსტანტინემ უკანასკნელად იზეიმა კონსტანტინოპოლში აღდგომა და მალე ავად გახდა. ახლო აღსასრულის წინათგრძნობით, მან მთლიანად მიუძღვნა თავი წმინდა მოღვაწეობას: ხშირად მუხლმოყრილი, გულმოდგინედ აღავლენდა მხურვალე ლოცვებს ღვთის წინაშე; ექიმების რჩევით კი ამ დროს გადავიდა ქალაქ ელეონოპოლში, რათა იქ თბილი აბაზანებით ემკურნალა.
მაგრამ კონსტანტინე ამ დრომდე ჯერ კიდევ არ იყო მონათლული! ეს ჩვენს დროს და ჩვენთვის შეიძლება მეტად უცნაურ მოვლენად მოგვეჩვენოს, მაგრამ ქრისტიანული ეკლესიის ძველ დროში მრავალი ინათლებოდა მოწიფულ ასაკში ან თუნდაც სიბერეში, ზოგი – დიდი საიდუმლოს მიმართ ღრმა პატივისცემის გრძნობით, რომლის მისაღებადაც ხანგრძლივ მომზადებას საჭიროდ თვლიდნენ, – სხვები კი – არა ეშმაკური გულისთქმის გარეშე – ჯერ თავიანთ ცოდვილ სიამოვნებაში ეცხოვრათ, შემდეგ კი ახალი სულიერი ცხოვრებისთვის ხელახლა შობილიყვნენ (ღმერთი იყოს მათი მსაჯული!). კონსტანტინე, რომელიც ადრეული ასაკიდან ატარებდა გულში ქრისტეს, დიდი ხანია სულით ქრისტიანი გამხდარიყო, გადადებდა თავის ნათლობას თავისი ცოდვილობის თავმდაბალი გაცნობიერებით, რადგან მთელი ცხოვრების ღვაწლით სურდა ამისთვის საკუთარი თავის მომზადება. გარდა ამისა, მის სულში ინახებოდა გულწრფელი სურვილი, მონათლულიყო მდინარე იორდანეს წყლებში.
ელეონოპოლში შვების მიღების გარეშე და სხეულის ძალების უკიდურეს დაქვეითებას გრძნობდა, კონსტანტინე გადავიდა ნიკომიდიაში და აქ, შეკრიბა რა ეპისკოპოსები, სთხოვა მათ, ღირსი გაეხადათ წმინდა ნათლობისა.
ნათლობის წინ მომაკვდავმა მეფემ ასეთი სიტყვა წარმოთქვა:
– დადგა სასურველი დრო, რომელსაც დიდი ხანია ვნატრობ და რომელზეც ვლოცულობ, როგორც ხსნის დროზე. დროა ჩვენც მივიღოთ უკვდავების ბეჭედი, ვეზიაროთ მაცხოვნებელ მადლს. ვფიქრობდი, ეს მდინარე იორდანეს წყლებში გამეკეთებინა, სადაც, ჩვენს მაგალითად, ნათლობა მიიღო თვით მაცხოვარმა; მაგრამ ღმერთი, რომელმაც იცის სასარგებლო, ამის ღირსად მხდის აქ.
წმინდა ნათლობის მიღების შემდეგ, კონსტანტინე „მხიარულობდა სულით, მისი გული სავსე იყო ცოცხალი სიხარულით“. ნათლობისას თეთრ სამოსელში გამოწყობილი, რომელიც სინათლესავით ბრწყინავდა, მან ის უკვე სიკვდილამდე აღარ გაიხადა. ის თეთრი გადასაფარებლებით დაფარულ სარეცელზე განისვენებდა, სამეფო სამოსელს კი – ამ სამეფო განმასხვავებელ ნიშანს – „ღვთის მსახური“ უკვე აღარ სურდა შეხებოდა. თავისი უკანასკნელი სამადლობელი ლოცვა, „ხმის აწევით“, მეფემ ასეთი სიტყვებით დაასრულა:
– ახლა ჭეშმარიტად ნეტარად მივიჩნევ თავს, რადგან უეჭველი რწმენა მაქვს, რომ ღვთაებრივ ნათელს ვეზიარე და უკვდავი სიცოცხლის ღირსი გავხდი.
