საქართველოს საპატრიარქო

წმიდა მღვდელმოწამე მოკიოს წამება

დიოკლეტიანეს ზეობისას, ანთიპატების, ლაოდიკისა და მაქსიმეს დროს, ქრისტიანთა დევნის ჟამს, მაკედონიაში მდებარე ქალაქ ამფიპოლში ცხოვრობდა ქრისტიანი პრესვიტერი მოკიოსი.

იმ დროს, როდესაც წარმართები თავიანთ უწმინდურ ღმერთს, დიონისეს, უწესო დღესასწაულს უხდიდნენ, პრესვიტერი მოკიოსი, ქრისტეს სახელისადმი მოშურნეობით ანთებული, წარმართთა შორის დადგა და ყველას გასაგონად თქვა:

– ისმინეთ, ცთომილნო და გზააბნეულნო! როდემდე ცდებით, უგუნურად დადიხართ კერპთაყვანისმცემლობის წყვდიადში? როდემდე არ შეიცნობთ თქვენს დაღუპვას? როდის მოგბეზრდებათ ბოლოს და ბოლოს ეს ეშმაკეული სიბილწეები? მოიქეცით და შეიცანით უფალი ღმერთი, რომელიც თავისი მხოლოდშობილი ძით, ჩვენი უფლით იესო ქრისტეთი გამოგვეცხადა, ჭეშმარიტების ნათლით რომ განდევნა უმეცრების სიბნელე.

ნეტარი მოკიოსი მრავალ სხვა მსგავს სიტყვას ამბობდა, არაერთხელ, არამედ ყოველდღიურად მიდიოდა ხალხთან და ყველას გასაგონად ამხილებდა კერპთაყვანისმცემელი წარმართების ცდომილებას, ქადაგებდა ქრისტეს, ჭეშმარიტ ღმერთს. მაგრამ, უგუნურებით დაბრმავებული მოქალაქენი ყურადღებას არ აქცევდნენ ნეტარის სიტყვებს და განაგრძობდნენ თავიანთ უწმინდურ რიტუალებს.

ამასობაში, მაკედონიაში მდებარე ქალაქ აპოლონიიდან ამფიპოლში ჩამოვიდა ანთიპატი, სახელად ლაოდიკი, და დაიწყო აქ დიონისესთვის მსხვერპლის შეწირვა. ლაოდიკის უთხრეს ქრისტეს მსახურ მოკიოსზე, რომ იგი ბევრს აცდენდა დიონისეს დღესასწაულს. წარმართები მრავალს ცილს სწამებდნენ წმინდანს და ამბობდნენ: „აქ არის ქრისტიანი მოძღვარი, რომელიც ცდილობს, ხალხი რაღაც უცნაური სწავლებით შეაცდინოს; იგი ყველას არწმუნებს, ირწმუნონ ჯვარცმული და მკვდარი ადამიანი; და მართლაც, მრავალმა, მიატოვა რა ჩვენი ღმერთები, მისი რწმენა მიიღო. თუ შენ არ აღუკვეთავ მას ამ სწავლების გავრცელებას, მაშინ მთელი ქალაქი გაჰყვება მას, და აღარავინ იქნება, ვინც ღმერთებს მსხვერპლს შესწირავს“.

ანთიპატი, ძალზე განრისხებული, ბრძანა, ეგნოთ წმინდანისთვის. შემდეგ, სამსჯავრო ადგილზე დაჯდა და ბრძანა, დაეძახათ მისთვის წმინდა მოკიოსი. როდესაც ის მოიყვანეს, ანთიპატმა ჰკითხა მას:

– მითხარი: ვინ ხარ შენ, ვისაც არ სურს ჩვენთან ერთად მსხვერპლის შეწირვა და ხალხსაც ღმერთებისთვის მსხვერპლის შეწირვისაგან აშორებ?

წმინდა მოკიოსმა უპასუხა: – უმეცარო, ჭეშმარიტების უცოდინარო! რატომ მეკითხები იმას, რასაც მაინც ვერ გაიგებ? ცოტაოდენი იფიქრე და შეიცანი ჭეშმარიტება, რადგან მე შევისწავლე წმინდა წერილი და მისგან გავიგე, რომ ყველა წარმართული ღმერთი ეშმაკები არიან, და მათზე დაიმედება ამაოა.

ლაოდიკიმ კი თქვა: – ვხედავ, რომ შენ მრავალსიტყვაობაში ხარ გაწვრთნილი.

მოკიოსმა ამაზე თქვა: – ჩვენი მრავალსიტყვაობა გვასწავლის ჭეშმარიტებას; თუ გსურს ჭეშმარიტების გაგება, მოუსმინე, რას გეტყვი: ღმერთები, რომლებსაც თაყვანს სცემთ, ეშმაკები არიან – ისინი ყრუები და მუნჯები არიან.

ლაოდიკიმ თქვა: – შესწირე მსხვერპლი ღმერთებს, თუ გსურს სიცოცხლის შენარჩუნება, რომლის დაღუპვაც შენ თვითნებურად გსურს.

მაგრამ წმინდანმა უპასუხა: – ჰოი, ანთიპატ! ქრისტესთვის სიკვდილი – ჩემთვის დიდი მონაპოვარია.

მაშინ ანთიპატმა, რისხვით აღსავსემ, ბრძანა, წმინდა მოკიოსი საწამებელ ხეზე ჩამოეკიდათ და მისი სხეული თავიდან ფეხებამდე რკინის იარაღებით გაეხეხათ.

წამებისას წმინდანი შეჰღაღადებდა ღმერთს და ამბობდა: „უფალო, უკუნისამდე მეუფეო, სიმართლის სხივებით გამობრწყინებულო! გამოუჩინე შენს მონებს შენი ღვთაებრივი ძალა და მომეცი მე ძალა, რომ ბოლომდე ვიღვაწო შენი წმინდა მცნებებისთვის“.

მტანჯველის მსახურები ასე დიდხანს ტანჯავდნენ წმინდანის სხეულს, რომ, ბოლოს და ბოლოს, თვითონ დაუძლურდნენ. მაშინ ანთიპატმა უბრძანა მათ, წასულიყვნენ, როგორც ზარმაცებსა და სუსტებს; ხოლო მოწამე კვლავ ბრძანა, რომ დაკითხვაზე დაეძახათ.

მიუხედავად გადატანილი წამებისა, წმინდანი ლაოდიკის წინაშე ძლიერი სხეულით წარდგა, მზად იყო კიდევ უფრო დიდი სიმამაცით დაემოწმებინა ჭეშმარიტება. მტანჯველთან მიმავალი მოკიოსი ხმამაღლა ადიდებდა ღმერთს.

ლაოდიკიმ უთხრა წმინდანს: – შესწირე მსხვერპლი ღმერთ დიონისეს, რათა მან გიხსნას მრავალი უბედურებისგან.

მაგრამ მოწამემ უპასუხა: – ნუთუ ღმერთად მიიჩნევ კერპს, უძრავსა და უხმოს, ადამიანის ხელით შექმნილს? ჰოი, ეშმაკის ცთომილო მსახურო! ნუთუ ვერ ხედავ, რომ ჩემი სხეული არ დასუსტებულა შენი წამებისგან? განა ვერ ხედავ, რომ სრულიად არ ვგრძნობ ტკივილს ჩემს ჭრილობებში? მთელი შენი ძალა – არაფერია.

ამ სიტყვების მოსმენის შემდეგ, ლაოდიკიმ თქვა:

– შენი სიმტკიცე წამებაში შენი ღმერთის ძალით კი არა, შენი გრძნეულებით არის განპირობებული. აი, მე ვბრძანებ, დაწვათ შენი სხეული ცეცხლში, რათა შენი ყველა ნაწილი ფერფლად იქცეს და ქარმა გაფანტოს.

და მყისვე მტარვალმა ბრძანა, მოემზადებინათ უზარმაზარი ღუმელი, აავსებინათ იგი ფისითა და ხორცარტით და აენთოთ; ღუმელიდან ამომავალი კვამლი სამოცი წყრთა სიმაღლეზე ადიოდა, ისე რომ ღუმლის გარშემო ჰაერი დიდ მანძილზე იყო დაბნელებული. მაშინ ლაოდიკიმ წმინდანს უთხრა:

– შესწირე მსხვერპლი ღმერთ დიონისეს.

მოწამე კი დუმდა.

მაშინ ლაოდიკიმ კვლავ თქვა:

– როდემდე შეეწინააღმდეგები ჩემს ბრძანებებს? აი, ცეცხლი, შენთვის გამზადებული. შეხედე მას და შეიცანი ჩვენი ღმერთის, დიონისეს, სიდიადე და ძლევამოსილება და თაყვანი ეცი მას.

მიუგო წმინდანმა:

– მე უკვე გითხარი, ანთიპატო, რომ არ ვეთაყვანები ყრუ, ბრმა და უტყვ ადამიანთა სულების დამღუპველს. არ გსურს დარწმუნდე იმაში, რომ ის, ვისაც ღმერთს უწოდებ, ღმერთი კი არა, კერპია?

მიუგო ლაოდიკიმ რისხვით:

– ჰოი, წყეულო! განა შეიძლება იყოს კერპი ის, ვისაც ღვთაებრივი ძალა აქვს? შენ თვითონ ხედავ, რომ მასში დამკვიდრებული ძალა ჩვენგან მსხვერპლს იღებს და კეთილდღეობას გვანიჭებს.

მაგრამ წმინდანმა უთხრა მას:

– არ გსურს, მე შევწირო მსხვერპლი შენს ღმერთს, რათა ყველამ, დაინახა რა, რომ მსხვერპლს ვწირავ ღმერთ დიონისეს, შეიცნოს მისი დიდი ძალა?

ლაოდიკიმ თქვა:

– თაყვანი ეცი და შესწირე მსხვერპლი, და შეიცანი მისი სიდიადე.

მაშინ მოკი, შევიდა რა კერპის სამლოცველოში, უპირველეს ყოვლისა პირჯვარი გამოისახა, რათა ქრისტეს იარაღით შეიარაღებულიყო ეშმაკის წინააღმდეგ; შემდეგ, დადგა რა იმ ადგილის ახლოს, სადაც დიონისეს კერპი იყო, ღმერთს შეევედრა და თქვა: „უფალო, რომელსაც შენს ხელმწიფებაში გიჭირავს ყოველი დაბადებული და ყოველივე შექმენი შენი ქრისტეს მეშვეობით, რომელმაც შეარცხვინე ეშმაკი, რომელსაც არ უწყის შენი ჭეშმარიტება, და მიანიჭე ღვთისშემეცნების ნეტარება და უმანკოება ყველას, ვისაც შენი ეშინია და პატივს სცემს შენს წმინდა სახელს! შენ, წმინდაო უფალო, რომელმაც შემუსრე ბაბილონის კერპები და აჩვენე შენი წინასწარმეტყველ დანიელის ჭეშმარიტი სარწმუნოება; შენ, რომელმაც გააუქმე საძაგელი საკერპო საკურთხეველი შენი სამი ყრმის მეშვეობით და ჩააქრე ცეცხლი ღუმელში (დან. 3); შენ, რომელმაც დაახრჩვე ფარაონი ზღვის სიღრმეებში და მოისმინე მოსეს ლოცვები (გამ. 14); შენ, რომელმაც წყალი გამოიყვანე კლდიდან (გამ. 17:1–7); შენ, მეუფეო საუკუნოო, დღესაც არსებულო, ადრეც მყოფო და მარადის მყოფო, – ისმინე ჩემი, შენი მონისა! აი, მე გევედრები: მომეშველე და გამოაჩინე შენი ძალა მათთვის, ვისაც ჭეშმარიტების ნაცვლად სიცრუე უპყრია, რათა შეიცნონ მათ, რომ შენ ხარ ერთადერთი ჭეშმარიტი და მარადიული ღმერთი, და რათა შენმა ნათელმა განდევნოს კერპთაყვანისმცემლობის სიბნელე.“

ასე ლოცვის შემდეგ, წმინდანმა ხმამაღლა შესძახა, მიმართა რა კერპს:

– უსარგებლო და ამაოო! უტყვო და უგრძნობო დიონისე! გავალებ ჩემი ქრისტეს, ზეცაში მყოფის, დიდებული და უდიდებულესი სახელით: დაეცემი და განერთხი მიწაზე, რათა ყველასთვის ხილული იყოს შენი უძლურება და შენი უძლობა.

და მყისვე შეირყა მიწა და ის საკერპო; კერპი დიდი ხმაურით დაეცა მიწაზე და წვრილ ნაწილებად დაიმსხვრა. ეს რომ დაინახეს, იქ მყოფმა ყველა წარმართმა შიშით გაიქცა იქიდან, გაკვირვებულნი მომხდარით.

ამის შემდეგ წმინდა მოკიმ ანთიპატ ლაოდიკის უთხრა:

– შეხედე შენი კერპების, ეშმაკების ამაოებას. მოდი ახლა და შეკრიბე შენი ღმერთის ნარჩენები, რომელზეც იმედი გქონდა, და შეიცანი, რა დამღუპველ გზაზე დგახარ!

ლაოდიკი დიდად დამწუხრდა, ნანობდა რა დიონისეს კერპის გამო, და მყისვე ბრძანა, ჩაეგდოთ წმინდანი ანთებულ ღუმელში.

როდესაც წმინდანი ცეცხლში ჩააგდეს, იგი უშიშრად იდგა ალში, თითქოს რომელიმე ბაღში, და საჯაროდ ადიდებდა ღმერთს. ღუმელში კიდევ სამი კაცი დაინახეს, რომლებიც მასთან ერთად გალობდნენ; ამ სამ კაცს შორის ერთს ჰქონდა ძალიან ნათელი სახე, რომელიც მზესავით ბრწყინავდა; მისი სახიდან გამომავალი ნათება ცეცხლის ნათებაზე ძლიერი იყო. შემდეგ წმინდანმა ღუმელში მასთან მყოფ კაცებს უთხრა:

– გმადლობ შენ, მეუფეო ღმერთო მამათა ჩვენთასო, რომლის სიტყვასაც ყოველივე ემორჩილება; კურთხეულ ხარ შენ, ძალთა უფალო, ყოველთა ზეციურ ძალთა შემოქმედო, წმიდა მთავარანგელოზთა ბაგეებით ქებულო, რომელიც ოდესღაც სამ ყრმასთან ერთად იყავ ალის შუაგულში და მეოთხედ გამოჩნდი მათ შორის. გევედრები შენ, მაცხოვარო ჩემო, შემუსრე და გაანადგურე აღმსვრელი ცეცხლი ამ ღუმელისა და ცეცხლით დაწვი აი ეს ანთიპატი. აჩვენე მასზე რისხვა შენი და აღმოფხვერი იგი პირისაგან მიწისა, რათა ყველამ იხილოს, რომ შენ ხარ ერთადერთი ჭეშმარიტი ღმერთი, რომელიც ცაში იმყოფები.

და მაშინვე ცეცხლი ღუმელიდან გაგრძელდა ანთიპატამდე და ნაცრად აქცია იგი ცხრა მეომართან ერთად, რომლებიც მის ახლოს იდგნენ, ისე, რომ არაფერი დარჩა მათი სხეულებიდან, რადგან ღვთის რისხვამ გაანადგურა ისინი. ხალხი, ამ ყოველივეს ხილვისას, დიდ შიშში ჩავარდა და საშინლად გაიქცა ღუმელიდან; ხოლო წმიდა მოკი გამოვიდა ღუმელიდან სრულიად ჯანმრთელი და უვნებელი.

ამგვარი სასწაულის შეტყობისას, ქალაქის მმართველი თალასსი დიდი რისხვით აღივსო და, წმიდა მოკი აიყვანა, ბრძანა მისი საპყრობილეში ჩაგდება.

ოცი დღის შემდეგ, იმ ქალაქში ჩავიდა სხვა ანთიპატი, სახელად მაქსიმე. შეიტყო რა ყოველივე, რაც წმიდანმა გააკეთა, ასევე შეიტყო რა ლაოდიკიას დაღუპვის შესახებაც, მაქსიმემ დაიწყო საშუალების ძიება, რომლითაც შეძლებდა წმიდანის მოკვლას. თავის სამსჯავრო ადგილზე დაჯდომისას, მაქსიმემ ბრძანა ქრისტეს მოწამის დაკითხვაზე მოყვანა. როდესაც წმიდანი მიიყვანეს, ანთიპატმა ჰკითხა მას:

– მითხარი, რა გქვია და საიდან წარმოდგები?

მიუგო წმიდანმა:

– თუ გინდა ჩემი სახელი და წარმომავლობა გაიგო, მომისმინე: მამაჩემს ერქვა ევფრატია, დედას კი ევსტაფია; როდესაც მათ წმიდა ნათლობა მიიღეს, მომკი დამარქვეს. ჩემი მშობლების მიერ კეთილმსახურ ცხოვრებაში აღზრდილი, ღირსი გავხდი მღვდლობის ხარისხისა ჩემი ღმერთის, ქრისტეს ეკლესიაში; და აი, ახლა ჩემი სიცოცხლე უკვე სიბერეს მიუახლოვდა.

მაშინ მაქსიმემ თქვა:

– ვინ იყვნენ შენი მშობლები?

მიუგო წმიდანმა:

– მამაჩემი იყო დიდი ქალაქ რომის მოქალაქე და მხედრული წოდების მოვალეობებს ასრულებდა; ხოლო დედაჩემი იყო ანთიპატ ლამპადიუსის ასული.

თქვა მაქსიმემ:

– თუ ასეთი დიდებული გვარიდან წარმოდგები, მაშინ რატომ მიეცი თავი შენთვის შეუფერებელ ჯადოქრობას? რატომ გაანადგურე დიდი ღმერთი დიონისე და დაწვი მეფის მეგობარი, ანთიპატი ლაოდიკია? რატომ შეუშალე ხელი ღმერთებისთვის სადღესასწაულო მსხვერპლის შეწირვას?

მიუგო წმიდა მოკიმ:

– არა მე, არამედ ჩემმა ყოვლისშემძლე ღმერთმა, უფალმა იესო ქრისტემ გაანადგურა და შემუსრა უსულო ღმერთი დიონისე და თავისი რისხვის ცეცხლით დაწვა ლაოდიკია. მე მხოლოდ შიშითა და სიყვარულით ვემსახურები ჩემს ღმერთს და ჩემი ბაგეებით აღვიარებ მის წმიდა სახელს.

მაქსიმემ ამაზე თქვა:

– მიატოვე შენი სიგიჟე და შესწირე მსხვერპლი აპოლონს; წინააღმდეგ შემთხვევაში სასტიკი სიკვდილით მოკვდები.

მაგრამ მოწამემ მიუგო:

– მე სასტიკი სიკვდილით მოვკვდები იმ შემთხვევაში, თუ დავივიწყებ ჩემი ღმერთის სიკეთესა და წყალობას ჩემდამი და თუ თაყვანს ვცემ და პატივს მივაგებ მათ, ვინც ღმერთები კი არა, კერპები არიან.

მაშინ მაქსიმემ ბრძანა მოწამის ორ ბორბალზე მიბმა, რომლებიც წამებისთვის იყო განკუთვნილი, ისე, რომ ბორბლების ტრიალისას მათ მისი სხეული დაეგლიჯათ.

ხოლო წმიდანი წამების შუაგულში ღაღადებდა:

– რაოდენ ტკბილია ღვთის სიყვარული!

შემდეგ, მტანჯველისკენ მიბრუნებულმა თქვა:

– გულმოდგინედ აღასრულე მამაშენის – ეშმაკის ნება. რაც შემეხება მე, თანახმა ვარ ყოველგვარ წამებაზე და თვით სიკვდილზეც კი ქრისტეს სახელის გამო.

შემდეგ წმიდანმა დაიწყო ლოცვა და თქვა ასე: „მეუფეო, სიწმიდის წყაროო, შემწეო, მფარველო და მხსნელო ჩემო! გმადლობ შენ, რადგან მე, უღირსს, ღირსი გამხადე ამ ღვაწლისა და დამეხმარე ეშმაკის დაძლევაში. შენ ხარ ერთადერთი ჭეშმარიტი ღმერთი, რომელიც ჩემს გონებას სიწმიდეში იცავს და ბილწი ზრახვებისგან უფრთხილდება. შენ განაგებ, რათა ჩემი გონება შენში, ჩემს შემოქმედში, ხარობდეს, რადგან დიდია შენი სახელი მათთვის, ვისაც უყვარხარ“.

მას შემდეგ, რაც წმიდანმა ასე ილოცა, უეცრად შემუსრეს სატანჯველი ბორბლები და მოწამე მიწაზე სრულიად ჯანმრთელი და უვნებელი დადგა.

ყველანი, ვინც ეს სასწაული იხილეს, დიდად გაოცდნენ მომხდარით. ხოლო მტანჯველი, სირცხვილით აღსავსე, როგორც მოწამის მიერ დამარცხებული, კიდევ უფრო განრისხდა წმიდანზე და ბრძანა მისი საპყრობილეში ჩაგდება. სამი დღის შემდეგ კი ბრძანა წმიდანის საპყრობილედან გამოყვანა და მხეცებისთვის შესაჭმელად მიცემა.

წმინდანს მიუგდეს ორი მშიერი, ხმამაღლა მღრინავი ლომი. როდესაც ისინი მიუახლოვდნენ წმინდანს, დაწვნენ მის წინ მიწაზე, თითქოს თაყვანს სცემდნენ და მის ფეხებს ეხვეოდნენ; შემდეგ ლომებმა წმინდანის ფეხების ლოკვა დაიწყეს, თითქოს მათ ამბორს უყოფდნენ.

ხალხმა, ყოველივე მომხდარის ხილვისას, ხმამაღლა შესძახა და თქვა: – გაათავისუფლეთ ეს მართალი კაცი, რომელსაც პატივს სცემენ ცხოველებიც კი და რომელიც ღმერთს უყვარს!

მაშინ ანთიპატმა მაქსიმემ მოწამე გაგზავნა თრაკიულ ქალაქ პერინთში, რომელსაც დღეს ჰერაკლეა ჰქვია, ჰეგემონ ფილიპისიუსთან, რომელსაც ყველაფერი მისწერა მოწამის შესახებ. ამ ჰეგემონმა კი, წმინდანის რვა დღით საპყრობილეში გამოკეტვის შემდეგ, მისი კონსტანტინოპოლში წაყვანა ბრძანა, რათა იქ მოეჭრათ მოწამისთვის თავი.

როდესაც წმინდანი მიიყვანეს თავის მოკვეთის ადგილას, ცისკენ აღაპყრო თვალები და თქვა: – კურთხეულ ხარ შენ, უფალო, რომელმან შექმენ საუკუნენი და ბოლომდე მიგაქვს წმინდანთა ღვაწლი. მიიღე მშვიდობით სული ჩემი!

და გაისმა წმინდანის მიმართ ხმა ზეციდან, რომელიც ამბობდა: – გიხაროდენ, ჩემო კეთილო მოღვაწეო, მოკი, რომელმან ცხადად დაამარცხე ყოველთა წინაშე მტანჯველის ძალა. მოდი და დავანებულ იყავ სხვა მოღვაწეებთან ერთად ცათა სასუფეველში. საკმარისად იღვაწე ამქვეყნად; დაისვენე ახლა და იხარებ ზეცაში.

შემდეგ ქრისტეს მოწამეს თავი მოჰკვეთეს.

წმინდა მოკიმ თავისი მოწამეობრივი ღვაწლი მაისის თვის მეთერთმეტე დღეს აღასრულა, რა დღესაც შემდგომში იმპერატორმა კონსტანტინემ მისი ხსენება დააწესა. ამავე იმპერატორმა ააგო ტაძარიც წმინდანის პატივსაცემად და მასში გადაასვენა მოწამის წმინდა ნაწილები. ყველანი, ვინც ზეიმობს წმინდა მოწამე მოკის ხსენებას, აღივსნენ რწმენით, რომ ისინიც იქნებიან მასთან ერთად მონაწილენი ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლიან სასუფეველში, რომელსაც მამასთან და სულიწმინდასთან ერთად ეგზავნება დიდება, პატივი და თაყვანისცემა უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.

---

ღირსთა მამათა ჩვენთა მეთოდესა და კონსტანტინეს, მონაზვნობაში კირილეს, სლავთა განმანათლებელთა ცხოვრება და ღვაწლი

ხატმბრძოლი ბერძენი მეფეების, ლეონ სომეხის, მიხეილ ტრავლისა, ანუ ბალბას, და შემდეგ მიხეილის ძის – თეოფილეს ზეობის ჟამს, ქალაქ სოლუნში, მაკედონიაში, ცხოვრობდა დიდებული და მდიდარი წარჩინებული, მხედართმთავარი – ასისთავი, სახელად ლეონი. მისი მეუღლის სახელი იყო მარიამი. ის კეთილმსახურებით ცხოვრობდა, ღვთის ყველა მცნებას ასრულებდა, როგორც ოდესღაც იობი. მათ ჰყავდათ შვიდი ვაჟი: უფროსს ერქვა მეთოდე, ხოლო უმცროსს კონსტანტინე, მონაზვნობაში კი კირილე.

წმინდა მეთოდე თავდაპირველად, მამის მსგავსად, სამხედრო სამსახურში იყო. მეფემ, როდესაც შეიტყო მისი, როგორც კარგი მეომრის შესახებ, იგი ერთ-ერთი სლავური სამთავროს, სლავინიის, ვოევოდად დანიშნა, რომელიც ბერძნული მმართველობის ქვეშ იყო. ეს მოხდა ღვთის განსაკუთრებული განგებულებით და იმისთვის, რომ მეთოდეს უკეთ შეესწავლა სლავური ენა, რადგანაც იგი მომავალში სლავთა სულიერი მოძღვარი და მწყემსი იქნებოდა.

ვოევოდას ხარისხში დაახლოებით 10 წლის გატარების შემდეგ, და ამქვეყნიური ამაოების შეცნობისას, მეთოდემ თავისი ნება მიმართა ყოველივე მიწიერის უარყოფისაკენ და თავისი აზრები ზეციურისკენ წარმართა. ამავდროულად, იმ დროს ხატმბრძოლმა მეფე თეოფილემ წმინდა ხატებზე დევნა წამოიწყო. ამ დევნამ მეთოდესთვის კიდევ უფრო ნათლად გამოაჩინა ამქვეყნიური ცხოვრების ამაოება და მან, მიატოვა რა ვოევოდობა და ყოველგვარი ამქვეყნიური სიამე, ავიდა მონაზვნად ოლიმპის მთაზე, სადაც დიდი მორჩილებითა და თავმდაბლობით ცდილობდა შეესრულებინა სამონაზვნო აღთქმები, ამასთან ერთად კი წმინდა წიგნების შესწავლით იყო დაკავებული.

ნეტარი კონსტანტინე, ლეონის უმცროსი ვაჟი, უკვე ჩვილობის ასაკში ავლენდა რაღაც საკვირველს. როდესაც დედამ, მისი დაბადების შემდეგ, ძიძას მისცა გამოსაკვებად, მას არავითარ შემთხვევაში არ სურდა სხვისი რძით გამოკვება, არამედ მხოლოდ დედის რძით იკვებებოდა. ცხადია, კეთილმსახური ნაშიერი არ უნდა იკვებებოდეს სხვისი რძით. კონსტანტინეს დაბადების შემდეგ, კეთილმა მშობლებმა აღთქმა დადეს, რომ ძმად და დედად იცხოვრებდნენ, რამაც 14 წელი გასტანა მათ სიკვდილამდე. ქმრის სიკვდილის წინ მარიამი ტიროდა და ამბობდა: – არაფერზე არ ვდარდობ ისე, როგორც კონსტანტინეზე: როგორ მოეწყობა ის ცხოვრებაში? – დამიჯერე, ცოლო, – მიუგო ლეონმა, – ღმერთის იმედი მაქვს, რომ უფალი ღმერთი მას ისეთ მამად და აღმშენებლად აქცევს, რომ ის ყველა ქრისტიანს მოაწყობს. ასეც მოხდა.

შვიდი წლის ასაკში კონსტანტინემ ნახა სიზმარი, რომელიც მშობლებს მოუყვა. „მესიზმრა, – ამბობდა კონსტანტინე, – რომ ვოევოდამ შეკრიბა ქალაქის ყველა ქალწული და მითხრა: აირჩიე მათგან ერთი საცოლედ. მე დავათვალიერე და ავირჩიე მათგან ულამაზესი, ნათელი სახითა და მრავალი ოქროს ნივთითა და ძვირფასი ქვებით შემკული, სახელად სოფია.“ მშობლებმა მიხვდნენ, რომ უფალი ყმაწვილს ქალწულ სოფიას, ანუ ღვთის სიბრძნეს აძლევდა, სულით გაიხარეს და მონდომებით დაიწყეს კონსტანტინეს სწავლება არა მხოლოდ წიგნიერი კითხვისა, არამედ ღვთივსათნო კეთილშობილებისა – სულიერი სიბრძნისა.

„შვილო, – ეუბნებოდნენ ისინი კონსტანტინეს სოლომონის სიტყვებით, – „პატივი ეცი უფალს და განმტკიცდები; დაიცავი მცნებები და იცხოვრებ; ღვთის სიტყვები ჩაიწერე შენი გულის ფიცარზე: „უთხარი სიბრძნეს: შენ ჩემი და ხარ! და გონიერებას უწოდე შენი ნათესავი“ (იგავნი 7:1-4). სიბრძნე მზეზე უფრო ნათლად ანათებს და თუ მას შენს შემწედ გეყოლება, იგი მრავალი ბოროტებისგან დაგიხსნის.“

მშობლებმა კონსტანტინე წიგნიერ სწავლებაზე მიაბარეს. იგი კარგი მეხსიერებითა და გონებით გამოირჩეოდა, ისე რომ სწავლაში ყველა თავის თანატოლს აღემატებოდა. მას ასეთი შემთხვევა გადახდა: როგორც მდიდარი მშობლების შვილი, კონსტანტინე ერთხელ თავის ამხანაგებთან ერთად წავიდა შევარდენზე სანადიროდ. როგორც კი კონსტანტინემ თავისი შევარდენი გაუშვა, ძლიერი ქარი ამოვარდა, რომელმაც შევარდენი უცნობი მიმართულებით წაიღო. კონსტანტინე ისე დაღონდა შევარდნის გამო, რომ ორი დღე არაფერი უჭამია, პურის გარდა. კაცთმოყვარე უფალმა, არ ისურვა რა, რომ ყმაწვილი ასე განიცდიდეს ამქვეყნიურ ნივთებს, ამ შევარდნით დაიჭირა იგი, როგორც ოდესღაც პლაკიდა – ირმით. ამ ცხოვრების სიამეთა შესახებ მსჯელობისას, წმინდა კონსტანტინე ამბობდა: „რა არის ეს ცხოვრება, რომ სიხარული აუცილებლად სევდას იწვევს. ამ დღიდან სხვა გზით წავალ, უკეთესით, რათა შევძლო ამქვეყნიური ამაოებისგან თავის დაღწევა“. ამ დროიდან იგი თითქმის ყოველთვის სახლში იყო, დიდი მონდომებით ცდილობდა მეცნიერებათა შესწავლას, განსაკუთრებით კი წმინდა გრიგოლ ღვთისმეტყველის სწავლებას.

ამ წმინდა მღვდელმთავრის მიმართ კონსტანტინეს დიდი სიყვარული ჰქონდა და მისი სწავლებიდან ბევრი ზეპირად იცოდა. კედელზე წმინდა ჯვრის გამოსახულების დახატვის შემდეგ, ამ ჯვრის ქვეშ მან წმინდა გრიგოლის სადიდებელი დაწერა შემდეგი სიტყვებით: „ჰოი, ღვთის წმინდა მღვდელმთავარო, გრიგოლ ღვთისმეტყველო! სხეულით ადამიანი იყავი, ცხოვრებით კი ანგელოზი გამოჩნდი, რადგან შენმა ბაგეებმა, სერაფიმთა ბაგეების მსგავსად, ქება-დიდებით განადიდეს ღმერთი და შენი მართლმადიდებლური სწავლებით გაანათლეს სამყარო. გევედრები, მიმიღე მე, შენთან რწმენითა და სიყვარულით მოკრძალებულს, და იყავი ჩემი მასწავლებელი და განმანათლებელი.“

წიგნების გულმოდგინედ შესწავლისას, კონსტანტინე ხედავდა, თუ რამდენად უმნიშვნელო იყო ჯერ კიდევ მისი ცოდნა კარგი მასწავლებლის არარსებობის გამო, რის გამოც დიდ სასოწარკვეთილებაში ჩავარდა. მათ ქალაქში ცხოვრობდა ერთი კაცი (მწირი), რომელმაც იცოდა გრამატიკა. მასთან წავიდა კონსტანტინე, შეევედრა და, მის წინაშე პირქვე დაცემულმა, თქვა: – გამიკეთე სიკეთე: მასწავლე გრამატიკა. ამაზე უპასუხა მწირმა: – ყრმაო, ნუ მთხოვ. მე პირობა დავდე, რომ აღარავის ვასწავლიდი. ისევ ცრემლებით დაუწყო კონსტანტინემ ლაპარაკი: – წაიღე მამაჩემის სახლიდან ის ნაწილი, რომელიც მე მეკუთვნის, ოღონდ მასწავლე. მაგრამ ამანაც ვერ დაარწმუნა ეს კაცი. მაშინ კონსტანტინე სახლში წავიდა და იქ გულმოდგინედ დაიწყო ლოცვა, რათა უფალს მისი გულის სურვილი შეესრულებინა და მისთვის მასწავლებელი ეპოვა. უფალმა მალე შეასრულა მისი სურვილი.

ამ დროს ბერძნულ მიწაზე გარდაიცვალა მეფე თეოფილე, და დაიწყო მეფობა მისმა ძემ მიქაელმა თავის დედასთან, კეთილმორწმუნე დედოფალ თეოდორასთან ერთად. ეს მეფე მამის შემდეგ მცირეწლოვანი დარჩა და მას აღმზრდელებად დაენიშნა სამი დიდებული: დომესტიკოსი მანუელი, პატრიკი თეოქტისტე და ლოგოთეტი დრომი, რომელიც კარგად იცნობდა მეთოდესა და კონსტანტინეს მშობლებს. ლოგოთეტმა, კონსტანტინეს წარმატებებისა და გულმოდგინების შესახებ იცოდა, გაგზავნა მის მოსაყვანად, რათა მას ესწავლა მეცნიერებები ახალგაზრდა მეფე მიქაელთან ერთად, რომელიც მიბაძავდა კონსტანტინეს გულმოდგინებას. ყრმა გამხნევდა და სიხარულით გაემართა გზაზე, ღმერთს სოლომონის ლოცვით ევედრებოდა: „მამათა ღმერთო და წყალობის უფალო, – ასე ლოცულობდა კონსტანტინე, – რომელმაც შექმენი ადამიანი. მომეცი შენს ტახტთან მყოფი სიბრძნე და ნუ განმშორებ შენს ყრმათა რიცხვიდან, რადგან მე შენი მონა ვარ და შენი მხევლის ძე. მომეცი, რომ ვიცოდე ყოველივე ის, რაც შენს მოსაწონია და ვიღვაწო შენი სახელისთვის მთელი ჩემი სიცოცხლის განმავლობაში.“

კონსტანტინე კონსტანტინოპოლში ცხოვრობდა ხან ბოიარის სახლში, ხან კი სამეფო პალატებში. 3 თვეში მან გრამატიკა ისწავლა, შემდეგ შეისწავლა ჰომეროსი და გეომეტრია, დიალექტიკასა და ფილოსოფიას სწავლობდა ლევისა და ფოტისთან. ამ მეცნიერებების გარდა, შეისწავლა რიტორიკა, არითმეტიკა, ასტრონომია, მუსიკალური ხელოვნება და საერთოდ ყველა სხვა ელინური მეცნიერება. კარგად იცოდა არა მხოლოდ ბერძნული ენა, არამედ სხვა ენებიც: ლათინური, სირიული და ზოგიერთი უცხოური. თავისი გონებითა და გულმოდგინებით ის აოცებდა თავის მასწავლებლებს, რის გამოც შემდგომში მიიღო ფილოსოფოს-ბრძენის სახელი. მაგრამ ის ბრძენი იყო არა მხოლოდ მეცნიერებებში, არამედ ცხოვრებაშიც; ის ცდილობდა ყოფილიყო თავმდაბალი, ესაუბრებოდა მათ, ვისგანაც სურდა დარიგების მიღება, და ერიდებოდა მათ, ვისაც შეეძლო მისი ბოროტებისკენ წართევა. ერთი სიტყვით, ის ცდილობდა მიწიერი ზეციერით შეეცვალა და ღმერთთან ერთად ეცხოვრა.

ლოგოთეტმა, კონსტანტინეს კეთილი ცხოვრებისა და მეცნიერებებში მისი წარმატებების ხილვისას, ის თავისი სახლის მმართველად დააყენა, ასევე ნება დართო უპრობლემოდ შესულიყო სამეფო პალატებში. ერთხელ ლოგოთეტმა ჰკითხა კონსტანტინეს: – მითხარი, ფილოსოფოსო, რას ეწოდება ფილოსოფია? – ფილოსოფია, – უპასუხა კონსტანტინემ, – არის ღვთიური და ადამიანური საქმეების გაგება, რომელიც ასწავლის ადამიანს სათნოების მეშვეობით, რამდენადაც შესაძლებელია, მიუახლოვდეს ღმერთს, რომელმაც შექმნა ადამიანი თავისი ხატისაებრ და მსგავსად.

ამის შემდეგ ლოგოთეტმა კიდევ უფრო შეიყვარა კონსტანტინე და სურდა მისგან მიეღო დარიგება ფილოსოფიაში. კონსტანტინემ რამდენიმე სიტყვით გადმოსცა მის წინაშე ფილოსოფიური სწავლება, რის გამოც ლოგოთეტი განსაკუთრებულ პატივისცემას უცხადებდა მას და ოქროც კი შესთავაზა, მაგრამ კონსტანტინემ უარი თქვა.

ამ დიდებულს ჰყავდა ნათლული – ქალწული მდიდარი და სახელოვანი გვარიდან. ლოგოთეტმა გადაწყვიტა კონსტანტინე მასზე დაექორწინებინა და ასე არწმუნებდა მას.

„შენი სილამაზე და სიბრძნე, – ამბობდა ლოგოთეტი, – უნებურად მაიძულებს, მიყვარდე. მყავს სულიერი ასული, ლამაზი, მდიდარი, კარგი და დიდგვაროვანი ოჯახიდან. თუ გინდა, ცოლად შეირთე. მეფისგან დიდ პატივს და სამთავროს მიიღებ, მალე კი ვოევოდადაც დაინიშნები.“

„დიდია ეს ძღვენი მსურველთათვის, – უპასუხა კონსტანტინემ, – ჩემთვის კი არაფერია უფრო ძვირფასი, ვიდრე სწავლა, რომლის მეშვეობითაც შემიძლია გონიერება, ჭეშმარიტი პატივი და სიმდიდრე შევიძინო.“

ამ სიტყვების შემდეგ ლოგოთეტი დედოფალთან წავიდა და უთხრა: „ახალგაზრდა ფილოსოფოსს არ უყვარს ამ ცხოვრების ამაოება. ვეცადოთ, ჩვენს გვერდით შევიკავოთ იგი, ამისთვის კი დავარწმუნოთ, რომ მღვდლად ეკურთხოს და წმინდა სოფიას ეკლესიაში პატრიარქის ბიბლიოთეკარი იყოს. მხოლოდ ამ გზით შეგვიძლია მისი შეკავება.“

ასეც მოიქცნენ. კონსტანტინე წმინდა სოფიას ეკლესიაში მღვდელი და ბიბლიოთეკარი გახდა. მაგრამ ამ წოდებაშიც კონსტანტინე დიდხანს არ დარჩენილა მათთან. არავისთვის არაფერი უთქვამს, ის ოქროს რქაში 3103 გაემგზავრა და იქ ერთ მონასტერში დაიმალა. დიდხანს ეძებდნენ კონსტანტინეს და მხოლოდ 6 თვის შემდეგ იპოვეს. ძველი თანამდებობის დაკავებაზე ვერ დაარწმუნეს და მხოლოდ ის სთხოვეს, რომ კონსტანტინოპოლის მთავარ სასწავლებელში ფილოსოფიის მასწავლებელი ყოფილიყო.

ამ დროს პატრიარქმა იოანემ 3104 წმინდა ხატების დევნა დაიწყო. მაშინ შეიკრიბა საეკლესიო კრება, რომელზეც დადგინდა ამ პატრიარქის ტახტიდან ჩამოშორება. კრების ამგვარ დადგენილებაზე იოანე ამბობდა:

„მე ძალით მომაშორეს, მაგრამ მხილება ვერ შეძლეს, რადგან ვერავინ შეეწინააღმდეგება ჩემს სიტყვებს.“

მეფემ ახალ პატრიარქთან ერთად კონსტანტინე იოანესთან გაგზავნეს ასეთი სიტყვებით: „თუ შეძლებ ამ ყმაწვილის მხილებას, მაშინ კვლავ დაიკავებ ტახტს.“

ასეთი ახალგაზრდა ფილოსოფოსის დანახვისას და მისი ძლიერი გონების არცოდნის გამო, იოანემ კონსტანტინეს და გაგზავნილებს უთხრა: „თქვენ ჩემს ტერფებთან დგომის ღირსნიც არ ხართ. როგორ ვიკამათო თქვენთან?“

„ნუ დაიცავ ადამიანთა ჩვეულებებს, – უპასუხა კონსტანტინემ, – არამედ ღვთის მცნებებს შეხედე. როგორც შენ, ისე ჩვენც მიწიდან ვართ შექმნილნი, სული კი ღვთისგან. ამიტომ, მიწას რომ უყურებ, ადამიანო, ნუ ამპარტავნებ!“

„სისულელეა შემოდგომაზე ყვავილების ძებნა, – თქვა იოანემ, – ასევე მოხუცის ომში გაგზავნაც.“

„შენ თვითონ იმხელ შენს თავს, – უპასუხა ფილოსოფოსმა. – მითხარი, რა ასაკშია სული სხეულზე ძლიერი?“

„სიბერეში, – უპასუხა იოანემ.“

„რა ომში გიწვევთ, – ჰკითხა ფილოსოფოსმა, – ხორციელში თუ სულიერში?“

„სულიერში, – უპასუხა იოანემ.“

„თუ შენ ახლა სულით უძლიერესი ხარ, – თქვა ფილოსოფოსმა, – მაშინ ნუ მოგვიყვან ასეთ შედარებებს. ჩვენ უდროოდ არ ვეძებთ ყვავილებს და არც უდროოდ გიწვევთ კამათში.“

ამის შემდეგ საუბარზე გადავიდნენ. მოხუცმა იკითხა: „მითხარი, ყმაწვილო: თუ ჯვარი გატყდება, ჩვენ მას აღარ ვეთაყვანებით და არც ვკოცნით. თქვენ კი, თუ მხოლოდ ერთი სახე იქნება მკერდამდე, როგორ არ გრცხვენიათ, რომ მას ხატოვან პატივს მიაგებთ?“

„ჯვარს ოთხი ნაწილი აქვს, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – და თუ ერთი ნაწილი არ იქნება, ჯვარი დაკარგავს თავის სახეს, ხატს კი აქვს სახე და მსგავსება, თუ გამოსახული იქნება იმის სახე, ვისი გამოსახვაც სურდათ. მზირალი კი არ უყურებს ლომის ან ფოცხვერის სახეს, არამედ – პირველსახეს.“

„აი თქვენ ეთაყვანებით ჯვარს, – თქვა მოხუცმა, – თუნდაც მასზე არ იყოს წარწერა, ხატს კი, თუ არ იქნება გამოსახულება, პატივს არ მიაგებთ.“

„ყველა ჯვარს, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – აქვს ქრისტეს ჯვრის მსგავსება, ხატებს კი არა აქვთ ერთი სახე, არამედ განსხვავებულნი არიან.“

ბოლოს მოხუცმა თქვა: „რატომ ეთაყვანებით ხატებს, როცა ღმერთმა უთხრა წინასწარმეტყველ მოსეს: „ნუ გაიკეთებ... რაიმე მსგავსებას“ (გამოს. 20:4)?“

„თუ უფალს ეთქვა: ნუ გაიკეთებ არანაირ მსგავსებას, – უპასუხა ამაზე ფილოსოფოსმა, – მაშინ სწორად იტყოდი; მაგრამ უფალმა თქვა: ყოველგვარს, ანუ ღირსის გარდა.“

ამის წინააღმდეგ მოხუცმა ვერაფერი გააპროტესტა და გაჩუმდა. დაახლოებით ამ დროს კონსტანტინოპოლში სირიის მფლობელი ურწმუნო აგარიანების ანუ სარკინოზების ელჩები ჩავიდნენ. ეს სარკინოზები ჯერ კიდევ წინა მეფე თეოფილეს დროს, ღვთის ნებით, ცოდვების გამო, ბერძნულ მიწას მიუახლოვდნენ და დაანგრიეს ულამაზესი ქალაქი ამორია 3105 . ამ დროიდან მათ ქრისტიანების წინაშე თავიანთი ძალით ამპარტავნება დაიწყეს და წერილი გაგზავნეს კონსტანტინოპოლში, სადაც ყოვლადწმინდა სამების გმობა იყო.

– როგორ შეიძლება თქვენ, ქრისტიანები, – წერდნენ სარკინოზები, – ამბობდეთ, რომ ღმერთი ერთია, მაგრამ მას სამ ნაწილად ჰყოფდეთ: აღიარებდეთ მამას, ძეს და სულს? თუ ამის დამტკიცება შეგიძლიათ, გამოგვიგზავნეთ ისეთი კაცები, რომლებიც შეძლებენ ჩვენთან რწმენაზე საუბარს და ჩვენს დარწმუნებას.

ამ დროს ნეტარი კონსტანტინე 24 წლის იყო. მეფემ პატრიარქთან ერთად კრება მოიწვია, რომელზეც კონსტანტინე დაუძახეს და უთხრეს:

– გესმის, ფილოსოფოსო, რას ამბობენ ბილწი აგარიანელები ჩვენს რწმენაზე? თუ შენ წმინდა სამების მსახური და მოწაფე ხარ, წადი და ამხილე ისინი. და ღმერთი, ყოველი საქმის აღმსრულებელი, სამებაში განდიდებული, მამა, ძე და სულიწმინდა, მოგცემს მადლსა და ძალას სიტყვებში, რათა სხვა დავითივით გამოჩნდე, რომელმაც სამი ქვით გოლიათი დაამარცხა (1 მეფ. 17), და შემდეგ უვნებლად დაგვაბრუნებს ჩვენთან.

ასეთი სიტყვების გაგონებაზე ფილოსოფოსმა უპასუხა:

– მოხარული ვარ, წავიდე ქრისტიანული სარწმუნოებისთვის. რა შეიძლება იყოს ჩემთვის უკეთესი: მოვკვდე თუ ცოცხალი დავრჩე წმინდა სამების გულისთვის?