დიდი და მოციქულთა სწორი კონსტანტინე გარდაიცვალა, სამეფო სამ ვაჟს დაუტოვა, სულთმოფენობის დღეს, 337 წელს, მეფობის ოცდამეთორმეტე წელს, 65 წლის ასაკში. მისი ცხედარი დიდი ზეიმით გადაასვენეს მის მიერ დაარსებულ ქალაქ კონსტანტინოპოლში და მისი ანდერძის თანახმად, წმინდა მოციქულთა ეკლესიაში, მისსავე მიერ გამზადებულ სამარხში დაასვენეს. ახლა კი ის უსასრულო სიცოცხლით ცხოვრობს ჩვენი ღმერთის, ქრისტეს საუკუნო სასუფეველში, რომელსაც მამასთან და სულიწმიდასთან ერთად პატივი და დიდება უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
წმიდა კეთილმორწმუნე მთავრის კონსტანტინესა და მის ძეთა: მიქაელისა და თეოდორეს ხსენება, მურომელი სასწაულთმოქმედნი
ეს წმიდა კეთილმორწმუნე დიდი მთავარი კონსტანტინე სვიატოსლავის ძე წარმოდგებოდა დიდი მთავრის ვლადიმერის გვარიდან, რომელმაც წმიდა ნათლით განანათლა რუსეთის მიწა. 1192 წელს, თავის ძეებთან, მთავრებ მიქაელთან და თეოდორესთან ერთად, დიდებული ქალაქ შევიდან ჩავიდა რიაზანის მიწაზე, ქალაქ მურომში. ამ ქალაქში იმ დროს წარმართები ცხოვრობდნენ, რომელთაც ჯერ კიდევ არ ჰქონდათ შეცნობილი ჭეშმარიტი ღმერთი. ჯერ კიდევ წმიდა მთავარ კონსტანტინემდე დიდი ხნით ადრე, მისი ნათესავი, დიდი მთავრის ვლადიმერის ძე, კეთილმორწმუნე მთავარი გლები, რომელსაც სამფლობელოდ ქალაქი მურომი ჰქონდა დანიშნული, მრავალი ძალისხმევა გამოიჩინა, რათა დაუფლებოდა მას და მისი მკვიდრნი წმიდა ნათლობის მისაღებად მოექცია, მაგრამ ვერ შეძლო ეს და ორი წელი ცხოვრობდა მისგან შორს, ორ ვერსის მანძილზე. შემდეგ სვიატოპოლკმა მოტყუებით გამოიძახა იგი მამასთან, და გზაში მოკლულ იქნა. ამ წმიდა კეთილმორწმუნე მთავარმა კონსტანტინემ თავის ძეებთან და თანმხლებ ლაშქართან ერთად ქალაქის მისადგომებთან ბრძოლა გამართა მურომელებთან და მოხდა ძლიერ დიდი შეტაკება, რომელშიც მოკლულ იქნა კეთილმორწმუნე მთავარი მიქაელი. ამის შემდეგ მან კვლავ იბრძოლა ქალაქის მკვიდრთა წინააღმდეგ და მათზე გამარჯვების შემდეგ მურომი თავის საკუთრებაში აიღო და იქ მთავრობა დაიწყო.