კონსტანტინეს ორი დიაკონი გააყოლეს და სარკინოზებთან გაგზავნეს. ისინი პირდაპირ სარკინოზთა სამთავროს დედაქალაქ სამარაში ჩავიდნენ, რომელიც მდინარე ევფრატთან იყო განლაგებული და სადაც სარკინოზთა მთავარი ამირმუშნა ცხოვრობდა. აქ მათ უცნაური და ამაზრზენი რაღაცები იხილეს, რასაც აგარიანელები იმ ადგილებში მცხოვრები ქრისტიანების დასამცირებლად და დასაცინად აკეთებდნენ.

სარკინოზთა ხელისუფლების ბრძანებით, იმ კარების გარე მხარეს, სადაც ქრისტიანები ცხოვრობდნენ, ეშმაკების გამოსახულებები იყო დახატული. ამით აგარიანელებს უნდოდათ ეჩვენებინათ, რომ ისინი ქრისტიანებს ეშმაკებივით შეურაცხყოფდნენ. როგორც კი კონსტანტინე მათთან მივიდა, სარკინოზებმა, ეშმაკებისკენ მიუთითეს და ჰკითხეს:

– შეგიძლია, ფილოსოფოსო, გაიგო, რას ამბობენ ეს გამოსახულებები?

– ეშმაკის ხატებას ვხედავ, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – და ვფიქრობ, რომ აქ ქრისტიანები ცხოვრობენ. ეშმაკები ქრისტიანებთან ერთად ვერ იცხოვრებენ და მათგან გარბიან, კარების გარეთ რჩებიან. სადაც კი ეს გამოსახულება არ არის კარების გარე მხარეს, იქ, ცხადია, ეშმაკები შენობის შიგნით ცხოვრობენ.

სარკინოზებმა კონსტანტინე მთავრის პალატაში სადილზე მიიწვიეს. სადილზე ისხდნენ ჭკვიანი და განათლებული ადამიანები, რომლებსაც შეესწავლათ გეომეტრია, ასტრონომია და სხვა მეცნიერებები. ისინი, კონსტანტინეს ცდუნებით, ჰკითხეს მას:

– ხედავ, ფილოსოფოსო, საოცარ რამეს: წინასწარმეტყველმა მაჰმადმა ღვთისგან კარგი სწავლება მოიტანა და მრავალი ადამიანი მოაქცია. ჩვენ ყველანი ერთნაირად მტკიცედ ვიცავთ მის კანონს და არაფერს ვცვლით. თქვენთან კი, ქრისტიანებთან, რომლებიც ქრისტეს კანონს იცავთ, ერთი ასე სწამს, მეორეს კი სხვაგვარად და ისე ცხოვრობს, როგორც მოესურვება. თქვენს შორის ბევრი მასწავლებელია, რომლებიც სხვადასხვანაირად ასწავლიან, და არიან ბერები, რომლებსაც შავი სამოსი აცვიათ და განსაკუთრებულ ცხოვრების წესს მისდევენ. მიუხედავად ამისა, თქვენ ყველას ქრისტიანები გეწოდებათ.

– ორი კითხვა შემომთავაზეთ, – უპასუხა ნეტარმა კონსტანტინემ, – ქრისტიანულ რწმენაზე და ქრისტიანულ კანონზე, ანუ: როგორ სწამთ ქრისტიანებს და როგორ ასრულებენ თავიანთ რწმენას ცხოვრებაში. უპირველეს ყოვლისა, ვიტყვი რწმენაზე. ჩვენი ღმერთი, როგორც ზღვის უფსკრული – უსაზღვრო სიგანისა და სიღრმის, მიუწვდომელია ადამიანური გონებისთვის და გამოუთქმელია ადამიანური სიტყვებით, როგორც მასზე ამბობს წმინდა წინასწარმეტყველი ესაია:

„მის მოდგმას ვინ აღწერს?“

(ეს. 53:8); ამის საფუძველზე ჩვენი მოძღვარი წმინდა მოციქული პავლე ღაღადებს და ამბობს:

„ჰოი, სიმდიდრე და სიბრძნე და ღვთის შემეცნების უფსკრული! რაოდენ მიუწვდომელია მისი სამსჯავრონი და გამოუკვლეველია მისი გზები!“

(რომ. 11:33).

ამ უფსკრულში მრავალნი შედიან, ვისაც ღმერთის ძიება სურს, და მათგან ისინი, ვინც გონებით ძლიერნი არიან და თვით უფლის დახმარება შეიძინეს, უსაფრთხოდ მიცურავენ ღვთაებრივი მიუწვდომლობის ზღვაში; ხოლო ისინი, ვინც გონებით სუსტნი არიან და საკუთარი თავმოყვარეობის გამო, ღვთის დახმარების გარეშე, სურთ ამ უფსკრულის გაცურვა დაფლეთილი ხომალდებით, იძირებიან, ერესებსა და ცდომილებებში ვარდებიან, ან ძლივს რჩებიან ერთ ადგილას, უცოდინრობითა და ეჭვებით შეპყრობილნი. ამიტომაც მრავალი (როგორც თქვენ ამბობთ) ქრისტიანი განსხვავდება რწმენით. ეს ვთქვი რწმენაზე, ხოლო რწმენის საქმეებზე ვიტყვი შემდეგს:

ქრისტეს კანონი სხვა არაფერია, თუ არა ის, რაც ღმერთმა მოსეს სინაზე მისცა (გამ. 20:1–18), რათა არ მოეკლათ, არ მოეპარათ, არ ემრუშაოთ, არ ენდომებინათ სხვისი და სხვ. ჩვენმა უფალმა თქვა:

„კანონის დასარღვევად კი არ მოვედი... არამედ შესასრულებლად“

(მათ. 5:17).

უფრო სრულყოფილი ცხოვრებისა და უკეთესი ღვთივსათნოყოფისთვის უფალმა ურჩია უფრო წმინდა, ქალწულებრივი ცხოვრების წარმართვა და განსაკუთრებული საქმეების შესრულება, რომლებიც მარადიული სიცოცხლისკენ მიჰყავს ვიწრო და მწუხარე გზით. თუმცა უფალი ამ ცხოვრებას არ აიძულებს, და იძულებით ეს არ ხდება. ღმერთმა შექმნა ადამიანი ცასა და მიწას შორის: გონებითა და აზრით ადამიანი განსხვავდება უსიტყვოთაგან, რისხვითა და ვნებით განსხვავდება ანგელოზთაგან. შემდეგ ღმერთმა ადამიანს თავისუფალი ნება მისცა, რათა მას ეკეთებინა ის, რაც მოესურვებოდა და რისკენაც მიუახლოვდებოდა – მასთან ექნებოდა ურთიერთობა: ან იქნება ანგელოზთა თანაზიარი, ემსახურება ღმერთს, როგორც ასწავლის ადამიანს მისი სარწმუნოებით განათლებული გონება, ან ექნება ურთიერთობა უგუნურ პირუტყვებთან, თუ ყოველგვარი თავშეკავების გარეშე შეასრულებს ყველა ხორციელ ვნებას. და რადგან ღმერთმა ადამიანი თავისუფალი ნებით შექმნა, მას სურს, რომ ჩვენ გადავრჩეთ არა იძულებით, არამედ საკუთარი სურვილით და ამბობს: „ვისაც უნდა მე მომდიოს, უარყოს თავისი თავი, აიღოს თავისი ჯვარი და გამომყვეს მე“ (მათ. 16:24); და: „ვინც შეიძლება დაიტიოს, დაიტიოს“ (მათ. 19:12). ერთნი ერთგულ ქრისტიანთაგანნი მიდიან ამ ცხოვრებაში უფრო ადვილი გზით, ცხოვრობენ ბუნების კანონების მიხედვით უმანკოდ პატიოსან ქორწინებაში, სხვანი კი, უფრო გულმოდგინენი და სრულყოფილებისკენ სწრაფვენნი, ცდილობენ იცხოვრონ ანგელოზების მსგავსად, მიდიან ვიწრო გზით. ამიტომ ქრისტიანები სხვადასხვაგვარ ცხოვრებას ეწევიან.

„თქვენი რწმენა და კანონი კი, – განაგრძობდა კონსტანტინე, – არანაირ სირთულეს არ შეიცავს; ისინი ჰგავს არა ზღვას, არამედ პატარა ნაკადულს, რომელსაც ყოველმა, დიდმაც და პატარამ, შეიძლება გადაახტეს ყოველგვარი სირთულის გარეშე. თქვენს რწმენასა და თქვენს კანონში არაფერია ღვთაებრივი და ღვთივსულიერი, არამედ მხოლოდ ადამიანური ჩვევები და ხორციელი განზრახვები, რომელთა შესრულებაც უძნელესი არაა. თქვენმა კანონმდებელმა მაჰმადმა არც კი მოგცათ რაიმე ძნელად შესასრულებელი მცნება: მან არც კი განგარიდათ რისხვისგან და უკანონო ვნებისგან, არამედ ყველაფერი დაუშვა. ამიტომ თქვენ ყველა ერთნაირად ასრულებთ თქვენს კანონს, როგორც თქვენი ვნებების მიხედვით მოცემულს. ჩვენმა მხსნელმა ქრისტემ კი ასე არ მოიქცა. ის თვითონ, ყოვლადწმინდა და ყოველგვარი სიწმინდის წყარო, სურს, რომ მისმა მსახურებმაც წმინდად იცხოვრონ, განშორდნენ ყოველგვარ ვნებას და წმინდები შეუერთდნენ მხოლოდ წმინდებს, რადგან მის სამეფოში „არ შევა არაფერი უწმინდური“ (გამოცხ. 21:27).“

მაშინ სარკინოზმა ბრძენებმა კონსტანტინეს ჰკითხეს:

– რატომ თქვენ, ქრისტიანებო, ერთ ღმერთს სამად ყოფთ: უწოდებთ მამას, ძეს და სულს. თუ ღმერთს შეიძლება ჰყავდეს ძე, მაშინ მიეცით მას ცოლიც, რომ ბევრი ღმერთი იყოს?

– ნუ გმობთ ყოვლადღვთაებრივ სამებას, – მიუგო ქრისტიანმა ფილოსოფოსმა, – რომლის აღიარებაც ჩვენ ვისწავლეთ ძველი წინასწარმეტყველებისგან, რომლებსაც თქვენც აღიარებთ, რადგან მათთან ერთად წინადაცვეთას იცავთ. ისინი გვასწავლიან, რომ მამა, ძე და სული სამი იპოსტასია, მათი არსება კი ერთია. ამგვარი მსგავსების დანახვა ცაში შეიძლება. ასე, ღვთის მიერ შექმნილ მზეში, წმინდა სამების ხატად, სამი რამ არის: წრე, ნათელი სხივი და სითბო. წმინდა სამებაში, მზის წრე არის ღმერთი მამის მსგავსება. როგორც წრეს არ აქვს არც დასაწყისი და არც დასასრული, ასევე ღმერთი – დაუსაბამო და დაუსრულებელია. როგორც მზის წრიდან გამოდის ნათელი სხივი და მზის სითბო, ასევე ღმერთი მამისგან იბადება ძე და გამოდის სულიწმინდა. ამგვარად, მზის სხივი, რომელიც ანათებს მთელ სამყაროს, არის ღმერთი ძის მსგავსება, რომელიც მამისგან იშვა და ამქვეყნად გამოჩნდა, მზის სითბო კი, რომელიც იმავე მზის წრიდან გამოდის სხივთან ერთად, არის ღმერთი სულიწმინდის მსგავსება, რომელიც შობილ ძესთან ერთად, საუკუნოდ გამოდის მამისგან, თუმცა დროში იგზავნება ადამიანებთან და ძის მიერ! როგორც, მაგალითად, მოციქულებზე გაიგზავნა ცეცხლოვანი ენების სახით. და როგორც მზე, რომელიც შედგება სამი საგნისგან: წრისგან, ნათელი სხივისგან და სითბოსგან, არ იყოფა სამ მზედ, თუმცა თითოეულ ამ საგანს აქვს თავისი თავისებურება, ერთი არის წრე, მეორე – სხივი, მესამე – სითბო, მაგრამ მაინც არა სამი მზე, არამედ ერთი, ასევე ყოვლადწმინდა სამება, თუმცა აქვს სამი პირი: მამა, ძე და სულიწმინდა, არ იყოფა ღვთაებით სამ ღმერთად, არამედ არის ერთი ღმერთი. გახსოვთ, როგორ ამბობს წმინდა წერილი იმის შესახებ, თუ როგორ გამოეცხადა ღმერთი მამამთავარ აბრაამს მამრეს მუხის ხესთან, საიდანაც თქვენ წინადაცვეთას ინახავთ? ღმერთი გამოეცხადა აბრაამს სამი სახით. „აღაპყრო თვალნი თავისი (აბრაამმა)

და შეხედა, და აჰა, სამი კაცი იდგა მის პირისპირ. დაინახა რა, გაიქცა მათკენ კარვის შესასვლელიდან და მდაბლად თაყვანი სცა. და უთხრა: „უფალო! თუ ვიპოვე შენს წინაშე მადლი, ნუ ჩაუვლი გვერდს შენს მონას“ (დაბ. 18:2–3). ყურადღება მიაქციეთ: აბრაამი ხედავს მის წინ სამ კაცს, მაგრამ ესაუბრება თითქოს ერთს, ამბობს რა: „უფალო! თუ ვიპოვე შენს წინაშე მადლი“. ცხადია, წმინდა მამამ სამ პირში ერთი ღმერთი აღიარა.

სარკინოზთა ბრძენები, არ იცოდნენ რა ეთქვათ ყოვლადწმინდა სამების მოძღვრების შესახებ, დუმდნენ, შემდეგ კი იკითხეს: – როგორ ამბობთ თქვენ, ქრისტიანები, რომ ღმერთი ქალისგან დაიბადა? შეიძლება კი ღმერთი დაიბადოს ქალის საშოდან?

– არა უბრალო ქალისგან, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – არამედ დაუქორწინებელი, ყოვლადწმინდა ქალწულისგან დაიბადა ღმერთი ძე სულიწმიდის მოქმედებით, რომელმაც ყოვლადწმინდა ქალწულებრივ საშოში გამოუთქმელად დააფუძნა ხორცი ქრისტე ღმერთს და მოაწყო მამის სიტყვის ზებუნებრივი განხორციელება და შობა. ამიტომაც, სულიწმიდისგან ძე რომ ჩაისახა, ქალწული, როგორც შობამდე, ისე შობის დროს და შობის შემდეგაც, დარჩა წმინდა ქალწულად, ღვთის ნებით, რომელსაც ემორჩილება ყოველი შექმნილი არსება, საეკლესიო საგალობლის სიტყვების მიხედვით: „სადაც ღმერთს ნებავს, ბუნების წესი იძლევა“3109.

ხოლო ის, რომ ქრისტე წმინდა ქალწულისგან დაიბადა სულიწმიდით, მოწმობს თქვენი წინასწარმეტყველი მაჰმადიც, დაწერა რა შემდეგი: „გაიგზავნა სულიწმიდა წმინდა ქალწულთან, რათა მისი ნებით მას ძე შობოდა“.

– ჩვენ არ ვკამათობთ, – თქვეს სარკინოზებმა, – რომ ქრისტე წმინდა ქალწულისგან დაიბადა, უბრალოდ მას ღმერთს არ ვუწოდებთ.

– ქრისტე რომ უბრალო ადამიანი ყოფილიყო და არა თანაც ღმერთი, მაშ რატომ უნდა მომხდარიყო მისი ჩასახვა სულიწმიდისგან? უბრალო ადამიანი იბადება დაქორწინებული ქალისგან და არა ქალწულისგან, რომელმაც კაცი არ იცის, და ჩაისახება ბუნებრივად ქმრისგან, და არა სულიწმიდის განსაკუთრებული მოვლენითა და მოქმედებით.

ამის შემდეგ სარკინოზებმა იკითხეს: – თუ ქრისტე თქვენი ღმერთია, მაშ რატომ არ აკეთებთ იმას, რასაც ის გიბრძანებთ? სახარებაში ხომ წერია: ილოცეთ მტრებისთვის, სიკეთე უყავით თქვენს მოძულეებსა და მჩაგვრელებს და თქვენს მცემელებს ლოყა მიუშვირეთ. თქვენ კი ასე არ იქცევით: თქვენი მოწინააღმდეგეების წინააღმდეგ ილესავთ იარაღს.

ამაზე ფილოსოფოსმა ასე უპასუხა: – თუ რომელიმე კანონში ორი მცნება იქნება ჩაწერილი და ადამიანებს შესასრულებლად მიეცემათ, მაშ ვინ იქნება კანონის ჭეშმარიტი შემსრულებელი: ის, ვინც ერთ მცნებას შეასრულებს, თუ ის, ვინც – ორს?

– რა თქმა უნდა, საუკეთესო შემსრულებელი იქნება ის, – უპასუხეს სარკინოზებმა, – ვინც ორ მცნებას შეასრულებს.

– ქრისტე ჩვენმა ღმერთმა, – თქვა ამაზე ფილოსოფოსმა, – გვიბრძანა ვილოცოთ ჩვენი მაწყინრებისთვის და სიკეთე ვუყოთ მათ, მაგრამ მან ესეც თქვა: „არავის აქვს იმაზე დიდი სიყვარული, რომ ვინმემ თავისი სული დადოს თავისი მეგობრებისთვის“ (იოან. 15:13). ჩვენ ვითმენთ შეურაცხყოფებს, თუ ისინი მიმართულია მხოლოდ ცალკეული პირის წინააღმდეგ, მაგრამ ჩვენ ვიცავთ და სულებსაც კი ვწირავთ, თუ ისინი მიმართულია საზოგადოების წინააღმდეგ, რათა ჩვენი ძმები არ მოხვდნენ ტყვედ, სადაც შეიძლება გადახვეულიყვნენ ღვთის საწინააღმდეგო და ბოროტ საქმეებში.

კვლავ თქვეს სარკინოზებმა: – თქვენმა ქრისტემ იხდიდა ხარკს თავისთვის და სხვებისთვის (მოციქული პეტრესთვის). რატომ არ ასრულებთ ამას და არ გსურთ ხარკის გადახდა? თქვენ ნამდვილად რომ დამდგარიყავით ერთმანეთისთვის, მაშინ აუცილებლად გადაიხდიდით ხარკს თქვენი ძმებისთვის ასეთი დიდი და ძლიერი ისმაელიანური ხალხისთვის.

– თუ ვინმე მიჰყვება თავისი მოძღვრის კვალს და ყოველთვის სურს ასე სიარული, – უპასუხა კონსტანტინემ, – ხოლო სხვა ვინმე აცდენს მას ამ გზიდან, ასეთი ადამიანი მეგობარია მისი თუ მტერი?

– უეჭველად – მტერი, – უპასუხეს სარკინოზებმა.

– როდესაც ქრისტე ხარკს იხდიდა, – იკითხა მაშინ კონსტანტინემ, – რომელი სამეფო იყო: ისმაელიანური თუ რომაული?

– რომაული, – უპასუხეს სარკინოზებმა.

– ამიტომ ჩვენც, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – ქრისტეს მივდევთ და ხარკს ვუხდით მეფეს, რომელიც ახალ რომში (კონსტანტინოპოლი) ცხოვრობს და ძველ რომს ფლობს. თქვენ კი, როდესაც ჩვენგან ხარკს ითხოვთ, ქრისტეს გზიდან გვაცდენთ და ჩვენი მტრები ხდებით.

ამის შემდეგ კონსტანტინეს მრავალი სხვა შეკითხვა დაუსვეს იმ მეცნიერებებიდან, რომლებიც იცოდნენ. კონსტანტინემ ყველა კითხვაზე ისე უპასუხა, რომ სარკინოზებს არაფრის თქმა არ შეეძლოთ. მაშინ მათ ჰკითხეს: – რატომ იცი ყოველივე ეს?

მაშინ კონსტანტინემ შემდეგი შედარება მოიყვანა:

– ერთმა კაცმა, – თქვა მან, – ზღვიდან წყალი ამოიღო და შემდეგ ტომრით დაატარებდა. ზღვიდან შორს წასულმა, წყლიან ტომარაზე მიუთითებდა ყველას ეუბნებოდა: „ხედავთ ამ წყალს, რომელიც ჩემს გარდა არავის აქვს?“ მასთან მივიდა ზღვისპირა მცხოვრები და უთხრა: „არ გრცხვენია, რომ ტომრით წყლით იქადნი, მაშინ როცა ჩვენ მთელი ზღვა გვაქვს?“ თქვენც ასე იქცევით, როდესაც კითხვებს სვამთ იმ მეცნიერებებიდან, რომლებიც ჩვენგან, ბერძნებისგან, ისწავლეთ.

შემდეგ, როგორც რაღაც საოცრება, სარკინოზებმა კონსტანტინეს ვენახი უჩვენეს, რომელიც ოდესღაც გულმოდგინედ იყო გაშენებული და კარგად გაზრდილი. კონსტანტინემ აუხსნა, როგორ კეთდება ეს. შემდეგ სარკინოზებმა მას მთელი თავისი სიმდიდრე უჩვენეს: ოქროთი, ვერცხლითა და ძვირფასი ქვებით მორთული სასახლეები და უთხრეს: – ხედავ, ფილოსოფოსო, რა ძალა და სიმდიდრე აქვს ომარს, სარკინოზთა მბრძანებელს? – ამაში არაფერია საკვირველი, – მიუგო ფილოსოფოსმა. – ყოველივე ამისთვის ღმერთი უნდა განვადიდოთ, რომელმაც ეს სიმდიდრე ადამიანებს სასიამოვნოდ მისცა. ეს ყველაფერი ღმერთს ეკუთვნის და არავის სხვას.

ბოლოს და ბოლოს სარკინოზებმა თავი ისეთივე გამოაჩინეს, როგორებიც იყვნენ. მათ ნეტარ კონსტანტინეს დასალევად შხამი მისცეს. მაგრამ უფალმა, რომელმაც აღუთქვა ყველას, ვინც მისი სახელისათვის იღწვის: „თუ რამ მომაკვდინებელს დალევენ, არ ავნებს მათ“ (მარკ. 16:18), თავისი მონა მთელი და უვნებელი შეინარჩუნა. სარკინოზებმა, ამ სასწაულის ხილვისას, კონსტანტინე სხვა გაგზავნილებთან ერთად თავიანთ მხარეში პატივითა და თავიანთი მთავრის საჩუქრებით გაგზავნეს.

კონსტანტინოპოლში მეფემ და პატრიარქმა ნეტარი კონსტანტინე ქებით შეხვდნენ იმ ღვთივსათნო შრომისთვის, რომელიც მან შეასრულა. მაგრამ კონსტანტინე დიდხანს არ დარჩენილა კონსტანტინოპოლში. მალე იგი წავიდა ერთ წყნარ და მივარდნილ ადგილას, სადაც მხოლოდ თავის გადარჩენაზე ზრუნავდა. არანაირი საზრდელი არ წაუღია თან, არამედ ამ შემთხვევაში ღვთის განგებაზე დაამყარა იმედი, რომელიც ქრისტეს მოყვარული ადამიანების მეშვეობით აწვდიდა მას საკვებს. მოტანილი საკვებიდან კონსტანტინე არაფერს ტოვებდა მეორე დღისთვის, არამედ, ჩვეულებრივი ჭამის შემდეგ, ყოველივე დანარჩენს ურიგებდა გლახაკებს, ღმერთზე მინდობილი, რომელიც თავის გულუხვ ხელს ხსნის და თავისი სიკეთით კვებავს ყოველივეს, რაც ცოცხლობს.

ერთხელ, დიდ დღესასწაულზე, კონსტანტინეს არანაირი საჭმელი არ ჰქონდა, რის გამოც მისი მსახური ძლიერად წუხდა. ნეტარმა კონსტანტინემ უთხრა: – ის, ვინც ოდესღაც მრავალი წლის განმავლობაში კვებავდა ისრაელიანებს უდაბნოში, ნუთუ არ გვაკვებავს ჩვენც ამ დიდ დღეს? შენ აუცილებლად წადი და მოიწვიე ჩვენთან სადილად სულ ცოტა ხუთი გლახაკი და ჩვენ ღვთის წყალობას დაველოდებით, რადგან ის არ მიგვატოვებს. მართლაც ასე მოხდა. სადილის დროს მოვიდა ერთი ადამიანი და მოიტანა მრავალი სახის საჭმელი და ათი ოქროს მონეტა. ნეტარმა ეს აიღო და ღმერთს, თავის მომკვებავს, დიდება მიაგო.

აქედან კონსტანტინე ოლიმპოზე გაემგზავრა, თავის უფროს ძმა მეთოდესთან, რომელთან ერთადაც დაიწყო ცხოვრება, ასრულებდა ბერულ ღვაწლს მარხვაში, დროს ატარებდა ლოცვაში ან წიგნების კითხვაში.

ამ დროს ბერძენ მეფე მიქაელთან ხაზართა ელჩები მივიდნენ შემდეგი სიტყვებით: – ჩვენ უპირველეს ყოვლისა ვიცით ერთი ღმერთი, რომელიც ბატონობს ყველაფერზე, და მას ვევედრებით, აღმოსავლეთისკენ თაყვანისცემით, მაგრამ ამასთან ერთად ვიცავთ ზოგიერთ უღირს ჩვეულებას. ებრაელები ცდილობენ, რომ მათი რწმენა და საქმეები მივიღოთ, და უკვე ბევრი ჩვენგანი გახდა ებრაელი სარწმუნოებით. სარკინოზები კი, ჩვენთან კავშირში შესვლით და საჩუქრების შეთავაზებით, გვაიძულებენ მივიღოთ მაჰმადიანური სარწმუნოება და ამბობენ, რომ სარკინოზთა რწმენა ყველა სხვა ხალხის რწმენაზე უკეთესია. ამიტომ თქვენგანაც, ვისთანაც ძველ სიყვარულსა და მეგობრობას ვინარჩუნებთ, გვსურს მივიღოთ სასარგებლო რჩევა და გთხოვთ, გამოგვიგზავნოთ რომელიმე სწავლული კაცი და, თუ ის ამხილებს ებრაელებსა და სარკინოზებს, ჩვენ მივიღებთ თქვენს სარწმუნოებას.

მაშინ მეფე მიქაელმა, უწმინდესი პატრიარქ იგნატის რჩევით, რომელიც წმინდა მეთოდეს შემდეგ იყო, გადაწყვიტა ხაზარებთან ნეტარი კონსტანტინე გაეგზავნა, რომელიც ოლიმპოს მთიდან გამოიძახეს. ხაზართა თხოვნის გადაცემის შემდეგ, მეფემ კონსტანტინეს უთხრა: – წადი, ფილოსოფოსო, ამ ხალხთან და წმინდა სამების დახმარებით ახარე მათ სწავლება ყოვლადწმინდა სამების შესახებ. შენზე უკეთ ვერავინ შეასრულებს ამ დავალებას. – თუ მიბრძანებ, მეუფეო, – მიუგო კონსტანტინემ, – სიხარულით წავალ იქ ფეხით, ფეხშიშველი და ყოველგვარი ნივთის გარეშე, რისი წაღებაც უფალმა თავის მოწაფეებს არ უბრძანა, როცა მათ საქადაგებლად გზავნიდა.

– ეს რომ პირადად შენგან გეკეთებინა, – მიუგო მეფემ, – მაშინ არაფერი მექნებოდა საწინააღმდეგო, მაგრამ რაკი ჩვენგან მიემგზავრები, მაშინ წადი პატივით და სამეფო დახმარებით.

ამის შემდეგ კონსტანტინემ დაითანხმა თავისი ძმა, ნეტარი მეთოდე, რომელიც იცნობდა სლავურ ენას, რომ მასთან ერთად წასულიყო სამოციქულო მსახურებაზე, რათა ქრისტეს სარწმუნოების შუქით განენათლებინა ურწმუნოები. მეთოდე დათანხმდა და ისინი ერთად გაემგზავრნენ. მათი გზა სტეპებზე გადიოდა, ამ სტეპებში კი იმ დროს უნგრელები ცხოვრობდნენ, დღევანდელი უნგრელები ანუ მაგიარები. ეს უნგრელები იმდენად საშინელები იყვნენ, რომ ადამიანებს ნაკლებად ჰგავდნენ: ტანსაცმელს ბეწვით ზევით ატარებდნენ, პურს არ თესავდნენ და ყაჩაღობით ცხოვრობდნენ. როდესაც წმინდა ძმები აქ ლოცვისთვის გაჩერდნენ, მათ უნგრელები დაესხნენ თავს, რომლებიც მგლებივით ყმუოდნენ და მათი დაგლეჯვა სურდათ. კონსტანტინი არ შეშინებულა, არ მიუტოვებია თავისი ლოცვა და უფლისკენ მოხმობით ხშირად იმეორებდა: „უფალო შემიწყალე!“

ლოცვის დასრულების შემდეგ უნგრელები, კონსტანტინეს დანახვისას, ღვთაებრივი განგებულებით, დამშვიდდნენ და თაყვანისცემა დაუწყეს. კონსტანტინემ მათ რამდენიმე დარიგებითი სიტყვა უთხრა, რის შემდეგაც უნგრელებმა გზაზე გაუშვეს.

უპირველეს ყოვლისა, წმინდა ძმები ხაზარების მეზობელ ბერძნულ ქალაქ ხერსონში გაემგზავრნენ, რომელიც საზღვაო სანაპიროზე, დღევანდელი სევასტოპოლის მახლობლად მდებარეობდა. აქ მათ საკმაო დრო გაატარეს ხაზარული 3115 და ბერძნული ენების შესწავლაში. კონსტანტინემ იქვე თარგმნა ებრაული გრამატიკის რვა ნაწილი. ისინი მას იმიტომ სწავლობდნენ, რომ უფრო წარმატებით განენათლებინათ ხაზარები და ეკამათათ ებრაელებთან, რომლებიც მრავლად იყვნენ ხაზარებს შორის 3116.

აქ ცხოვრობდა ერთი სამარიელიც, რომელიც კონსტანტინესთან დადიოდა და მასთან რწმენაზე ესაუბრებოდა. ერთხელ მან სამარიული წიგნები მოუტანა და კონსტანტინეს უჩვენა. კონსტანტინემ სამარიელს ისინი გამოსთხოვა და თავის ოთახში გამოკეტილმა გულმოდგინედ დაიწყო ღმერთის ვედრება, რათა მას მათი შესწავლაში დახმარებოდა. ღვთის შეწევნით, კონსტანტინემ მალე და კარგად შეისწავლა ეს წიგნები. ამის გაგებისას სამარიელმა შესძახა: „ჭეშმარიტად, ვინც ქრისტეს სწამს, მალე მიიღებს სულიწმიდის მადლს“.

სამარიელის ძე მაშინვე მოინათლა; მის შემდეგ ქრისტეს სარწმუნოება სამარიელმაც მიიღო.

ხერსონში კონსტანტინემ მოახერხა ეპოვა „სახარება და ფსალმუნი რუსული ასოებით დაწერილი“, ასევე ადამიანი, რომელიც ამ ენაზე საუბრობდა. კონსტანტინემ მასთან საუბრით ისწავლა ეს მეტყველება და საუბრების საფუძველზე დაყო დამწერლობა ხმოვან და თანხმოვან ასოებად და ღვთის შეწევნით მალე დაიწყო ნაპოვნი წიგნების კითხვა და განმარტება. მრავალნი, ხედავდნენ ასეთ სიბრძნეს, გაოცდნენ და ადიდებდნენ ღმერთს.

აქ წმინდა ძმებმა გაიგეს, რომ წმინდა მღვდელმოწამე კლიმენტ რომის პაპის 3117 ნაწილები ზღვაში იყო. მათ დაიწყეს ხერსონის ეპისკოპოსის დარწმუნება, რომ გამოეჩინა წმინდა ნაწილები. ამ ნაწილების შესახებ შემდეგს მოგვითხრობენ:

როდესაც წმინდა კლიმენტი რომიდან ხერსონში იქნა გადასახლებული და იქ მრავალი ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოაქცია, მაშინ იგემონმა ავფიდიანმა, იმპერატორ ტრაიანეს 3118 ბრძანებით, ბრძანა მისი ზღვაში დახრჩობა, კისერზე გემის ღუზის დაბმით, რათა ქრისტიანებს მისი სხეულის პოვნა ვერ შეძლებოდათ. წმინდანის ერთგული მოწაფეები ნაპირზე იდგნენ და ტირილით უყურებდნენ თავიანთი მოძღვრის დახრჩობას. შემდეგ ორმა უერთგულესმა მოწაფემ, კორნელიუსმა და თებემ, ქრისტიანებს უთხრეს:

– ვილოცოთ ყველამ ერთსულოვნად, რათა უფალმა გაგვიცხადოს წმინდა მოწამის სხეული.

ქრისტიანთა ლოცვის შემდეგ ზღვამ სამი ასპარეზი უკან დაიხია 3119. ხალხი, როგორც ძველად ისრაელიანები წითელ ზღვაში, მშრალ ფსკერზე გაიარა, და იპოვეს მარმარილოს საფლავი, ეკლესიის მსგავსად გაკეთებული, და იქ ნახეს წმინდა სხეული და ღუზა, რომლითაც წმინდანი დაიხრჩო. ქრისტიანები აპირებდნენ წმინდა სხეულის იქიდან წამოღებას, მაგრამ ზემოხსენებულმა მოწაფეებმა ღირს იქმნენ მიეღოთ გამოცხადება, რომ წმინდა ნაწილები ხელუხლებლად დარჩენილიყო, და რომ ყოველწლიურად წმინდანის ხსოვნისთვის ზღვა შვიდი დღით უკან დაიხევდა, გზას გაუხსნიდა მსურველებს, თაყვანი ეცათ წმინდა ნაწილებისთვის. ასე გაგრძელდა 700 წელი ტრაიანეს მეფობიდან ბერძენი მეფე ნიკიფორეს 3120 მეფობამდე. ხალხის ცოდვების გამო კი ზღვამ ნიკიფორეს მეფობის დროს უკან დახევა შეწყვიტა, რამაც დიდი მწუხარება მიაყენა ქრისტიანებს.

წმინდა კონსტანტინე და მეთოდე ჩავიდნენ ხერსონში, როდესაც წმინდა ნაწილების საბოლოო დაფარვიდან უკვე 50 წელზე მეტი იყო გასული. გიორგი, ხერსონის ნეტარი ეპისკოპოსი, რომელიც წმინდა ძმებმა დაარწმუნეს წმინდა ნაწილების აღმოჩენაზე, უპირველესად კონსტანტინოპოლში გაემგზავრა მეფესთან და პატრიარქთან, რათა მათგან ამ აღმოჩენის ნებართვა მიეღო. ეპისკოპოსთან ერთად კონსტანტინოპოლიდან წმინდა ნაწილების აღმოჩენაზე ჩავიდა წმინდა სოფიას ეკლესიის მთელი კლირი. შემდეგ ყველა ერთად, ასევე წმინდა კონსტანტინე და მეთოდე, ხალხის თანხლებით, ზღვის ნაპირისკენ გაემართნენ, სასურველის მიღების იმედით. მაგრამ ზღვა არ იწევდა. მაშინ, მზის ჩასვლის შემდეგ, გემზე ავიდნენ და ზღვაში გაცურეს. მოულოდნელად ღამით, ზუსტად შუაღამისას, ზღვიდან შუქი აკაშკაშდა და გამოჩნდა პატიოსანი თავი, შემდეგ კი წმინდა კლიმენტის მთელი სხეულიც გამოჩნდა. წმინდა ნაწილები გემზე დაასვენეს და დიდი პატივით ჩაიტანეს ქალაქში და დაასვენეს სამოციქულო ეკლესიაში. წმინდა კონსტანტინემ და მეთოდემ წმინდა ნაწილების ნაწილი აიღეს და ყველგან თან დაატარებდნენ, სადაც თავად დადიოდნენ, სანამ ეს ნაწილი რომში არ ჩაიტანეს.

ხერსონიდან კონსტანტინე და მეთოდე ხაზარებთან გაემგზავრნენ, სადაც პატივით მიიღო მათ ხაზართა ყაენმა, რომელსაც ბერძენი მეფისგან გამოგზავნილი სიგელი გადასცეს. ნეტარ კონსტანტინეს მოუწია ხანგრძლივი საუბრების გამართვა ხაზარებთან, ებრაელებთან და სარკინოზებთან. ამ საუბრებში მეთოდეს თითქმის არ მიუღია მონაწილეობა, რადგან კონსტანტინეზე ნაკლებად იყო განსწავლული: ის, როგორც ყოფილი მხედართმთავარი, უკეთ იცოდა ხალხთან ურთიერთობა, ვიდრე სამეცნიერო საუბრების გამართვა. ამიტომ კონსტანტინეს, რომელიც მცირე ასაკიდანვე დახელოვნებული იყო მეცნიერებებში, კარგად იცოდა წმინდა წერილი და კარგი მქადაგებელი იყო, მზად იყო ნებისმიერ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად, მარტოს მოუწია სარწმუნოებაზე საუბრების გამართვა; მეთოდე კი კონსტანტინეს თავისი ღვთივსათნო ლოცვით ეხმარებოდა.

ხაზარებმა კონსტანტინესთან ერთი მზაკვარი და ცბიერი კაცი მიაგზავნეს, რომელმაც უთხრა: – თქვენ, ბერძნებს, ცუდი ჩვეულება გაქვთ, ერთი მეფის ნაცვლად მეორეს აყენებთ, უბრალო, არასამეფო გვარიდან. ასე, ნიკიფორეს შემდეგ მეფედ დანიშნეთ ბოიარი მიქაელ კუროპალატი და მისი მიტოვების შემდეგ, ტახტზე აიყვანეთ ლეონ სომეხი უბრალო გვარიდან, რომლის მოკვდინების შემდეგ დანიშნეთ მიქაელ ტრავლი, წარმოშობით ამორიიდან. ჩვენთან კი ასე არ არის: ყველა ჩვენი ყაენი ყაენის გვარიდანაა, და ჩვენთან ვერავინ იმეფებს, თუკი ამ გვარიდან არ იქნება.

ამაზე კონსტანტინემ მოკლე სიტყვებით უპასუხა: – განა ცუდად მოიქცა ღმერთი, როდესაც უარყო მისთვის არასასურველი მეფე საული და სამწყსოთა მწყემსთა შორის თავისი გულის მიხედვით აირჩია კაცი დავითი?

ხაზარმა ამაზე ვერაფერი შეეპასუხა და სხვა შეკითხვა დასვა: – თქვენ ზნეობრივ სწავლებებს იმ წიგნებიდან წარმოთქვამთ, რომლებიც ხელში გიჭირავთ, ჩვენ კი ასე არ ვართ, არამედ მთელ სიბრძნეს მისგან გამოვთქვამთ, არ ვამაყობთ ჩვენი ნაწერებით, როგორც თქვენ აკეთებთ. მთელი სიბრძნე თითქოს ჩვენშია.

– თუ შეხვდები შიშველ ადამიანს, – უპასუხა კონსტანტინემ, – რომელიც დაგარწმუნებს, რომ ბევრი სამოსი, ოქრო და ქონება აქვს, დაუჯერებ მას, როდესაც ხედავ მას შიშველს და არაფერს, რომ არ უჭირავს ხელში?

– არა, – თქვა ხაზარმა. – თუ რამე ექნებოდა, შიშველი არ ივლიდა.

– თუ შენ, როგორც ტრაბახობ, მთელი სიბრძნე შთანთქა, – უთხრა კონსტანტინემ ხაზარს, – მითხარი: რამდენი თაობა იყო ადამიდან მოსემდე და რომელი თაობა სად ცხოვრობდა დედამიწაზე?

ხაზარმა ვერაფერი თქვა. კონსტანტინემ განაგრძო: – ამიტომ არ მჯერა შენი, რომ ყოველგვარი სიბრძნე შეისწავლე და წიგნები არ გჭირდება.

წმინდა ძმები ყაენთან სადილად მიიწვიეს. სუფრასთან დაჯდომამდე ყაენმა ჰკითხა მათ: – მითხარით, რომელი გვარიდან ხართ, რათა ვიცოდეთ, სად დაგსვათ.

– ჩვენი ბაბუა, – უპასუხა კონსტანტინემ, – დიდი და სახელოვანი გვარიდან იყო და მეფესთან ახლოს იმყოფებოდა. მაგრამ მან ვერ შეძლო მისთვის მინიჭებული დიდი დიდების შენარჩუნება, მეფისგან გაძევებულ იქნა და უცხო მხარეში გადასახლდა, სადაც ჩვენ დაგვბადა. ჩვენ ახლა ჩვენი ბაბუის ძველ დიდებას ვეძებთ და არ გვსურს სხვა გვქონდეს. ჩვენი ბაბუა კი ადამი იყო.

– სათანადოდ და სწორად საუბრობ, სტუმარო, – თქვა ყაენმა, რის შემდეგაც განსაკუთრებული პატივისცემით განეწყო კონსტანტინეს მიმართ.

როდესაც სუფრასთან დასხდნენ, ყაენმა ფიალა აიღო და თქვა: – ვსვამ ერთადერთი ღმერთის სადიდებლად, რომელმაც შექმნა ყოველი ქმნილება. კონსტანტინემ კი ფიალა აიღო სიტყვებით:

– ვსვამ ერთიანი ღვთის და მისი სიტყვის სადიდებლად, რომლითაც დაფუძნებულია ცანი, და ცხოველმყოფელი სულის სადიდებლად, რომლითაც შენარჩუნებულია შექმნილი ქმნილების ყოფიერება.

– აი, ჩვენ, – უთხრა კაგანმა კონსტანტინეს, – ერთნაირ სწავლებას ვიცავთ ღმერთის, ყოველი ქმნილების შემოქმედის შესახებ, მხოლოდ იმით განვსხვავდებით, რომ თქვენ სამებას ადიდებთ, ჩვენ კი ერთიან ღმერთს ვადიდებთ, როგორც ამის შესახებ ებრაული წიგნები გვასწავლიან.

– თუ თქვენ, – უპასუხა კონსტანტინემ, – ებრაული წიგნებიდან შეიტყვეთ, რომ ღმერთი ერთია, მაშინ იმავე წიგნებიდან შეიცანით წმინდა სამებაც. ებრაული წიგნები თავის წინასწარმეტყველებებში მამის გარდა ქადაგებენ სიტყვას და სულს. ასე ამბობს მეფე და წინასწარმეტყველი დავითი: „უფლის სიტყვით შეიქმნენ ცანი და მისი ბაგეების სულით – მთელი მათი მხედრობა“ (ფს. 32:6).

აი, ამ ადგილას სრულიად ნათლად არის მითითებული ერთიანობა და სამპიროვნება: უფალი, მისი სიტყვა და სული. უფალი არის ღმერთი მამა, სიტყვა – ღმერთი ძე, უფლის ბაგეების სული – ღმერთი სულიწმინდა. თუმცა არა სამი უფალი, არამედ ერთი უფალი თავისი სიტყვით და სულით, ასევე არა სამი ღმერთი ღვთაებაში, არამედ ერთი თაყვანისცემული ღმერთი. ყურადღება მიაქციე იმასაც: რომელი იქნებოდა შენი სამეფო პიროვნების უკეთესი თაყვანისმცემელი, ის, ვინც მხოლოდ შენ პატივს მოგაგებდა, მაგრამ ზიზღით მოეკიდებოდა შენს სიტყვას და შენი ბაგეების სულს, თუ ის, ვინც თანაბრად პატივს მიაგებდა როგორც შენ, ასევე შენს სიტყვას და შენი ბაგეების სულს?

– უეჭველად უკანასკნელი, – უპასუხა კაგანმა.

– ამიტომაც ჩვენ, – განაგრძო ფილოსოფოსმა – თანაბრად ვცემთ პატივს წმინდა სამებას: მამას, ძეს და სულიწმინდას, უკეთესები და ჭეშმარიტები ღვთისმადიდებლები ვართ, ვიდრე თქვენ. ასეთ ღვთისმადიდებლობას ჩვენ წინასწარმეტყველური წიგნებიდან ვისწავლეთ. ზემოთ მითითებული ადგილის გარდა სხვებსაც მოვიყვან. ასე ამბობს წმინდა წინასწარმეტყველი ესაია ღმერთ ძეზე შემდეგი სიტყვებით: „მომისმინე მე, იაკობ და ისრაელ, ჩემო მოწოდებულო: მე ვარ იგივე, მე ვარ პირველი და მე ვარ უკანასკნელი... და ახლა გამომგზავნა მე უფალმა ღმერთმა და მისმა სულმა“ (ეს. 48:12, 16). წმინდა წერილის ამ ადგილს ჩვენი ძველი მამები ასე ხსნიდნენ:

– ვინ არის გამოგზავნილი, თუ არა ძე? ვისგან არის გამოგზავნილი, თუ არა მამისა და წმინდა მამობრივი სულისგან?

ამ სადილზე ბევრი იუდეველი იყო. ზოგიერთმა მათგანმა ნეტარ კონსტანტინეს უთხრა: – გვითხარი ჩვენ, ქრისტიანო ფილოსოფოსო: როგორ შეუძლია ქალის სქესს მუცლად იღოს ღმერთი, რომელსაც ანგელოზებიც კი ვერ ხედავენ?

ფილოსოფოსმა, კაგანს პირველ მრჩეველზე თითით მიუთითა და თქვა: – თუ ვინმე იტყოდა, რომ ამ პირველ მრჩეველს არ შეუძლია თავის სახლში მიიღოს კაგანი და უმასპინძლოს მას, მაშინ როცა ამის გაკეთება უკანასკნელ მონასაც კი შეუძლია, რას ვუწოდებდით მას: უგუნურს თუ გონიერს?

– დიდად უგუნურსაც კი, – უპასუხეს იუდეველებმა.

მაშინ ფილოსოფოსმა ასეთი შეკითხვა დასვა: – რომელია ყველა ხილულ ქმნილებათაგან ყველაზე პატივსაცემი? – ადამიანი არის ყველაზე პატივსაცემი ქმნილება, – უპასუხეს იუდეველებმა, – რადგან მას აქვს გონიერი სული, შექმნილი ღვთის ხატად.

– ამიტომაც უგუნურნი არიან ისინი, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – ვინც შეუძლებლად მიიჩნევს, რომ ადამიანის საშოში ჩაეტიოს ღმერთი, მაშინ როცა იციან, რომ იგი მოსეს დროს მაყვლის ბუჩქში ეტეოდა. განა მაყვლის ბუჩქი, უსულო და უგრძნობი ქმნილება, უფრო პატივსაცემია, ვიდრე გრძნობადი და გონიერი ქმნილება, რომელსაც ღვთის მსგავსი სული აქვს? მაყვლის ბუჩქის გარდა ღმერთი ეტეოდა ღრუბელში, კვამლში და ცეცხლში, როცა ეცხადებოდა იობს, მოსეს და ელიას. განსაკუთრებით კი სასწაულებრივია ის, რომ ღმერთი ჩაეტია ყველაზე პატივსაცემ ცოცხალ ქმნილებაში, რადგან სურდა დედამიწაზე გამოჩენილიყო და ადამიანებთან ეცხოვრა, რათა განერინებინა ისინი სასიკვდილო წყლულისგან, რომელიც ადამიანთა მოდგმას ადამის ცოდვამ მიაყენა. ვისგან, თუ არა თავად შემოქმედისგან, მითხარით, უნდა ელოდა წამალსა და განახლებას ყველაზე პატივსაცემ ქმნილებას, ანუ ადამიანთა მოდგმას? განა დავითმა არ იწინასწარმეტყველა: „გამოგზავნა თავისი სიტყვა და განკურნა ისინი“ (ფს. 106:20).