უპირველეს ყოვლისა, მან ქალაქში, მის ძველ, მთის ნაწილში, ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ხარების სახელზე ააგო პირველი ეკლესია და აქ დაკრძალა თავისი მოკლული ძე, კეთილმორწმუნე მთავარი მიქაელი, შემდეგ კი ქალაქის მკვიდრი წარმართები ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოაქცია და წმიდა ნათლით მონათლა. ღვთისადმი მადლიერმა ამ საქმეში წარმატებისთვის, წმიდა მთავარმა მოგვიანებით მრავალი სხვა ეკლესია ააშენა და თავის ქალაქში საეპისკოპოსო კათედრა დააარსა. ამის შემდეგ მან მთელი თავისი ცხოვრება ჭეშმარიტი რწმენითა და უბიწოებით გაატარა, ყოველთვის იყო ღარიბთა და ობოლთა მფარველი, და მალე მიიცვალა უფალში. მისმა მიცვალებამ დიდი მწუხარება მოუტანა ხალხს. ყველა მას, როგორც მამას, ისე გლოვობდა და დაკრძალეს მის მიერ აგებული ხარების ეკლესიასთან, მის ძეთა, კეთილმორწმუნე მთავრების მიქაელისა და თეოდორეს მახლობლად.
მოგვიანებით, წმიდა მთავარ კონსტანტინეს ნათესავმა, კეთილმორწმუნე მთავარმა გიორგი იაროსლავის ძემ, განაახლა ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ხარების პირვანდელი ეკლესია. ამ დროიდან უფალმა განადიდა წმიდა მთავრები, კონსტანტინე და მისი ძეები, რადგან მათ საფლავებთან სასწაულები დაიწყო.
მრავალი წლის შემდეგ, 1553 წელს, კეთილმორწმუნე მეფე და სრულიად რუსეთის დიდი მთავარი იოანე ვასილის ძე, უსჯულო თათრების წინააღმდეგ ყაზანისკენ ლაშქრობისას, შევიდა ქალაქ მურომში და იქ ორი კვირა დაჰყო. წმიდა სასწაულთმოქმედთა საფლავებთან პარაკლისის აღსრულების შემდეგ, მან აღთქმა დადო, რომ ააგებდა მონასტერს, თუ ლაშქრობიდან გამარჯვებით დაბრუნდებოდა. ღვთის შეწევნით მან აიღო დიდებული ქალაქი ყაზანი და თავის სამეფო ქალაქ მოსკოვში დაბრუნების შემდეგ, ბრძანა წმიდა სასწაულთმოქმედთა საფლავებთან ქვის ეკლესიის აგება. როდესაც ამ ეკლესიისთვის თხრილების გათხრა დაიწყეს, წმიდა მთავრების უხრწნელი ნაწილები ხელუხლებელი და დაუზიანებელი აღმოაჩინეს. ეკლესიის მშენებლობის დასრულების შემდეგ, საეკლესიო კედლის ნიშაში მოეწყო განსაკუთრებული ადგილი, სადაც დაიდო მათი წმიდა ნაწილები. კეთილმორწმუნე მეფემ და დიდმა მთავარმა იოანე ვასილის ძემ, სრულიად რუსეთის თვითმპყრობელმა, მაშინ ბრძანა რიაზანის ეპისკოპოს გურისათვის, რომ აკურთხა ახლადაგებული ტაძარი და კურთხევისთვის სხვადასხვა საეკლესიო ჭურჭელი გაუგზავნა. ტაძარი აკურთხეს, მასთან მონასტერი დაარსდა, და ეს მოვლენა ზეიმით აღინიშნა. იმ დროს წმიდა მთავრების საფლავებთან მრავალი სასწაული აღესრულა, რომლებიც დღემდე აღესრულება ქრისტე ღმერთის სადიდებლად.
ტროპარი, ხმა 4:
Константин днесь весело ликовствует, предстоя престолу святыя Троицы, видя отечество свое, мастию духовною сияющее, емуже последоваша Михаил и Феодор, сынове его: и молятся вси трие вкупе о душах наших.
კონდაკი, ხმა 8:
Изрядному воеводе, и правоверному князю Константину, с сынома его вкупе, отечество его хвалящися вопиет, имеющее его начальника и заступника: яко избавльшеся им от прелести и скверны идольския. Сего ради вопием ему сице: радуйся княже Константине преблаженне.