ამიტომ მამამ ღმერთმა, ძე ღმერთმა, მოვიდა და განკურნა ადამიანური ბუნება. როგორ შეძლებდა მამის სიტყვა ადამიანის განკურნებას, თუკი არ შეერთდებოდა ადამიანს განკაცების მეშვეობით და არ მიუახლოვდებოდა მას სამკურნალო პლასტირივით? განა ექიმი, როცა დაჭრილი ადამიანის მკურნალობა სურს, პლასტირს ხეს ან ქვას ადებს და არა ავადმყოფს? ამიტომაც ღმერთმა თავისი მხოლოდშობილი სიტყვა, პლასტირივით, არ დაადო ხეს, თუმცა ადრე ის ბუჩქის შორისაც გამოჩენილა, არც ქვას, თუმცა ის მოსესა და ელიას სინაისა და ხორების კლდოვან მთებზე გამოჩენილა, არამედ ადამიანს, ცოდვილი სენით შეპყრობილს.

შეერთება განუყოფელი გახდა, რადგან უფალმა ინება, რომ სუფთა, ქალწულებრივ, და არა უბრალოდ ქალის, საშოში დამკვიდრებულიყო, როგორც ამაზე ესაია წინასწარმეტყველებდა: „აჰა, ქალწული მუცლად იღებს და შობს ძეს, და დაარქმევენ მას სახელს ემანუელს, რაც ნიშნავს: ღმერთი ჩვენთან არს“ (ეს. 7:14). აქ წინასწარმეტყველი ნათლად ამბობს, რომ ძე ღმერთი დაიბადება დედამიწაზე წმინდა და ქალწული ქალისგან. ხოლო ის, რომ შესაძლებელი იყო ღმერთისთვის ქალწულებრივ საშოში დამკვიდრება ჩვენი ხსნისთვის, გაიხსენეთ, რა წერია თქვენს წიგნებში.

თქვენი რაბინი აგილა ამბობს: – ქვის ქუხილში და საყვირის ხმაში ნუ გამოგვეცხადები ჩვენ, უფალო, ნუ გამოგვეცხადები ჩვენ, მოწყალე უფალო, არამედ დამკვიდრდი ჩვენს საშოში, წაგვართვი ჩვენი ცოდვები.

– თუკი მოსე ევედრებოდა ღმერთს, რომ დამკვიდრებულიყო ჩვენს საშოებში, მაშინ რატომ გვკიცხავთ ჩვენ, ვინც ვაღიარებთ, რომ ღმერთი დამკვიდრდა ქალის საშოში, და არა უბრალოდ ქალის, არამედ ქალწულებრივ, წმინდა, უბიწო და გაუთხოვარში? ის ჩვენს საშოებშიც მკვიდრდება, როდესაც ჩვენ, ქრისტიანები, ვეზიარებით საიდუმლო მსხვერპლს. როგორც ხედავთ, მოსეს ძველი ლოცვა, რომელიც თქვენს წიგნებშია ჩაწერილი რაბინ აგილას მოწმობით, აღსრულდა: ღმერთი დამკვიდრდა ჩვენს საშოებში, წაიღო ჩვენი ცოდვები.

სადილის შემდეგ ყველანი დაიშალნენ და დანიშნეს დღე, როდესაც კვლავ ესაუბრებოდნენ სარწმუნოებაზე. დანიშნულ დღეს ყველა შეიკრიბა და, კაგანის მოწვევით, გამოყოფილ ადგილებზე დასხდნენ. კონსტანტინემ ასეთი შესავალი გააკეთა საუბრისთვის:

– აი, მე ვარ ერთადერთი უცხოელი თქვენს შორის, ხოლო ჩვენ ყველანი ვსაუბრობთ ღმერთზე, ვის ხელშიც არის ყოველივე, და ჩვენი გულებიც. როდესაც ვისაუბრებთ, თქვენგან, ვინც სიტყვებით ძლიერია, თუ გაიგებს, დაადასტუროს ჩვენი სიტყვები, ხოლო თუ ვერ გაიგებს, ხელახლა იკითხოს და ჩვენ შევეცდებით განვმარტოთ.

საუბარი იუდეველებმა ასეთი კითხვით დაიწყეს: – გვითხარი: ღმერთმა უპირველესად რომელი კანონი მისცა: მოსეს კანონი, თუ ის, რასაც თქვენ, ქრისტიანები, იცავთ?

– განა იმიტომ არა, – უპასუხა ნეტარმა კონსტანტინემ, – მკითხეთ, რომელი იყო პირველი კანონი, რათა შემდეგ გეთქვათ, რომ პირველი ყველაზე უკეთესია?

– დიახ, – უპასუხეს იუდეველებმა. – ამიტომაც უნდა დაემორჩილოთ პირველ კანონს, როგორც უმთავრესსა და საუკეთესოს.

– თუ მხოლოდ პირველი კანონის შესრულება გსურთ, მაშინ უარი თქვით წინადაცვეთაზე, – უთხრა იუდეველებს კონსტანტინემ.

– რატომ ამბობ ამას? – ჰკითხეს იუდეველებმა.

– მითხარით ჭეშმარიტად, – უთხრა კონსტანტინემ იუდეველებს, – პირველი კანონი წინადაცვეთაში იყო მოცემული თუ არა წინადაცვეთაში?

– ვფიქრობთ, – უპასუხეს იუდეველებმა, – რომ წინადაცვეთაში.

– განა ნოესთვის არ მიუცია ღმერთს პირველი კანონი? ეს ხომ წინადაცვეთამდე და ადამის ცოდვით დაცემის შემდეგ, სამოთხეში მიცემული მცნების შემდეგ მოხდა. ღმერთმა ნოეს უბრძანა, რომ ადამიანის სისხლი არ დაღვრილიყო: „ვინც დაღვრის ადამიანის სისხლს, მისი სისხლიც დაიღრება“ (დაბ. 9:6). შემდეგ, ბალახეული მცენარეების, მხეცების, პირუტყვის, ფრინველებისა და თევზების ჭამაზე საუბრისას, ღმერთმა უთხრა ნოეს: „მე ვდებ ჩემს აღთქმას თქვენთან და თქვენს შთამომავლობასთან თქვენს შემდეგ“ (დაბ. 9:9).

– მაგრამ აღთქმა კანონი არ არის, – თქვეს იუდეველებმა. – ღმერთს ნოესთვის არ უთქვამს: ჩემი კანონი, არამედ ჩემი აღთქმა. ჩვენ კი კანონზე ვსაუბრობთ.

– თქვენ იცავთ წინადაცვეთას როგორც კანონს, თუ არა? – ჰკითხა კონსტანტინემ.

– ვიცავთ, როგორც კანონს, – უპასუხეს იუდეველებმა.

– წინადაცვეთას კი, – განაგრძო კონსტანტინემ, – ღმერთს არც ის უწოდა კანონი, არამედ მხოლოდ აღთქმა, როდესაც აბრაამს უთხრა: „შენ კი დაიცავი ჩემი აღთქმა, შენ და შენი შთამომავლობა შენს შემდეგ თავიანთ თაობებში... წინადაცვეთილი უნდა იყოს თქვენთან მთელი მამრობითი სქესი... და ეს იქნება ნიშანი აღთქმისა ჩემსა და თქვენს შორის... და იქნება ჩემი აღთქმა თქვენს ხორცზე საუკუნო აღთქმაში“ (დაბ. 17:9-13).

). აი, ნახეთ, – თქვა კონსტანტინემ, – ღმერთს არასოდეს უწოდებია წინადაცვეთისთვის კანონი, არამედ აღთქმა. მაშ, ამის გამო უარს იტყვით წინადაცვეთაზე, როგორც უკანონოზე? ხოლო თუ წინადაცვეთის აღთქმას იცავთ, როგორც კანონს, მაშინ ნოესთვის მიცემული აღთქმაც უნდა დაიცვათ, როგორც კანონი, და უწოდოთ მას პირველი კანონი, რომელიც ღმერთმა მისცა ადამიანთა მოდგმას, სამოთხიდან განდევნილს და წარღვნის წყლებისგან გადარჩენილს.

– არა, – უპასუხეს იუდეველებმა. – მხოლოდ მოსესთვის მიცემული კანონია კანონი და მას ჩვენ ვასრულებთ.

– თუ ნოესთვის მიცემული აღთქმა, – თქვა კონსტანტინემ, – კანონი კი არა, მხოლოდ აღთქმაა, რადგან ღმერთს მისთვის კანონი არ უწოდებია, არამედ აღთქმა, მაშინ მოსესთვის მიცემული კანონიც არ არის კანონი, რადგან ღმერთი იერემიას წინასწარმეტყველის წიგნის მე-11 თავში მას კანონს კი არ უწოდებს, არამედ აღთქმას: „ისმინეთ ამ აღთქმის სიტყვები... ასე ამბობს უფალი, ისრაელის ღმერთი: წყეულიმც იყოს კაცი, რომელიც არ მოუსმენს ამ აღთქმის სიტყვებს, რომელიც მე ვუბრძანე თქვენს მამებს, როცა ეგვიპტის მიწიდან გამოვიყვანე ისინი“ (იერ.11:2–4). თუ ეს აღთქმა თქვენთვის კანონია, მაშინ ნოესთვის მიცემული აღთქმაც კანონია. ხოლო რაკი ეს კანონი წინადაცვეთამდეა მიცემული, ამიტომ ის უნდა დაიცვათ, როგორც პირველი, და არ მოუსმინოთ მის შემდეგ არსებულ სხვა კანონებს, ანუ აბრაამისას და მოსესას. თქვენ ხომ თავად თქვით, რომ პირველი კანონი საუკეთესოა და მას უნდა დაემორჩილოთ.

იუდეველებმა მაშინ გვერდი აუარეს ამ კითხვას, სხვა რამეზე დაიწყეს საუბარი და თქვეს:

– ვინც მოსეს კანონს იცავდა, ის ღმერთს აამა. ამიტომ ჩვენც, მისი დაცვით, იმედი გვაქვს, რომ ღმერთისთვის სათნონი ვიქნებით. თქვენ კი ახალ კანონს იცავთ, რომელიც თავად გამოიგონეთ თქვენთვის, ხოლო ძველ კანონს უგულებელყოფთ.

– ახალი კანონის მიღებით, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – კარგად მოვიქეცით. რამეთუ აბრაამიც, წინადაცვეთა რომ არ მიეღო, არამედ მხოლოდ ნოეს აღთქმა აღესრულებინა, ღვთის მეგობრად არ იწოდებოდა. ასევე მოსემაც, აბრაამის შემდეგ, არ დაკმაყოფილდა ნოესა და აბრაამისთვის მანამდე მიცემული კანონებით, არამედ ახალი კანონი დაწერა. მათი მაგალითის მიხედვით ვიქცევით ჩვენც. თუმცა, როგორც ისინი, ერთმანეთის მიყოლებით, არ ანადგურებდნენ ძველ კანონებს (აბრაამმა არ უარყო ნოესი, მოსემ კი – ორივე), არამედ ხარვეზების შევსებით, უფრო ვრცელ კანონებში გადმოსცეს ღვთის უფრო სრულყოფილი ნება, რათა უფლის მცნება მტკიცე ყოფილიყო, ასევე ჩვენც არ ვუარყოფთ ძველ აღთქმას, რომელიც მოსეს ფიქალებზეა დაწერილი, არამედ ვიცავთ ყოველივეს, რათა ვიცოდეთ ერთი ღმერთი, ყოველი ქმნილების შემოქმედი, ასევე: არ ვკლავთ, არ ვიპარავთ და სხვა მცნებებს. ჩვენ განვშორდებით მხოლოდ იმას, რაც მოსეს ფიქალებზე არ არის დაწერილი, მაგალითად: წინადაცვეთას, უსიტყვოების მსხვერპლად შეწირვას და სხვა მსგავსს. ისინი მხოლოდ მოსალოდნელი, ახალი კანონის ჩრდილი და მსგავსება იყო, ამიტომ მისი მოსვლის შემდეგ მათი მიტოვება იყო საჭირო. რა საჭიროა ჩრდილის შენახვა, როცა ხელში გვაქვს თავად საგანი?

– შენ რომ ამბობ ძველ აღთქმაზე, – შეეპასუხნენ იუდეველები, – მოსეს ფიქალების გარდა დადგენილებები და აღთქმები მხოლოდ თქვენი, ახალი აღთქმის ჩრდილი და მსგავსება რომ ყოფილიყო, მაშინ ძველმა კანონმდებლებმა ეს იცოდნენ და იტყოდნენ თქვენს, ახალ კანონზე, რომელიც მომავალ დროში უნდა მოსულიყო. რადგან ჩრდილმა და მსგავსებამ უნდა გამოხატოს ის საგანი, რასაც თვალებით ელოდებიან. თქვენს კანონს კი კანონმდებლები არ ელოდნენ, ამიტომ ძველაღთქმისეული ყველა დადგენილება და აღთქმა, ისევე როგორც მოსეს ფიქალები, არ არის ჩრდილი და მსგავსება, არამედ თავად ჭეშმარიტება (საგანი), რომელიც თქვენც, ისევე როგორც მოსეს ფიქალებზე დაწერილი, ჭეშმარიტებად უნდა დაიცვათ.

ამაზე ფილოსოფოსმა ასე უპასუხა:

– ძველ აღთქმაში მყოფ ძველ კანონმდებლებს რომ არ სცოდნოდათ, რომ მათი კანონის შემდეგ ახალი კანონი დადგებოდა, მაშინ გკითხავდით: როდესაც დასაწყისში ღმერთი ნოეს აღთქმას აძლევდა, რაზეც ადრე ვსაუბრობდით, აუწყა თუ არა მას მაშინ, რომ მის შემდეგ სხვა კანონს მისცემდა თავის სათნოყოფილს აბრაამს? რა თქმა უნდა, არა, არამედ პირველი აღთქმა დაამტკიცა მარადიულ თაობებში არსებულად. აუწყა თუ არა ასევე აბრაამს, როდესაც აღთქმას აძლევდა, რომ შემდგომში სხვა კანონს მისცემდა მოსეს? ჩვენს, ახალ აღთქმაზე კი ვრცლად აუწყა თავისი წმიდა წინასწარმეტყველების მეშვეობით. ასე რომ, მოუსმინეთ იერემიას, რომელიც ამბობს:

„აჰა, მოდიან დღეები, ამბობს უფალი,

და დავდებ მე

ისრაელის სახლთან და იუდას სახლთან

ახალ აღთქმას

, არა ისეთი აღთქმა, როგორიც მე დავდე მათ მამებთან იმ დღეს, როდესაც ხელი ჩავკიდე, რათა ეგვიპტის მიწიდან გამომეყვანა ისინი; ის ჩემი აღთქმა მათ დაარღვიეს, თუმცა მე მათთან კავშირში ვრჩებოდი, ამბობს უფალი“ (იერ. 31:31–32). აი ხედავთ ცნობილ წინასწარმეტყველებას ჩვენს, ახალ აღთქმაზე. ასევე წინასწარმეტყველი ესაიაც იწინასწარმეტყველა ახალ აღთქმაზე, უფლის სახელით, თქვა რა: „მაგრამ თქვენ არ იხსენიებთ ძველს და არ ფიქრობთ უწინდელზე. მე ვქმნი ახალს, ახლა გამოჩნდება იგი“ (ეს. 43:18–19). ამგვარად, ძველმა კანონმდებლებმა იცოდნენ ახალმადლმოსილი კანონის შესახებ, ელოდნენ მას და წინასწარმეტყველებდნენ მასზე. ამიტომ თქვენი ძველაღთქმისეული დადგენილებები და აღთქმები არის ჩრდილი და მსგავსება ჩვენი მოსალოდნელი კანონისა და არა თავად ჭეშმარიტება, და ამიტომ აუცილებელია მათი გადაგდება, როგორც უსარგებლო.

– ყოველი ებრაელი ჭეშმარიტებად მიიჩნევს, რომ ახალი კანონი იქნება, – თქვეს იუდეველებმა, – მაგრამ ჯერ არ დამდგარა დრო ცხებულის გამოსაჩენად.

– რას ელოდებით კიდევ, – უპასუხა კონსტანტინემ. – განა თქვენი სამეფოსა და მთავრობის ძალაუფლება, რომელიც პატრიარქ იაკობის წინასწარმეტყველების თანახმად მხოლოდ ქრისტე-მესიის მოსვლამდე უნდა არსებულიყო, არ შეწყდა, განა იერუსალიმი არ დაინგრა, განა მსხვერპლები არ იქნა უარყოფილი, განა უფლის დიდება თქვენგან წარმართებზე არ გადავიდა, როგორც ნათლად იწინასწარმეტყველა ამის შესახებ წინასწარმეტყველმა მალაქიამ, თქვა რა: „არა მაქვს ჩემი კეთილგანწყობა თქვენდამი, ამბობს უფალი ყოვლისშემძლე, და მსხვერპლს არ მივიღებ თქვენი ხელიდან. რადგან მზის ამოსვლიდან დასავლეთამდე დიადი იქნება ჩემი სახელი, და ყოველ ადგილას საკმეველს შეწირავენ ჩემს სახელს, წმინდა მსხვერპლს; დიადი იქნება ჩემი სახელი ხალხთა შორის, ამბობს უფალი ყოვლისშემძლე“ (მალ. 1:10–11).

– ჩვენ ამ ადგილს ასე გვესმის, – უპასუხეს იუდეველებმა, – რომ წარმართები კურთხეულნი იქნებიან ჩვენით, როგორც კურთხეულნი ვართ ჩვენ – აბრაამის თესლი, და იქნებიან წინადაცვეთილნი ქალაქ იერუსალიმში.

– ვის მიერ იკურთხება აბრაამის თესლი, – უპასუხა კონსტანტინემ, – მის მიერვე ვართ ჩვენც, კერძოდ მესიის მიერ, რომელიც აბრაამისგან, ისააკისგან, იაკობისგან, იესესგან და დავითისგან წარმოიშვა. რადგან ღმერთმა უთხრა აბრაამს: „იკურთხებიან შენში დედამიწის ყოველნი ტომნი“ (დაბ. 12:3), და ისააკს: „იკურთხებიან შენს თესლში დედამიწის ყოველნი ერნი“ (დაბ. 26:4) და იგივე იაკობს (დაბ. 28:14); დავითი კი ამბობს: „იკურთხებიან მასში ტომები; ყველა ერი ნეტარებს მას“ (ფს. 71:17).

ხოლო რაც შეეხება იმას, რომ მესია უნდა მოსულიყო როგორც აბრაამის ტომისთვის, ასევე წარმართთა გადასარჩენად, ამის შესახებ ერთხელ იაკობმა, იუდას კურთხევისას, ასე თქვა: „არ განშორდება კვერთხი იუდას და კანონმდებელი მისი წელისაგან, ვიდრე არ მოვა შემრიგებელი, და მას დაემორჩილებიან ხალხები“ (დაბ. 49:10). და წინასწარმეტყველი ზაქარია, სიონის ასულს – იერუსალიმს, მშვიდი მეფის მოსვლას უცხადებს, რომელიც ვირსა და ჩოჩორზე ზის, ამბობს: „მაშინ გავანადგურებ ეტლებს ეფრემთან და ცხენებს იერუსალიმში, და შემუსრული იქნება საბრძოლო მშვილდი, და იგი გამოაცხადებს მშვიდობას ხალხებს“ (ზაქ. 9:10). აი ხედავთ, რომ არა მხოლოდ თქვენთვის, იუდეველებო, არამედ წარმართებისთვისაც უნდა მოსულიყო მესია.

მგონია, რომ იგი წარმართთა გულისთვის უფრო მოვიდა, ვიდრე თქვენი გულისთვის, რადგან თქვენ ის არ მიიღეთ, წარმართებმა კი მიიღეს; თქვენ ის მოკალით, წარმართებმა კი ირწმუნეს იგი; თქვენ ის უარყავით, წარმართებმა კი შეიყვარეს იგი; ამიტომ მანაც უარყო თქვენ, წარმართები კი მოიწვია და მათში იდიდება. ხოლო რაც შეეხება იმას, რომ ნამდვილად მოსალოდნელი მესია უკვე მოვიდა, ამაში შეგიძლიათ დარწმუნდეთ წმინდა წინასწარმეტყველ დანიელის მეშვეობით.

ამ წინასწარმეტყველს ბაბილონში, დარიოსის მეფობის პირველ წელს, გამოეცხადა უფლის ანგელოზი გაბრიელი და ამ დროიდან მესიის სამყაროში მოსვლამდე განსაზღვრა 70 შვიდეული. თითოეული შვიდეული შეიცავს 7 წელს, ხოლო სულ – 490 წელს. ასე თვლის თქვენი თალმუდიც. რამდენი ხანია, რაც ეს წლები გავიდა? თუ დააკვირდებით, გაიგებთ, რომ უკვე 800 წელზე მეტი გავიდა მას შემდეგ, რაც დანიელს ნათქვამი შვიდეულები აღსრულდა (დან. 2:1–49).

– კიდევ გკითხავთ იმის შესახებ, – თქვა კონსტანტინემ, – თქვენი აზრით, რომელი იყო რკინის სამეფო, რომელზეც დანიელი ნაბუქოდონოსორს ელაპარაკებოდა, როდესაც მას დიდ კერპზე სიზმარს უხსნიდა?

– რკინის სამეფო რომისას ნიშნავდა, – უპასუხეს იუდეველებმა.

– ვის, – ჰკითხა ფილოსოფოსმა, – ნიშნავს ქვა, რომელიც მთიდან ადამიანის ხელების გარეშე მოწყდა და ეს კერპი შემუსრა?

– ქვა მესიას ნიშნავს, – მიუგეს იუდეველებმა და იქვე დასძინეს, – თუკი წინასწარმეტყველთა გადმოცემებისა და სხვა მოვლენების მიხედვით, როგორც შენ ამბობ, მესია უკვე მოვიდა, მაშინ რატომ აქვს რომის სამეფოს ძალაუფლება დღემდე?

– არა, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – ის აღარ ფლობს ძალაუფლებას, არამედ ჩაიარა, ისევე როგორც სხვა სამეფოებმა. ჩვენი სამეფო არ არის რომაული, არამედ ქრისტესი, როგორც წინასწარმეტყველმა თქვა: „ცათა ღმერთი აღმართავს სამეფოს, რომელიც საუკუნოდ არ დაირღვევა; და ეს სამეფო სხვა ხალხს არ გადაეცემა; ის შემუსრავს და დაანგრევს ყველა სამეფოს, ხოლო თავად მარადიულად იდგება“ (დან. 2:44). განა ეს არ არის ქრისტიანული სამეფო, რომელსაც ქრისტეს სახელის მიხედვით ასე ეწოდება? რომაელები კერპებს ემსახურებოდნენ, ხოლო ესენი – ქრისტიანები, ნაწილობრივ ამ ხალხიდან, ნაწილობრივ სხვა ტომებიდან და ხალხებიდან, მეფობენ ქრისტეს სახელით, როგორც ამას წინასწარმეტყველი ესაია აღწერს და ამბობს: „დატოვებთ თქვენს სახელს ჩემს რჩეულთათვის წყევლად; თქვენ კი უფალი მოგკლავთ, ხოლო თავის მონებს სხვა სახელს დაარქმევს, რომლითაც ვინც თავს აკურთხებს დედამიწაზე, დაიფიცებს ჭეშმარიტი ღმერთით“ (ეს. 65:15–16). განა არ აღსრულდა ყველა წინასწარმეტყველება, ნათქვამი ქრისტეზე? ესაია უწინასწარმეტყველებდა მის შობას ქალწულისგან და ასე ამბობდა: „აჰა, ქალწული მუცლად იღებს და შობს ძეს, და დაარქმევენ მას სახელად ემანუელს“ (ეს. 7:14). და წმინდა წინასწარმეტყველი მიქეა ბეთლემში შობის შესახებ ასე ამბობს: „და შენ, ბეთლემ, ეფრათას სახლო, მცირე ხარ იუდას ათასეულთა შორის? შენგან გამომივა მე ის, ვინც უნდა იყოს მმართველი ისრაელში, და ვისი წარმოშობაც საწყისიდან, საუკუნო დღეებიდანაა. ამიტომ ის დატოვებს მათ დრომდე, სანამ არ შობს ის, ვისაც უნდა შობა“ (მიქ. 5:2–3).

– ჩვენ, – თქვეს იუდეველებმა, – სემის კურთხეული შთამომავლები ვართ, რომელმაც კურთხევა თავისი მამისგან, ნოესგან მიიღო. თქვენ კი კურთხევა არ მიგიღიათ.

– ნოეს მიერ სემის კურთხევას თქვენთან არანაირი კავშირი არა აქვს, – თქვა კონსტანტინემ, – ეს მხოლოდ ღმერთის განდიდებაა, რადგან ნოემ თქვა: „კურთხეულ არს უფალი ღმერთი სემისა“ (დაბ. 9:26). აქ უფალი ღმერთი ნოეს ბაგეებით კურთხეულია სათნო სემის გამო და მეტი არაფერი. იაფეტს კი, ვისგანაც ჩვენ წარმოვიშვით, ნოემ უთხრა: „განავრცოს ღმერთმა იაფეტი; და დაემკვიდროს სემის კარვებში“ (დაბ. 9:27). თქვენ თვითონაც ხედავთ, როგორ ვრცელდება ქრისტიანობა ღვთის მადლით და როგორ კარგავთ თქვენ უფრო და უფრო მეტ მნიშვნელობას. თვით იქაც კი, სადაც ოდესღაც თქვენ ცხოვრობდით, ახლა ქრისტიანთა მიერ კურთხეულია და განდიდებულია ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს სახელი.

– აი თქვენ, – თქვეს იუდეველებმა, – ადამიანზე მინდობით ფიქრობთ, რომ კურთხეულები იქნებით, მაშინ როცა წიგნები ასეთებს წყევლიან.

ამაზე ფილოსოფოსმა იუდეველებს ასეთი კითხვა დაუსვა:

– დავითი დაწყევლილია თუ კურთხეული?

– ძალზედ კურთხეულია, – მიუგეს იუდეველებმა.

– ესე იგი, – თქვა კონსტანტინემ, – კურთხეულები ვართ ჩვენც, რადგან ვესავთ მას, ვისზეც ისიც ესავდა, როდესაც ფსალმუნში ამბობდა: „მშვიდობის ჩემი კაცი, ვისზეც ვენდობოდი“ (ფსალმ. 40:10). ეს კაცი – ქრისტე ღმერთია. ვინც კი უბრალო ადამიანს ესავს, მას ჩვენც დაწყევლილად მივიჩნევთ.

ამის შემდეგ იუდეველებმა სხვა კითხვა დასვეს:

– რატომ უარყოფთ თქვენ, ქრისტიანები, წინადაცვეთას, მაშინ როცა ქრისტემ ის არ უარყო, არამედ კანონისამებრ შეასრულა?

ფილოსოფოსმა უპასუხა:

– ვინც პირველად უთხრა აბრაამს: იქნება ნიშნად ჩემსა და შენს შორის, ის, როცა მოვიდა, შეასრულა იგი (წინადაცვეთა), ამიტომაც ის (აბრაამისგან) იმ დროიდან (ქრისტემდე) სრულდებოდა. წინადაცვეთის სანაცვლოდ ქრისტემ ნათლობა დაადგინა.

მაშინ იუდეველებმა თქვეს:

– მაშ, რატომ მოეწონნენ ზოგიერთნი ღმერთს, რომ არ მიიღეს ის ნიშანი (ნათლობა), არამედ აბრაამისეული (წინადაცვეთა)?

– არავის, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – იმათგან ორი ცოლი არ ჰყოლია, გარდა აბრაამისა. ამიტომაც ღმერთმა მისცა მას წინადაცვეთა, რათა დაედგინა ზღვარი, რომ არ გადაებიჯა შემდგომში, არამედ ეცხოვრა ადამის ცხოვრების პირველი მაგალითის მიხედვით (ერთი ცოლი ჰყოლოდა). იაკობსაც მისცა მსგავსი მითითება, როდესაც ფეხი დაუზიანა, რადგან ორი ცოლი ჰყავდა. როდესაც იაკობმა გაიგო დანაშაული, რატომაც ეს მას გაუკეთდა, მაშინ მიიღო სახელი „ისრაელი“, ანუ გონებით ღმერთის მხილველი. აბრაამმა კი ეს ვერ გაიგო.

– როგორ, – დასვეს იუდეველებმა ახალი კითხვა, – კერპებისთვის თაყვანისცემით ფიქრობთ, რომ ღმერთს ეამებით?

– უპირველეს ყოვლისა, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – ისწავლეთ სახელების გარჩევა: რა არის ხატი და რა არის კერპი, და მაშინ დაინახავთ, რომ უსამართლოდ საყვედურობთ ქრისტიანებს. თქვენს წიგნებში მრავალი მითითებაა გამოსახულებების შესახებ. ზოგს გკითხავთ: რა – მოსემ სკივნი იმ ხატის მიხედვით ააგო, რომელიც მთაზე იხილა, თუ იმ ხატის მიხედვით, რომელიც მის შემოქმედებას წინასწარ ხედავდა? მან სკივნი ხეებისგან, ტყავისგან, მატყლისგან და ქერუბიმებისგან ააგო? მაგრამ რადგანაც პირველია სწორი, მაშინ ხომ არ ვიტყვით თქვენზე, რომ პატივს მიაგებთ და ეთაყვანებით ხეებს, ტყავსა და მატყლს და არა ღმერთს, რომელმაც მოსეს თავის დროზე სკივნის ასეთი ხატი მისცა? იგივეს ვიტყვი სოლომონის ტაძარზეც, რომელშიც უამრავი ქერუბიმის, ანგელოზთა და სხვა გამოსახულება იყო. ასე ჩვენც, ქრისტიანები, პატივს ვცემთ ღვთის სათნოყოფილთა წეს-ჩვეულებებს და ღმერთს ვცემთ პატივს.

– რატომ ჭამთ ღორის ხორცს და კურდღლის ხორცს, – თქვეს იუდეველებმა, – როცა ეს ღვთის საწინააღმდეგოა?

– პირველი აღთქმა, – თქვა ფილოსოფოსმა, – ბრძანებდა: „ყოველგვარი მოძრავი ცოცხალი არსება თქვენთვის საჭმელად იქნება; როგორც მწვანე ბალახი, ყველაფერს გაძლევთ“ (დაბ. 9:3), რადგან წმინდისთვის ყველაფერი წმინდაა, ხოლო უწმინდურებისთვის – უწმინდურია სინდისი. ასევე ღმერთი ყველაფერ შექმნილზე ამბობს: „ყოველივე მეტად კარგი იყო“ (დაბ. 1:31). თქვენი სიხარბის გამო და თქვენს სულიერ აღსაზრდელად ღმერთმა წაგართვათ უმნიშვნელოც კი. ხოლო რამდენად საზიანოა თქვენთვის გადამეტებული ჭამა, ამის შესახებ წერია: „და გაძღა ისრაელი და მიატოვა ღმერთი“ (კან. 32:15), ან „დასხდა ხალხი საჭმელად და სასმელად, შემდეგ კი ადგა სათამაშოდ“ (გამ. 32:6).

ასეთ საუბრებს აწარმოებდა ნეტარი ფილოსოფოსი კონსტანტინე იუდეველებთან ქრისტიანული სარწმუნოების შესახებ. ეს საუბრები ყოველდღიურად მიმდინარეობდა თავად კაგანის თანდასწრებით და საკმაოდ დიდხანს გაგრძელდა. ისინი მოგვიანებით ნეტარმა მეთოდემ ჩაიწერა და რვა ნაწილად გაყო, რომელთაგანაც აქ ძალიან ცოტაა მოყვანილი.

ნეტარი კონსტანტინე საუბრებს აწარმოებდა არა მხოლოდ იუდეველებთან, არამედ სარკინოზებთანაც, რომლებსაც ასევე ამხელდა ჩვენი უფლის დახმარებით, რომელმაც თავის მსახურებს აღუთქვა, რომ მისცემდა „ბაგეს და სიბრძნეს, რომელსაც ვერ შეეწინააღმდეგებიან და ვერც დაუპირისპირდებიან ყველა მოწინააღმდეგენი“ (ლკ. 21:15).

ასეთი ტკბილი და ქრისტეს სარწმუნოებისთვის შესაფერისი სიტყვების მოსმენისას, კაგანმა და მისმა მთავარმა მრჩევლებმა კონსტანტინეს უთხრეს:

– ღმერთმა გამოგგზავნა ჩვენთან ჩვენს სასწავლებლად. მისგან ისწავლე წიგნები, ყველაფერი სწორად თქვი და წმინდა წიგნების თაფლივით ტკბილი სიტყვებით სრულად გვასაზრდოე. თუმცა ჩვენ უწიგნური ხალხი ვართ, მაინც გვწამს, რომ ეს სწავლება ღვთისგანაა. თუ გინდა საბოლოოდ დაამშვიდო ჩვენი სულები, მაშინ გვითხარი არა მხოლოდ წიგნებიდან, არამედ შედარებებითაც ყველაფერზე, რასაც შენ გკითხავთ სარწმუნოების შესახებ.

ამის შემდეგ ყველა დასასვენებლად წავიდა. მეორე დღეს კვლავ შეიკრიბნენ და კონსტანტინეს უთხრეს:

– დაგვიმტკიცე, უპატივცემულესო კაცო, მსჯელობითა და შედარებებით, რომელი სარწმუნოებაა საუკეთესო?

– ერთ მეფეს, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – დიდი პატივით ჰყავდა ცოლ-ქმარი. როცა მათ შესცოდეს, მან განდევნა ისინი იმ მიწიდან, სადაც ცხოვრობდნენ. მრავალი წელი იცხოვრეს იქ და სიღარიბეში გააჩინეს შვილები. შეიკრიბნენ შვილები და ფიქრობდნენ, როგორ დაებრუნებინათ მშობლების ღირსება. ერთმა ერთი თქვა, მეორემ – მეორე, თითოეული იძლეოდა რჩევას, რომელსაც, მისი აზრით, უნდა მიჰყოლოდნენ. რომელ რჩევას უნდა მიჰყოლოდნენ? განა არა საუკეთესოს? – დაასრულა თავისი შედარება კონსტანტინემ.

– რატომ ამბობ ასე? – უპასუხეს ხაზარებმა. – ყველა თავის რჩევას სხვებზე უკეთესად მიიჩნევს. შენ კი გვითხარი, რომ გავიგოთ, რომელია ამ რჩევებიდან საუკეთესო?

– ცეცხლი, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – ოქროსა და ვერცხლს წმენდს, ადამიანი კი გონებით არჩევს სიცრუეს სიმართლისგან. მითხარით, რისგან იყო პირველი ცოდვით დაცემა: განა არა ტკბილი ნაყოფის ხილვისა და ღმერთებად ყოფნის სურვილისგან?

– დიახ, – უპასუხეს ხაზარებმა.

ფილოსოფოსმა გააგრძელა:

– თუ რომელიმე ავადმყოფისთვის მავნებელი იქნება თაფლი ან ცივი წყალი, მაშინ რომელი ექიმი მისცემს საუკეთესო რჩევას? ის, ვინც ეტყვის, ვისთვისაც მავნებელია თაფლი: „ჭამე თაფლი“, ხოლო ვისთვისაც მავნებელია ცივი წყალი: „დალიე ცივი წყალი და შიშველმა იდექი ყინვაში“, თუ ის, ვინც მავნებლობის საპირისპირო წამალს მისცემს: თაფლის ნაცვლად – სიფრთხილით მწარე სასმელს, ცივი წყლის ნაცვლად – თბილსა და გამათბობელს?

„– რა თქმა უნდა, – თქვეს ყველამ, – ვინც საპირისპირო წამალს მისცემს, ის უკეთეს რჩევას გასცემს. ასე რომ, ცოდვისმოყვარე ვნება უნდა მოიკვეთოს ცხოვრების სიმწარით, ხოლო სიამაყე – სიმდაბლით, – ზოგადად, საპირისპირო საპირისპიროთი უნდა განიკურნოს. ჩვენ ვამჩნევთ, რომ თუ კენკრის ბუჩქი გაზაფხულზე ეკლიან ნემსებში დგას, შემოდგომაზე კარგ, ტკბილ ნაყოფს იძლევა.“

„– კარგად თქვით, – უპასუხა კონსტანტინემ. – და ქრისტეს კანონი ამბობს, რომ ღვთის მიხედვით ცხოვრება – ნიშნავს მკაცრი ცხოვრების გატარებას (ვიწრო გზით სიარულს), რომელიც საუკუნო სამყოფელში ნაყოფს ასმაგად აღმოაცენებს.“

ამის შემდეგ, კაგანის ერთ-ერთმა მთავარმა მრჩეველმა, რომელმაც კარგად იცოდა მაჰმადის უღმერთო სწავლება, ფილოსოფოსს ჰკითხა:

„– მითხარი, სტუმარო, რატომ არ სცემთ პატივს მაჰმადს? ის ხომ ძალიან აქებდა ქრისტეს თავის წიგნებში და მასზე ამბობდა: ქალწულისგან, მოსეს დისგან, დაიბადა დიდი წინასწარმეტყველი, რომელიც მკვდრებს აღადგენდა და დიდი ძალით კურნავდა ყოველგვარ სნეულებას.“

„– ჩვენ თვითონ კაგანმა განსაჯოს, – თქვა ფილოსოფოსმა. – მითხარი, თუ მაჰმადი წინასწარმეტყველია, მაშინ დავიჯერებთ კი დანიელს, რომელმაც თქვა, რომ ქრისტესთან ერთად ყოველი ხილვა და წინასწარმეტყველება შეწყდება. როგორ შეიძლება ამის შემდეგ ის წინასწარმეტყველი იყოს? ამიტომ, თუ მაჰმადს წინასწარმეტყველს ვუწოდებთ, ეს ნიშნავს, რომ დანიელს უარვყოფთ.“

ამაზე ბევრმა დამსწრემ თქვა: – ჩვენ ვიცით, რომ დანიელი ღვთის სულით წინასწარმეტყველებდა, მაჰმადზე კი ვიცით, რომ ის მატყუარაა და მრავალთა ხსნის დამღუპველი.

მაშინ კაგანის პირველი მრჩეველი იუდეველებისკენ მიტრიალდა და თქვა: – ღვთის შეწევნით სტუმარმა მთელი სარკინოზული სიამაყე მიწასთან გაასწორა, თქვენი კი, როგორც სიბინძურე, გარეთ გადაყარა. შემდეგ ყველა დამსწრეს მიუბრუნდა და თქვა:

– ღმერთმა მისცა ძალაუფლება ყველა ხალხზე და სრულყოფილი სიბრძნე ქრისტიანულ მეფეს; მათი სარწმუნოება საუკეთესოა და მის გარეშე შეუძლებელია მარადიული სიცოცხლის მიღწევა.

ყველამ თქვა: – ამინ.

ამის შემდეგ ფილოსოფოსმა, ცრემლიანი თვალებით, ყველას მიმართა და თქვა: – ძმებო, მამებო, მეგობრებო და შვილებო! აი, ჩვენ, ღვთის შეწევნით, ყველაფერი განვმარტეთ და სათანადოდ ვუპასუხეთ. თუკი ახლაც ვინმეს რამე არ ესმის, მოვიდეს და მკითხოს. ვინც ამ სწავლებას მოუსმენს, ის მოინათლოს ყოვლადწმიდა სამების სახელით, ხოლო ვინც არ მოუსმენს, მე ამაში ცოდვა არ მექნება, ის კი თავის ცოდვას იხილავს განკითხვის დღეს, როდესაც მსაჯული, დღეთა ძველი, დაჯდება ყველა ხალხის განსასჯელად.

ამაზე ხაზარებმა კაგანთან ერთად უპასუხეს: – ჩვენ საკუთარი თავის მტრები არა ვართ და ასე ვადგენთ: ამ დროიდან, ვისაც სურს და ვისაც შეუძლია, დაფიქრების შემდეგ, მიმართოს ნათლობას. ხოლო ვინც თაყვანს სცემს დასავლეთისკენ (კერპთაყვანისმცემლები), ან აღავლენს ებრაულ ლოცვებს (იუდეველები), ან მიჰყვება სარკინოზულ სარწმუნოებას (მაჰმადიანები), ის სწრაფ სიკვდილს მიიღებს.

ასეთი გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ, ყველანი სიხარულით გაიშალნენ. ორასმა ხაზარმა დატოვა კერპთაყვანისმცემლური სიბილწეები და უკანონო თანაცხოვრება და მიიღო ქრისტიანული სარწმუნოება.

ხაზართა სამეფოში ქრისტიანული სარწმუნოების დანერგვის შემდეგ, ღირსმა მოძღვრებმა კონსტანტინემ და მეთოდემ თავიანთ მხარეს დაბრუნება გადაწყვიტეს. ხაზარებთან მათ დატოვეს მღვდლები, რომლებიც მათთან ერთად ხერსონიდან ჩამოვიდნენ. კაგანმა წმინდა ძმებს დაავალა, ბერძენი მეფისთვის შემდეგი წერილი გადაეცათ: „უფალო! შენ გამოგვიგზავნე ასეთი კაცი, რომელმაც ქრისტიანული სარწმუნოება გვამცნო და ყოვლადწმიდა სამება იქადაგა. მისი მეშვეობით შევიტყვეთ, რომ ეს სარწმუნოება ჭეშმარიტი სარწმუნოებაა და ვუბრძანეთ ყველა მსურველს, დაუბრკოლებლად მიეღოთ წმიდა ნათლობა, იმ იმედით, რომ ჩვენც მივიღებთ მას. ჩვენ ყველანი ვართ შენი სამეფოს მეგობრები და მოყვასები და მზად ვართ, თუ გნებავს, გემსახუროთ.“

წმინდა ძმების გაცილებისას კაგანმა მათ მრავალი საჩუქარი შესთავაზა, მაგრამ მათ უარი თქვეს და თქვეს: „გაუშვი ჩვენთან ერთად ყველა აქ მყოფი ბერძენი ტყვე – ეს იქნება ჩვენთვის საუკეთესო საჩუქარი.“

ტყვეთა რიცხვი ორასზე მეტი იყო და ისინი სიხარულით გაემართნენ გზაზე. მოგზაურებს მოუწიათ უდაბნო და უწყლო ადგილების გავლა. აქ ყველა წყურვილისგან დაუძლურდა. ხანდახან ტბები ხვდებოდათ, მაგრამ მათგან დალევა არ შეიძლებოდა, რადგან წყალში ბევრი მარილი იყო, რის გამოც ის მწარე იყო, როგორც ნაღველი. ყველა დაიშალა კარგი წყლის საძებნელად, კონსტანტინეს გარდა, რომელიც ისე დასუსტდა, რომ წინ ვეღარ მიდიოდა. მან თავის ძმას, მეთოდეს, ასეთი სიტყვებით მიმართა:

„– წყურვილს ვეღარ ვიტან. ამოიღე ეს წყალი, რადგან მწამს, რომ ვინც ოდესღაც ისრაელიანებს მწარე წყალი ტკბილად უქცია, ის ჩვენც, წყურვილისგან დაუძლურებულებს, ამ წყლის სიმწარეს დაატკბობს.“

როცა წყალი ამოიღეს და გასინჯეს, ის თაფლივით ტკბილი და ზამთარივით ცივი აღმოჩნდა. ამ წყლით ყველამ მოიკლა წყურვილი და ღმერთი ადიდეს.

ხერსონში ჩასვლისას, წმინდა ძმებმა ეპისკოპოსი მოინახულეს. ვახშმობისას კონსტანტინემ ეპისკოპოსს უთხრა: „ილოცე ჩემთვის, მეუფეო, და მაკურთხე, როგორც მამა უკანასკნელი კურთხევით აკურთხებს თავის შვილს.“

მსმენელებმა იფიქრეს, რომ კონსტანტინე მეორე დილით გზას გაუდგებოდა და ამის შესახებ ჰკითხეს. მან კი ზოგიერთს საიდუმლოდ უთხრა, რომ ეპისკოპოსი დილით ამქვეყნიურ ცხოვრებას დატოვებდა და უფალთან მივიდოდა. ასეც მოხდა. დილით ეპისკოპოსი გარდაიცვალა.

კონსტანტინოპოლისკენ მიმავალ გზაზე, მათ მოუწიათ გაევლოთ ქვეყანაში, სადაც ფულელი ხალხი ცხოვრობდა 3125 . ეს ხალხი მსხვერპლს სწირავდა დიდი მუხის ქვეშ, რომელიც ალექსანდრედ იწოდებოდა და ალუბალს იყო შეზრდილი. ამ მუხასთან ქალებს მიახლოება ეკრძალებოდათ, ასევე აკრძალული იყო მსხვერპლშეწირვაში მონაწილეობაც. ნეტარი კონსტანტინე ამ ხალხთან მივიდა, მათ შორის დადგა და თქვა:

„– ელინებმა ვერ აირიდეს თავიდან საუკუნო ტანჯვა, რადგან თაყვანს სცემდნენ ცასა და მიწას – ასეთ დიდებულ და კეთილ ქმნილებებს; მით უმეტეს თქვენ, მუხას რომ თაყვანს სცემთ, რომელიც უსაზღვროდ უარესი ქმნილებაა, ვერ აირიდებთ თავიდან საუკუნო ცეცხლს.“

„– ჩვენ, – უპასუხეს წარმართებმა, – ახლა არ დაგვიწყია ასე მოქცევა, არამედ ეს ჩვეულება მამებისგან მივიღეთ. მუხის წინ მსხვერპლის შეწირვით ვიღებთ იმას, რასაც ვითხოვთ: წვიმას და ბევრ სხვა რამეს. და როგორ უნდა ვთქვათ უარი ამ თაყვანისცემაზე, როცა ვერც ერთი ჩვენგანი ვერ შეძლებს ამას? ხოლო თუ ვინმე გაბედავს, ის მოკვდება, წვიმას ვეღარ იხილავს.“

ფილოსოფოსმა მათი დარიგება შემდეგი სიტყვებით დაიწყო: „– ღმერთი თქვენზე წმინდა წიგნებში ლაპარაკობს, როგორ შეგიძლიათ უარყოთ იგი? ასე ღაღადებს წინასწარმეტყველი ესაია უფლის სახელით, ამბობს: „მოვალ, რათა შევკრიბო ყველა ხალხი, და იხილავენ ჩემს დიდებას. და დავდებ მათზე ნიშანს, და გაგზავნი გადარჩენილთაგან ხალხებთან: თარსისში, პულსა და ლუდში, თუბალსა და იავანში, შორეულ კუნძულებზე, რომლებსაც არ სმენიათ ჩემ შესახებ და არ უნახავთ ჩემი დიდება; და ისინი აუწყებენ ხალხებს ჩემს დიდებას...“ ამბობს უფალი: „გავგზავნი მრავალ მეთევზეს და დაიჭერენ მათ ყოველ მთასა და ყოველ ბორცვზე, და კლდეების ნაპრალებში.“ (ესაია 66:18–19; იერემია 16:16).

„– მისმინეთ, ძმებო, – განაგრძო კონსტანტინემ, – ღმერთს, რომელმაც შეგქმნათ. აჰა, ღვთის ახალი აღთქმის სახარება, რომლის მიხედვითაც თქვენ წმინდა ნათლობა უნდა მიიღოთ.“

მსგავსი სიტყვებით ნეტარმა კონსტანტინემ დაარწმუნა წარმართები, რომ მოეჭრათ და დაეწვათ ეს მუხა. ამ ხალხის უხუცესი კონსტანტინეს მიუახლოვდა და წმინდა სახარებას ამბორს უყო. ამ მაგალითს სხვა წარმართებიც მიჰყვნენ. შემდეგ ფილოსოფოსმა თეთრი სანთლები დაარიგა, და ყველა, ანთებული სანთლებითა და გალობით, მუხისკენ გაემართა. კონსტანტინემ აიღო ნაჯახი და მუხას 33-ჯერ დაჰკრა, რის შემდეგაც სხვებმა მუხა ძირფესვიანად მოჭრეს და დაწვეს. იმავე ღამეს უფალმა ძლიერი წვიმა მოავლინა. ყველა, გახარებული, აქებდა ღმერთს, რომელიც ხარობს ცოდვილთა გადარჩენით. კონსტანტინოპოლში კონსტანტინე და მეთოდე დიდი პატივით მიიღეს, როგორც მოციქულები. მათ შესთავაზეს ეპისკოპოსის წოდება, მაგრამ მათ არ ისურვეს მისი მიღება. მეთოდე კი პოლიქრონიეს მონასტრის იღუმენი გახდა, ხოლო კონსტანტინე წმინდა მოციქულთა ეკლესიასთან დასახლდა. მალე ორივე ახალი შრომისთვის იქნა მოწოდებული.

ბორისმა ანუ ბოგორისმა, ბულგარეთის მეფემ, ბერძნებთან ომის შემდეგ ქრისტიანული სარწმუნოების მიღება მოისურვა. ბორისის და, რომელიც რამდენიმე წლით ადრე კონსტანტინოპოლში ტყვედ იყო, ქრისტიანად დაბრუნდა ბულგარეთში და ცდილობდა დაეყოლიებინა ძმა, რომ იგივე სარწმუნოება მიეღო. ის დიდხანს არ თანხმდებოდა; მაგრამ შიმშილმა და სასიკვდილო წყლულმა გააპარტახა მისი სახელმწიფო. მაშინ მან, დის რჩევით, ქრისტიან ღმერთს ლოცვით მიმართა და უბედურებები შეწყდა. ბორისმა კონსტანტინოპოლში გაგზავნა მოძღვრების სათხოვნელად. მეთოდემ იმოგზაურა ბულგარეთში. მან სამეფო სასახლის კედელზე გამოსახა საშინელი სამსჯავრო და მეფეს განუმარტა მართალთა ნეტარება და ცოდვილთა ტანჯვა. მეფემ, უკვე მომზადებულმა დის სიტყვებითა და მაგალითით, და უბედურებების სასწაულებრივი შეწყვეტით, მიიღო ქრისტიანული სარწმუნოება. ეს მოხდა 860 ან 861 წელს 3126 .

კონსტანტინე და მეთოდე ჯერ კიდევ ვერ ასწრებდნენ ბულგარელი ხალხის მონათვლის დაწყებული საქმის დასრულებას, როდესაც მათ სამოციქულო მოღვაწეობას ახალი ასპარეზი გაეხსნა. მორავიის მთავარმა როსტისლავმა, ღვთიური განზრახვით, თავის მთავრებთან და მთელ მორავიელ ხალხთან გამართა კრება იმის თაობაზე, რომ ბერძენი მეფე მიქაელისთვის ელჩები გაეგზავნათ თხოვნით, გამოეგზავნა ქრისტიანი მოძღვრები.

კრებაზე გადაწყდა ელჩების გაგზავნა შემდეგი სიტყვებით: „ჩვენმა ხალხმა უარყო წარმართობა და იცავს ქრისტიანულ კანონს. მხოლოდ ისეთი მოძღვარი არ გვყავს, რომელიც ქრისტეს სარწმუნოებას ჩვენს ენაზე აგვიხსნიდა. სხვა სლავურ ქვეყნებს, ამის დანახვისას, მოუნდებათ ჩვენ მოგვდიონ. ამის გამო, მეუფეო, გამოგვიგზავნეთ ასეთი ეპისკოპოსი და მოძღვარი: თქვენგან ხომ ყველა ქვეყანაში კეთილი კანონი გადის“.

მეფე მიქაელმა მოიწვია საეკლესიო კრება, რომელზეც ფილოსოფოსი კონსტანტინე მიიწვია. მეფემ მას სლავების სურვილი ამცნო და უთხრა:

– ფილოსოფოსო, ვიცი, რომ ავად ხარ, მაგრამ აუცილებელია იქ წახვიდე, რადგან ამ საქმეს შენზე უკეთ ვერავინ შეასრულებს.

– თუმცა სხეულით ავად და დასუსტებული ვარ, – უპასუხა ფილოსოფოსმა, – მაგრამ სიხარულით წავალ იქ, თუკი მათ თავიანთ ენაზე ასოები აქვთ.

– ჩემმა პაპამ, მამამ და მრავალმა სხვამ, – უპასუხა მეფემ, – ეძებეს, მაგრამ ვერ იპოვეს; როგორ შევძლებ მე მათ პოვნას?

– მაშ, როგორ ვუქადაგო მათ? – თქვა ფილოსოფოსმა. – ეს იგივეა, საუბარი წყალზე ჩაწერო. ამას გარდა, თუ სლავებმა არასწორად გამიგეს, შესაძლოა, ერეტიკოსად ჩამთვალონ.

ამის საპასუხოდ მეფემ თავის ბიძა ვარდასთან ერთად ასე უთხრა ფილოსოფოსს:

– თუ მოისურვებ, ღმერთი მოგცემს სათხოვარს, ვინაიდან იგი აძლევს ყველას, ვინც მას რწმენით სთხოვს და უღებს მათ, ვინც აკაკუნებს.

კონსტანტინე გამოვიდა მეფესთან და ყოველივე ეს თავის ძმას მეთოდეს და ზოგიერთ მოწაფეს უამბო. თავისი ჩვეულებისამებრ, კონსტანტინემ უპირველეს ყოვლისა ლოცვით დაიწყო, შემდეგ კი საკუთარ თავს ორმოცდღიანი მარხვა დაადო. მალე ღმერთმა, რომელიც ისმენს თავის მონათა ლოცვებს, შეასრულა ის, რასაც კონსტანტინე სთხოვდა. მან გამოიგონა სლავური ანბანი, რომელიც 38 ასოს შეიცავდა, შემდეგ კი ბერძნული წმინდა წიგნების სლავურ ენაზე თარგმნას შეუდგა. ამაში მას ნეტარი მეთოდე და მოწაფეები ეხმარებოდნენ. წმინდა წიგნების თარგმნა იოანეს სახარების პირველი თავიდან დაიწყო.

„დასაბამიდან იყო სიტყვა, და სიტყვა იყო ღმერთთან, და ღმერთ იყო სიტყვა“ – ეს იყო პირველი სიტყვები, რომლებიც სლავურ ენაზე ითარგმნა.

თავიანთი ნათარგმნი წმინდა ძმებმა მეფის, პატრიარქისა და მთელი სულიერი კრების განსახილველად წარადგინეს. გაიხარა მეფემ და მთელ სულიერ კრებასთან ერთად ადიდა ღმერთი გაწეული წყალობებისთვის.

ამის შემდეგ კონსტანტინე თავის ძმა მეთოდესთან და მოწაფეებთან ერთად სლავურ მიწებზე გაემგზავრა. მეფემ მათ გზაში საკმარისი რაოდენობის ყოველგვარი საჭირო ნივთი მისცა, ხოლო როსტისლავს შემდეგი ეპისტოლე მისწერა: „ღმერთმა, რომელსაც სურს, რომ ყველას ჰქონდეს ჭეშმარიტი გაგება და ამაღლდეს უმაღლეს ღირსებამდე, იხილა შენი რწმენა და შენი გულმოდგინება და მოისურვა შენი სურვილის შესრულება ახლა, ჩვენს წლებში. მან გამოავლინა თქვენი ენის ასოები, რომლებიც ამ დრომდე უცნობი იყო („не ведано было, токмо в первая лета“), რათა თქვენც დიდ ხალხებს მიეკუთვნოთ, რომლებიც ღმერთს თავიანთ ენაზე ადიდებენ. და აი, ჩვენ გამოგიგზავნით მას, ვისაც ღმერთმა გამოუცხადა ისინი (ასოები), პატიოსან, ღვთისმოსავ, სწავლულსა და ფილოსოფოს კაცს. მიიღე ეს ძღვენი, რომელიც ბევრად ძვირფასია ყოველგვარ ოქროზე და ვერცხლზე, ძვირფას ქვებსა და წარმავალ სიმდიდრეზე, და დაეხმარე მას, რაც შეიძლება სწრაფად შეასრულოს დავალება. მთელი გულით ეძიე ღმერთი და საერთო ხსნა, ამისთვის კი არ დაიზარო ყველას (შენი ქვეშევრდომების) წახალისება, იზრუნონ საკუთარ ხსნაზე და ჭეშმარიტი გზით იარონ. მაშინ შენც, როდესაც იშრომებ შენი ხალხის ღვთიურ გონებამდე მიყვანისთვის, მიიღებ ჯილდოს ამ საუკუნეშიც და მომავალშიც ყველა იმ სულისთვის, ვისაც ჩვენს ღმერთ ქრისტეში სიკვდილამდე სწამს. ამით შენ, დიდი მთავრის, კონსტანტინეს მსგავსად, ჭეშმარიტ ხსოვნას დაუტოვებ მომდევნო თაობებს.“

როდესაც კონსტანტინე და მეთოდე მორავიაში ჩავიდნენ, მათ იქ დიდი პატივით შეხვდნენ. უპირველეს ყოვლისა, როსტისლავმა მრავალი ყმაწვილი შეკრიბა და უბრძანა, წმიდა ძმებისგან ესწავლათ სლავური ანბანი და ახლადნათარგმნი წიგნები. შემდეგ როსტისლავმა, წმიდა ძმების ხელმძღვანელობით, ეკლესიების მშენებლობა დაიწყო. ერთ წელიწადში უკვე დასრულებული იყო პირველი ეკლესია ქალაქ ოლომოუცში, შემდეგ მორავიაში კიდევ რამდენიმე ეკლესია გაჩნდა. კონსტანტინე აკურთხებდა ამ ეკლესიებს და მათში სლავურად მსახურობდა.

იქ ყოფნისას კონსტანტინემ თავის მოწაფეებთან ერთად თარგმნა მთელი საეკლესიო წესდება და ასწავლა მათ ცისკარი და ჟამნები, წირვა და მწუხრი, მწუხრის შემდგომი ლოცვა და „საიდუმლო მსახურება“. და წინასწარმეტყველური სიტყვისამებრ გაეხსნა ყრუთა ყურებს წიგნის სიტყვების მოსმენა, და მჭერმეტყველი გახდა ენაბლუთა ენა. ღმერთი, რომელიც ხარობს ერთი ცოდვილის ხსნით, სიხარულით შეჰყურებდა მთელი ხალხის გამოსწორებას.

როდესაც ღვთაებრივი სწავლება სლავებს შორის გავრცელდა და ღვთისმსახურება მათ ენაზე აღესრულებოდა, მაშინ პირველი და ბოროტი შურიანი, ეშმაკი, ამის აუტანლად, თავის ჭურჭლებში შევიდა და მრავალს აღძვრა, ეუბნებოდა რა მათ: „ამით ღმერთი არ იდიდება. თუ მას ეს ნება ესვიფრე, განა არ შეეძლო ისე ექნა, რომ თავიდანვე მისი განდიდებისთვის ღვთის სიტყვის ქადაგება ჩაწერილიყო იმ ხალხის ენაზე, რომელსაც ეუწყებოდა. მაგრამ სამი ენა აირჩია ღმერთმა: ებრაული, ბერძნული და ლათინური, რომლებზეც ღირს ღმერთის განდიდება“.

ასე ამბობდნენ ლათინელი და გერმანელი მღვდელმთავრები, მღვდლები და მათი მოწაფეები. კონსტანტინე მათთან, როგორც ოდესღაც დავითი უცხოტომელებთან, დავაში შევიდა და წმიდა წიგნების სიტყვებით დაამარცხა და სამენოვანებად უწოდა, პილატეს მსგავსად, რომელმაც სამ ენაზე დაწერა ტიტულები უფლის ჯვარზე.

არა მხოლოდ ამ ერთს, არამედ მრავალ სხვა უღმერთოებას ასწავლიდნენ ხალხს გერმანელი და ლათინელი მღვდლები. ისინი ამბობდნენ: „მიწის ქვეშ ცხოვრობენ ხალხი დიდი თავებით, ყველა ქვეწარმავალი ეშმაკის ქმნილებაა; თუ ვინმე გველს მოკლავს, მას ამის გამო ცხრა ცოდვა მიეტევება; თუ ვინმე ადამიანს მოკლავს, მან ხის ფიალიდან დალიოს, შუშისას კი არ შეეხოს“.

ისინი არ უკრძალავდნენ ხალხს ძველი ჩვეულებისამებრ წარმართული მსხვერპლის შეწირვას, არც მრავალცოლიანობას.

ამ ცრუ სწავლებებს წმიდა ძმები ცდილობდნენ ამოეფხვრათ, როგორც სარეველა ბალახი, სიტყვიერი ცეცხლით.

„შესწირე ღმერთს მსხვერპლი“, – ამხელდნენ ისინი წინასწარმეტყველის სიტყვებით, – „ქება და აღავლინე ყოვლადუსრულესს ლოცვები შენი“ (ფს. 49:14).

„დაიფარეთ თქვენი სული და არავინ მოექცეს ვერაგულად თავისი სიყრმის ცოლს: თუ გძულს იგი, გაუშვი, ამბობს უფალი ყოვლისმპყრობელი, და დაფარავს შენი აზრების უღმერთოებას; ამიტომ დააკვირდით თქვენს სულს... და ნუ მიატოვებთ თქვენს ცოლებს. და აი, თუ გძულს, გახსოვდეს, რომ უფალი იყო მოწმე შენსა და შენი სიყრმის ცოლს შორის... ის შენი მეგობარია და შენი კანონიერი ცოლია“ (მალ. 2:15–16, 13–14).

სახარებაში უფალი ამბობს: „თქვენ გსმენიათ, რომ ნათქვამია ძველთაგან: არ იმრუშო. მე კი გეუბნებით თქვენ: ყოველი, ვინც ქალს ვნებით შეხედავს, უკვე იმრუშა მასთან თავის გულში“ (მათ. 5:27–28).

„მე გეუბნებით თქვენ: ვინც გაეყრება თავის ცოლს მრუშობის მიზეზის გარეშე და სხვას შეირთავს, ის მრუშობს; და ვინც გაშორებულზე იქორწინებს, ისიც მრუშობს“ (მათ. 19:9).

ასე იცხოვრეს წმიდა ძმებმა მორავიაში 40 თვე, ერთი ადგილიდან მეორეზე გადადიოდნენ, ყველგან ხალხს სლავურ ენაზე ასწავლიდნენ. სლავებისთვის ფასდაუდებელი საჩუქრის – ღვთის სიტყვის მშობლიურ ენაზე გადაცემით, კონსტანტინე წმიდა სახარების წინასიტყვაობაში ეუბნება მათ: „ისმინეთ, ყველა სლავნო, სიტყვა, რომელიც ამაგრებს გულებსა და გონებას“. სლავური ყმაწვილებისთვის სასწავლებლების მოწყობით, მათ მრავალი მოწაფე შეიძინეს, რომლებიც მზად იყვნენ ყოფილიყვნენ კარგი მასწავლებლები და ღირსეული მღვდელმსახურნი თავიანთ ხალხში. ამ მიზნით, რომ თავიანთი მოწაფეები წმიდა ხარისხში ეკურთხებინათ, წმიდა ძმებმა გადაწყვიტეს რომში გამგზავრება. გარდა ამისა, იმ დროინდელმა პაპმა ნიკოლოზმა, წმიდა კონსტანტინესა და მეთოდეს ქადაგების წარმატებების შესახებ შეტყობის შემდეგ, სურდა მათი რომში ნახვა, როგორც ღვთის ანგელოზებისა.

რომისკენ მიმავალ გზაზე წმიდა კონსტანტინე და მეთოდე პანონიაში შევიდნენ

იქ მთავარი იყო კოცელი, პრიბინას ძე, რომელმაც წმინდა ძმები ქალაქ ბლატნოში მიიწვია, რათა თავად ესწავლა მათგან სლავური ანბანი, ასევე იმ მიზნით, რომ მათ ესწავლებინათ ის 50 მოწაფისთვისაც, რომლებიც მთავარმა თავისი ხალხიდან შეკრიბა. დამშვიდობებისას კოცელმა წმინდა მქადაგებლებს დიდი პატივი მიაგო და მათ დიდი საჩუქრები შესთავაზა. მაგრამ კონსტანტინემ და მეთოდემ, არც მორავიის როსტისლავისგან და არც კოცელისგან, არ ისურვეს არც ოქროს, არც ვერცხლის და არც რაიმე სხვა ნივთის აღება. მათ უანგაროდ იქადაგეს სახარების სიტყვა და მხოლოდ ორივე მთავრისგან გამოითხოვეს 900 ბერძენი ტყვეს გათავისუფლება.

პანონიის გარდა, წმინდა კონსტანტინე და მეთოდე ვენეციაშიც შევიდნენ. აქ ლათინელმა და გერმანელმა მღვდლებმა და ბერებმა კონსტანტინეს თავს დაესხნენ, როგორც ყორნები შევარდენს, და ქადაგებდნენ სამენოვან ერესს:

– გვითხარი, კაცო, – ეუბნებოდნენ ისინი კონსტანტინეს, – რატომ თარგმნე სლავებისთვის წმინდა წიგნები და ასწავლი მათ ამ ენაზე, მაშინ როცა ადრე არავის გაუკეთებია ეს: არც მოციქულებს, არც რომის პაპს, არც გრიგოლ ღვთისმეტყველს, არც იერონიმეს, არც ავგუსტინეს? ჩვენ მხოლოდ სამი ენა ვიცით, რომლებზეც შეჰფერის ღმერთის განდიდება: ებრაული, ბერძნული, რომაული.

ფილოსოფოსმა უპასუხა მათ: – განა ღვთისგან წვიმა თანაბრად არ მოდის ყველაზე, ან მზე არ ანათებს ყველასთვის, ან მთელი ქმნილება ერთი ჰაერით არ სუნთქავს? როგორ არ გრცხვენიათ იმის ფიქრი, რომ სამი ენის გარდა, ყველა სხვა ტომი და ენა ბრმა და ყრუ უნდა იყოს. განა არ ფიქრობთ, მითხარით, რომ ღმერთი არ არის ყოვლისშემძლე და ამიტომ არ შეუძლია ამის გაკეთება, ან შურიანია და არ სურს ამის გაკეთება? ჩვენ კი ვიცით მრავალი ხალხი, რომელთაც აქვთ საკუთარი წიგნები და თითოეული თავის ენაზე განადიდებს ღმერთს. მათგან ცნობილია შემდეგი: სომხები, სპარსელები, აფხაზები, იბერები (ქართველები), სუგდები, გოთები, ობრები, თურქები, ხაზარები, არაბები, ეგვიპტელები, სირიელები და მრავალი სხვა.

თუ არ გსურთ დაეთანხმოთ ამას, მაშინ თქვენი მსაჯული წმინდა წიგნები იქნება. რადგან დავითი შესძახის: „უგალობეთ უფალს ახალი სიმღერა; უგალობეთ უფალს, მთელო დედამიწავ!“ (ფს. 95:1), და სხვაგან: „იხარეთ უფლის წინაშე, მთელო დედამიწავ, იმღერეთ, იხარეთ და იგალობეთ!“ (ფს. 97:4), და კიდევ: „მთელმა დედამიწამ თაყვანი გცეს და გიგალობოს შენ, იგალობოს შენს სახელს“ (ფს. 65:4), და კიდევ: „ადიდეთ უფალი, ყველა ხალხო, შეაქეთ, ყველა ტომო... ყოველი სული ადიდებდეს უფალს“ (ფს. 116:1, 150:6). სახარებაში ნათქვამია: „მათ, ვინც მიიღო იგი, ვისაც სწამს მისი სახელი, მისცა ძალა, რომ ღვთის შვილები გამხდარიყვნენ...“ (ინ. 1:12). „არა მარტო მათზე ვლოცულობ, არამედ მათზეც, ვისაც ჩემი სწამს მათი სიტყვისამებრ: რათა ყველა ერთ იყოს, როგორც შენ, მამაო, ჩემში ხარ, და მე შენში“ (ინ. 17:20–21). მათეს სახარებაში ნათქვამია: „მომეცა მე ყოველი ძალაუფლება ცასა და მიწაზე; წადით, ასწავლეთ ყველა ხალხს, მონათლეთ ისინი მამის, ძისა და სულიწმიდის სახელით, ასწავლეთ მათ დაიცვან ყველაფერი, რაც მე გიბრძანეთ: და აჰა, მე თქვენთან ვარ ყოველ დღე საუკუნის დასასრულამდე. ამინ“ (მთ. 28:18–20). მახარებელი მარკოზიც ამბობს: „წადით მთელ მსოფლიოში და უქადაგეთ სახარება ყოველ ქმნილებას. ვისაც იწამებს და მოინათლება, გადარჩება, ხოლო ვისაც არ იწამებს, დაისჯება, მორწმუნეებს კი ეს ნიშნები დაერთვებათ: ჩემი სახელით განდევნიან ეშმაკებს, ისაუბრებენ ახალ ენებზე“ (მკ. 16:15–17). ვთქვათ წმინდა წერილის სიტყვებით და თქვენს მიმართაც (გერმანელ და ლათინელ მღვდლებს): „ვაი თქვენ, მწიგნობარნო და ფარისეველნო, თვალთმაქცნო, რადგან ხურავთ ცათა სასუფეველს ადამიანებისთვის; რადგან თვითონ არ შედიხართ და მსურველებს არ უშვებთ“ (მთ. 23:13). „ვაი თქვენ, სჯულის მასწავლებელნო, რადგან წაართვით ცოდნის გასაღები: თვითონ არ შეხვედით და შემსვლელებს ხელი შეუშალეთ“ (ლკ. 11:52). მოციქული პავლე კორინთელებს ეუბნება: „მსურს, რომ ყველამ ისაუბროთ ენებით; მაგრამ უკეთესია, რომ იწინასწარმეტყველოთ“ (1კორ. 14:5), ან კიდევ: „და ყოველმა ენამ აღიარა, რომ უფალი იესო ქრისტე არის ღმერთი მამის სადიდებლად“ (ფილ. 2:11).

ასეთი და მრავალი სხვა მსგავსი სიტყვებით წმინდა კონსტანტინე ამხელდა ლათინელ და გერმანელ მღვდლებს.

ვენეციიდან კონსტანტინე და მეთოდე პირდაპირ რომში გაემგზავრნენ. სანამ ისინი ჯერ კიდევ ვენეციაში იმყოფებოდნენ, გარდაიცვალა პაპი ნიკოლოზი და მის ნაცვლად ადრიანე II იქნა არჩეული.

ახალმა პაპმა, როდესაც შეიტყო, რომ კონსტანტინე და მეთოდე ვენეციაში იმყოფებოდნენ, ისინი რომში მიიწვია. როდესაც წმინდა ძმები რომს მიუახლოვდნენ, თავად პაპი თავისი სამღვდელოებითა და მოქალაქეებით, ანთებული სანთლებით გამოვიდა წმინდა მქადაგებლების შესახვედრად, რადგან მათ მოჰქონდათ წმინდა კლიმენტი მოწამისა და რომის პაპის, ხერსონესში აღმოჩენილი, ნაწილები. უფალმა მრავალი სასწაულით განადიდა წმინდა ნაწილების გადასვენება. ასე, ერთმა განრღვეულმა მიიღო განკურნება, და მრავალი სხვა ავადმყოფი განთავისუფლდა თავისი სნეულებებისგან.

პაპმა მიიღო სლავური წიგნები, აკურთხა ისინი და დაასვენა წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესიაში, რომელსაც „ფატნი“ ეწოდებოდა, და ამ წიგნების მიხედვით დაიწყეს ღვთისმსახურების აღსრულება. ამის შემდეგ პაპმა უბრძანა ორ ეპისკოპოსს, დაედგინათ სლავი მოწაფეები, რომლებიც კონსტანტინესა და მეთოდესთან ერთად ჩავიდნენ. მოწაფეთა კურთხევა პირველ დღეს წმინდა მოციქულ პეტრეს ეკლესიაში აღესრულა და ლიტურგია სლავურ ენაზე იმღერეს; მეორე დღეს – წმინდა პეტრონილას ეკლესიაში, და მესამე დღეს – წმინდა მოციქულ ანდრიას ეკლესიაში. შემდეგ სლავურ ენაზე იმღერეს მთელი ღამისთევის მსახურება ხალხთა დიდ მოძღვრის, მოციქულ პავლეს ეკლესიაში, დილით კი ლიტურგია აღასრულეს წმინდა საფლავზე. აღნიშნული ორი ეპისკოპოსის მსახურებაში ეხმარებოდნენ არსენი, შვიდ ეპისკოპოსთაგანი, და ბიბლიოთეკარი ანასტასი.

კონსტანტინე და მეთოდე თავის მოწაფეებთან ერთად არ წყვეტდნენ ღვთის განდიდებას ყოველივესთვის, რომაელები კი განუწყვეტლივ მოდიოდნენ მათთან, განსაკუთრებით კონსტანტინესთან, და ეკითხებოდნენ ყველაფრის შესახებ. ზოგი ორჯერ და სამჯერაც მოდიოდა და სწავლებას იღებდა. ერთხელ კონსტანტინესთან მოვიდა ერთი ებრაელი და უთხრა, რომ ქრისტე, რომელზეც წინასწარმეტყველები ამბობენ, რომ იგი ქალწულისგან იშვება, ჯერ არ მოსულა. კონსტანტინემ გადაუთვალა მას, რამდენი თაობა იყო ადამიდან ქრისტემდე, დაუმტკიცა, რომ ქრისტე უკვე მოსული იყო და რამდენი წელი გავიდა მას შემდეგ.

მალევე ამის შემდეგ, მანამდეც უძლური კონსტანტინე, შრომითა და ხანგრძლივი მოგზაურობით გათანგული, მძიმედ დასნეულდა, და ავადმყოფობის დროს უფალმა მას მისი სიკვდილი ამცნო. კონსტანტინემ, შეიტყო რა თავისი სიკვდილის შესახებ, შემდეგი საეკლესიო საგალობლის გალობა დაიწყო: „გავიხარე მათგან, ვინც მითხრა: შევიდეთ უფლის ეზოებში! გაიხაროს ჩემმა სულმა და გული გამიხარდა“ 3138. შემდეგ მან ჩაიცვა თავისი საუკეთესო სამოსი, სიხარულით გაატარა მთელი ის დღე და ამბობდა: „ამიერიდან არავის ვარ მსახური ამქვეყნად, არამედ მხოლოდ ყოვლისშემძლე ღმერთის, და ვიყავი, ვარ და ვიქნები უკუნისამდე, ამინ.“

მეორე დღეს კონსტანტინემ ისურვა სქემის მიღება, რა დროსაც კირილე ეწოდა. მისი ავადმყოფობა 50 დღე გაგრძელდა.

ერთხელ, თავისი ავადმყოფობის დროს, კირილემ მეთოდეს ასეთი სიტყვებით მიმართა: „აჰა, ძმაო, – ეუბნებოდა ის მას, – მე და შენ ვიყავით, როგორც ორი შეწყობილი ხარი, რომლებიც ერთ ყანას ამუშავებენ, და აჰა, მე ვვარდები კვალზე, დავასრულე რა ჩემი დღე. ვიცი, რომ შენ ძლიერ შეგიყვარდა ოლიმპის მთა, მაგრამ მთის გულისთვის ნუ იფიქრებ შენი სწავლების მიტოვებას. ამ ღვაწლით უკეთესად შეგიძლია მიაღწიო ხსნას.“

როდესაც დადგა დრო განსვენების მიღებისა და სხვა ცხოვრებაში გადასვლისა, წმინდა კირილემ აღაპყრო ხელები ღვთისკენ და ასე ცრემლებით ლოცულობდა: „უფალო ღმერთო ჩემო! შენ, რომელმან შექმენ უხორცო ანგელოზთა ძალნი, განავრცე ცა, დააფუძნე მიწა და არარაობისგან ყოფიერებაში მოიყვანე ყოველივე არსებული მასზე, რომელიც ყოველთვის და ყოველმხრივ ისმენ შენი ნების აღმსრულებელთ, შენს მოშიშთა და შენი მცნებების დამცველთ: ისმინე ჩემი ლოცვა და დაიცავი შენი ერთგული სამწყსო, რომლის მწყემსად შენ დაადგინე მე, ცოდვილი, და შენი უღირსი მონა. იხსენი ეს სამწყსო ყოველგვარი უღმრთოებისა და უკეთურობისგან და ყოველგვარი მრავლისმეტყველი ერეტიკოსული ენისგან, რომელიც შენზე გმობას ამბობს. მოსპე სამენოვანი ერესი და სიმრავლეში გაზარდე შენი ეკლესია. ყველა შეაერთე ერთსულოვნებით და ყველა გახადე ერთაზროვნები შენს ჭეშმარიტ სარწმუნოებაში და მართალ აღსარებაში. შთაბერე მათ გულებში შენი სწავლების სიტყვა, რადგან ეს – შენი ძღვენია. თუ შენ ღირსმყავი მე, უღირსი, მექადაგა ქრისტეს შენი სახარება, ვინც ვცდილობდი კეთილი საქმეების კეთებას და ყოველივე შენთვის სათნოს აღსრულებას, მაშინ ნება მომეცი, რომ შენ მოგცე, როგორც შენი, ყოველივე ის, რაც შენ მომეცი. განამტკიცე ისინი შენი ძლიერი მარჯვენით, დაფარე ისინი შენი საფარველით, რათა ყველამ ადიდოს და აქოს მამისა და ძისა და სულიწმიდის სახელი უკუნისამდე, ამინ.“

შემდეგ, ყველას ამბორით, თქვა: „კურთხეულ არს ღმერთი ჩვენი, რომელმან არ მოგვცა ჩვენ ნადავლად ჩვენს უხილავ მტრებს, არამედ დაანგრია მათი მახეები და გვიხსნა ხრწნილებისგან“.

ამ სიტყვებით წმინდა კირილე მიიცვალა უფალში 869 წლის 14 თებერვალს.

პაპმა ადრიანემ ბრძანა, რომ რომში მყოფ ყველა ბერძენსა და ასევე რომაელს დასწრებოდნენ დაკრძალვას და მდგარიყვნენ კირილეს საფლავთან ანთებული სანთლებით, ხოლო გამოსვენება ისეთი მოწყობა ბრძანა, როგორიც თვით პაპის დაკრძალვისას ხდება. წმინდა მეთოდემ, როდესაც გაიგო, რომ წმინდა კირილეს პატიოსან სხეულს რომში აპირებდნენ დაკრძალვას, მივიდა პაპთან და უთხრა:

– დედაჩვენმა დაგვიბარა, თქვა რა, რომ თუკი ჩვენგან ვინმე პირველი მოკვდებოდა, დანარჩენს თავისი ძმა გადაეტანა თავის მონასტერში (ოლიმპოზე) და იქ დაეკრძალა იგი.

ამის შემდეგ პაპმა ბრძანა, კირილეს პატიოსანი სხეული ლუსკუმაში დაედოთ, რკინის ლურსმნებით დაელურსმათ და გზისთვის მოემზადებინათ. ასეთ მდგომარეობაში წმინდა ნაწილები შვიდი დღე დარჩა.

რომაელი ეპისკოპოსები კი პაპს ეუბნებოდნენ:

– ვინაიდან ღმერთმა კირილე, მრავალ მიწაზე მოსიარულე, აქ მოიყვანა და აქ მიიღო მისი სული, ამიტომ აქ უნდა დაკრძალონ იგივე, როგორც პატიოსანი კაცი.

– თუ ასეა, – თქვა პაპმა, – მე შევცვლი რომაულ წესს და დავკრძალავ კირილეს, მისი სიწმინდისა და სიყვარულის გამო, ჩემს საფლავში, წმინდა მოციქულ პეტრეს ეკლესიაში.

მაშინ წმინდა მეთოდემ თქვა:

– თუ არ მომისმინეთ და არ მომეცით იგი, ვინაიდან თქვენ თვითონ გსურთ მისი ქონა, მაშინ ამ შემთხვევაში დაასვენეთ იგი წმინდა კლიმენტის ეკლესიაში, ვისთან ერთადაც ის აქ ჩამოვიდა.

პაპმა ბრძანა, ისე გაეკეთებინათ, როგორც წმინდა მეთოდე ამბობდა. კვლავ შეიკრიბნენ ყველა ეპისკოპოსი, შავმოსასხამიანი მონაზვნები და ხალხი, და პატივით გააცილეს წმინდა ნაწილები წმინდა კლიმენტის ეკლესიამდე. სანამ კუბოს დაასვენებდნენ, ეპისკოპოსებმა თქვეს:

– გავხსნათ ლუსკუმა და ვნახოთ: ხომ არაფერია აღებული წმინდა ნაწილებიდან?

მაგრამ რაც არ უნდა ეცადათ, მათ არ შეეძლოთ, ღვთის განგებით, ლუსკუმის გახსნა და მაშინ წმინდა ნაწილები დაასვენეს საკურთხევლის მარჯვენა მხარეს წმინდა კლიმენტის ეკლესიაში. შემდეგ აქ მრავალი სასწაულის აღსრულება დაიწყო. ამის დანახვისას, რომაელებმა სულ უფრო და უფრო დაიწყეს წმინდა კირილეს განდიდება და, მისი ხატის დაწერის შემდეგ, დღედაღამ სანთლების ანთება დაიწყეს მის წინაშე, დიდებას მიაგებდნენ ღმერთს, რომელიც ადიდებს მას, ვისაც უყვარს იგი.

წმინდა კირილეს გარდაცვალების შემდეგ მოვიდნენ ელჩები პანონიის მთავარ კოცელისგან პაპთან, თხოვნით, რომ მას მათთვის გაეგზავნა ნეტარი მეთოდე. პაპმა ასე უპასუხა ელჩებს:

– არა მხოლოდ თქვენ, არამედ ყველა სლავ ხალხსაც ვუგზავნი მას, როგორც ღვთისაგან და წმინდა პეტრესაგან მასწავლებელს, ცათა სასუფევლის პირველ ეპისკოპოსსა და კლიტეთმპყრობელს.

წმინდა მეთოდეს სლავებთან გაგზავნისას პაპმა გადასცა მას შემდეგი ეპისტოლე სლავ მთავრებს: „ადრიანი, ეპისკოპოსი და ღვთის მსახური, – როსტისლავს, სვიატოპოლკსა და კოცელს:

„დიდება მაღალთა შინა ღმერთსა, ქვეყანასა ზედა მშვიდობა და კაცთა შორის სათნოება“ (ლუკა 2:14). სიხარულით შევიტყვეთ ჩვენ, რომ უფალმა აღადგინა თქვენი გულები, რათა ეძიებინათ იგი და გაჩვენათ, რომ არა მხოლოდ რწმენით, არამედ კეთილი საქმეებითაც უნდა ემსახუროთ მას:

„რწმენა საქმეთა გარეშე მკვდარია“ (იაკობი 2:26)

ამიტომ, ცოდავენ ისინი, ვისაც ჰგონია, რომ იცნობს ღმერთს, მაგრამ არ სურს მისი კანონის აღსრულება. თქვენ არა მხოლოდ ამ მღვდელმთავრის კათედრისგან ითხოვდით მასწავლებლებს, არამედ კეთილმორწმუნე მეფე მიქაელისგანაც: თქვენ სთხოვეთ მას, გამოეგზავნა თქვენთან ნეტარი ფილოსოფოსი კონსტანტინე თავის ძმასთან ერთად. წმინდა ძმებმა, როდესაც შეიტყვეს, რომ თქვენი ქვეყანა სამოციქულო ტახტის მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა, კანონის საწინააღმდეგო არაფერი გააკეთეს, არამედ მოვიდნენ ჩვენთან და მოიტანეს წმინდა კლიმენტის ნაწილები. ჩვენ კი, გახარებულებმა, გადავწყვიტეთ თქვენს ქვეყნებში გაგვეგზავნა ჩვენი ძე მეთოდე, კაცი სრულყოფილი გონებითა და მართლმორწმუნე, მისი და მისი მოწაფეების წმინდა ხარისხში კურთხევით. მას შეუძლია გასწავლოთ, როგორც თქვენ ითხოვთ, და თარგმნოს წმინდა წიგნები თქვენს ენაზე, და მათი მეშვეობით აღასრულოს წმინდა ლიტურგია, ნათლობა და მთელი საეკლესიო წესი, რასაც ღვთის შეწევნითა და წმინდა კლიმენტის ლოცვების მეშვეობით საფუძველი ჩაუყარა წმინდა ფილოსოფოსმა კონსტანტინემ. ასევე, თუ ვინმე სხვა შეძლებს წმინდა წიგნების სწორად და მართლმორწმუნედ თარგმნას თქვენს ენაზე, რათა თქვენ უფრო მოხერხებულად შეძლოთ ღვთის მცნებების შეცნობა, მაშინ ეს საქმე წმინდა და კურთხეული იყოს ღვთისგან, ჩვენი და მთელი კათოლიკე ეკლესიისგან. მხოლოდ ერთი წესი დაიცავით, რომ ლიტურგიაზე ჯერ წაიკითხონ მოციქული და სახარება რომაულად, შემდეგ კი სლავურად, რათა აღსრულდეს წმინდა წერილის სიტყვა:

„აქებდით უფალსა ყოველნი წარმართნი“ (ფს.116:1) და კიდევ: „დაიწყეს ლაპარაკი სხვადასხვა ენაზე...“ ღვთის სიდიადე, „როგორც სულიწმინდა აძლევდა მათ მეტყველებას“ (საქ.2:4).

თუ ვინმე გაბედავს აღნიშნული მასწავლებლების გაკიცხვას და ჭეშმარიტებიდან ზღაპრებისკენ გადახვევას, ანდა თქვენი გარყვნით, თქვენი ენის წიგნებს ლანძღავს, ის განკვეთილი იყოს და წარდგეს ეკლესიის სამსჯავროზე და მანამდე არ მიიღოს შენდობა, სანამ არ გამოსწორდება. რადგან ესენი მგლები არიან და არა ცხვრები, და უნდა ვიცნობდეთ მათ ნაყოფით და ვერიდებოდეთ მათ. თქვენ კი, საყვარელო შვილებო, ისმინეთ ღვთის მოძღვრება და ნუ იტყვით უარს საეკლესიო დარიგებებზე, და მაშინ იქნებით ჭეშმარიტი თაყვანისმცემლები თქვენი ზეციერი მამისა ყველა წმინდანთან ერთად. ამინ.“

კოცელმა დიდი პატივით მიიღო მეთოდე, მაგრამ მალე კვლავ უკან გაუგზავნა იგი პაპს, მათთან ერთად კი 20 კაცი დიდგვაროვანი ოჯახიდან, სთხოვდა პაპს, წმინდა მეთოდე ეპისკოპოსად ეკურთხებინა პანონიაში, სამოცდაათ მოციქულთაგანი წმინდა ანდრონიკეს ტახტზე. პაპმა ასეც მოიქცა.

ამის შემდეგ ძველმა მტერმა და ჭეშმარიტების მოწინააღმდეგემ მეთოდეს წინააღმდეგ აღძრა მორავიის მთავარი 3139 და ამ მხარის გერმანელი და ლათინი ეპისკოპოსები. წმინდა მეთოდე საბჭოზე დაიბარეს, სადაც ასეთი შეკითხვა დაუსვეს:

– რატომ ასწავლი ჩვენს მხარეში?

– თუ მეცოდინებოდა, – უპასუხა ამაზე წმინდა მეთოდემ, – რომ ეს თქვენი მხარეა, აქ არ ვასწავლიდი, მაგრამ ეს მხარე ეკუთვნის წმინდა მოციქულ პეტრეს. თუ თქვენ კამათისა და ვერცხლისმოყვარეობის გამო წესების საწინააღმდეგოდ მოიქცევით, ღვთის სწავლების ქადაგებას აკრძალავთ, ფრთხილად იყავით, რათა როდესაც რკინის მთას თავის ქალით გაარღვევთ, საკუთარი თავი არ დაიმტვრიოთ.

– რისხვით ლაპარაკობ, – უპასუხეს ეპისკოპოსებმა, – შენ თვითონ იწვევ უბედურებას.

– არ მრცხვენია ჭეშმარიტების თქმა მეფეთა წინაშეც კი, – უპასუხა წმინდა მეთოდემ. – თქვენ კი ჩემთან დაკავშირებით, როგორც გინდათ, ისე მოიქეცით. მე არა ვარ უკეთესი იმათზე, ვინც სიმართლისთვის მრავალ ტანჯვას ითმენდა ამ ცხოვრებაში.

ამ შეკრებაზე მრავალი სიტყვა ითქვა, მაგრამ მეთოდეს წინააღმდეგ მის მოწინააღმდეგეებს რაიმეს თქმა არ შეეძლოთ. მაშინ მთავარმა ირონიით თქვა:

– ნუ დაღლით ჩემს მეთოდეს. ის ოფლიანობდა, თითქოს ცხელ ღუმელთან იყოს.

– დიახ, მეუფეო, – უპასუხა მეთოდემ. – ერთხელ შეხვდნენ ოფლიან ფილოსოფოსს და ჰკითხეს: „რატომ გაოფლიანდი?“ „უხეშ მსახურებთან ვკამათობდი“, – უპასუხა ფილოსოფოსმა.

ბევრი ილაპარაკეს ეპისკოპოსებმა მეთოდეს შესახებ. ბოლოს ის შვაბიაში გადაასახლეს, სადაც იგი ორნახევარი წელი ჰყავდათ საპყრობილეში 3140.

წმინდა მეთოდეს დატყვევების ამბავმა პაპამდე მიაღწია. ამის შეტყობის შემდეგ, პაპმა იოანე VIII-მ, ადრიანე II-ის მემკვიდრემ, წყევლა გამოუგზავნა გერმანელ ეპისკოპოსებს და აუკრძალა მათ ლიტურგიის აღსრულება მანამ, სანამ მეთოდეს არ გაათავისუფლებდნენ. მაშინ ეპისკოპოსებმა მეთოდე გაათავისუფლეს, მაგრამ უთხრეს კოცელს, პანონიის მთავარს: „თუ მეთოდეს შენთან მიიღებ, ნუ ჩაგვთვლი ჩვენ კეთილმოსურნეებად“ 3141.

თუმცა თავად ეს ეპისკოპოსები არ გადაურჩნენ ღვთის და მოციქულ პეტრეს სამსჯავროს. ოთხი მათგანი მალე გარდაიცვალა.

ამ ხანებში მორავიაში სლავებსა და გერმანელ მღვდლებს შორის განხეთქილება მოხდა. მორაველებმა გაიგეს, რომ გერმანელი მღვდლები, რომლებიც მათთან ცხოვრობდნენ, სლავების მტრები იყვნენ და ცდილობდნენ მათ გერმანელებისთვის გადაცემას. მათ განდევნეს ისინი, ხოლო პაპს შემდეგი თხოვნა გაუგზავნეს: „როგორც წინათ ჩვენმა მამებმა მიიღეს ნათლობა წმინდა პეტრესგან, ასევე ახლაც გვინდა მთავარეპისკოპოსი და მოძღვარი მეთოდე“.

პაპმა მაშინვე გაგზავნა წმინდა მეთოდე მორავიაში, სადაც ის მიიღეს თავადმა სვიატოპოლკმა, რომელიც ამჟამად გერმანელებს დაშორებოდა, და მორაველებმა და მას მიანდეს ყველა ეკლესია და სამღვდელოება ყველა სლავურ ქალაქში. განდევნილი გერმანელი მღვდლების ადგილას წმინდა მეთოდე სლავ მღვდლებს აყენებდა. იმის გამო, რომ წმინდა მეთოდე და მღვდლები ღვთისმსახურებას ასრულებდნენ და ხალხს სლავურ ენაზე ასწავლიდნენ, ღვთის სწავლება ძლიერად დაიწყო ზრდა. მრავალმა წარმართმა უარყო თავისი ცდომილებები და ირწმუნა ჭეშმარიტი ღმერთი. ამ დროს მორავიის სახელმწიფო ისეთი ძლიერი იყო, როგორიც არასოდეს ყოფილა.

წმინდა მეთოდეს წინასწარმეტყველების ნიჭი ჰქონდა. მრავალი მისი წინასწარმეტყველება სრულდებოდა; მათგან ზოგიერთს აღვნიშნავთ.

ერთი წარმართი თავადი, რომელიც მდინარე ვისლასთან ცხოვრობდა, ქრისტიანებს ლანძღავდა და მათ უბედურებებს უწყობდა. წმინდა მეთოდემ მასთან გაგზავნა სიტყვა: „შვილო, გირჩევნია შენი ნებითა და შენს მიწაზე მოინათლო, ვიდრე უცხო მიწაზე იძულებით ტყვედ მონათლულიყო“.

ასეც მოხდა.

ერთხელ სვიატოპოლკი წარმართებთან ომობდა და ომი გაჭიანურდა. მოახლოებული იყო წმინდა მოციქულ პეტრეს ხსენების დღე, და წმინდა მეთოდემ გაუგზავნა სვიატოპოლკს სათქმელად: „თუ პეტრობის დღეს დამპირდები, რომ შენი ჯარებით ჩემთან იქნები, მწამს, რომ ღმერთი მალე გადმოგცემს წარმართებს“.

ასეც მოხდა.

ერთმა მდიდარმა კაცმა თავის რძალზე იქორწინა. წმინდა მეთოდე ბევრს ასწავლიდა და შეაგონებდა მას, თუმცა, ვერ შეძლო მათი დარწმუნება განქორწინებაზე. სხვები კი, სიმდიდრის გამო, მათ პირფერობდნენ. მაშინ მეთოდემ ამ მდიდარ კაცს უთხრა: „მოვა დრო, როცა პირფერები ვერ შეძლებენ თქვენს დახმარებას და თქვენ გაიხსენებთ ჩემს სიტყვებს, მაგრამ უკვე გვიანი იქნება“.

მოულოდნელად, ღვთის განგებით, ამ მდიდრებს ისეთი ავადმყოფობა შეეყარათ, რომ ვერ პოულობდნენ თავისთვის მოსასვენებელ ადგილს. ამ მდგომარეობაში ისინი გარდაიცვალნენ.

კვლავ აღძრა ძველმა მტერმა და ადამიანთა მოდგმის შურმა მეთოდეს წინააღმდეგ, როგორც ოდესღაც დათანისა და აბირონისა მოსეს წინააღმდეგ (რიცხვთა 16), აშკარა და ფარული მტრები. ამ დროს გამოჩნდნენ ერეტიკოსები, რომლებიც ასწავლიდნენ, რომ სულიწმიდა ძისგანაც გამოდის. ეს ერეტიკოსები მართლმადიდებლებს ჭეშმარიტი გზიდან აცდენდნენ, ხოლო წმინდა მეთოდეს, რომელიც ამხელდა მათ უღმერთო სწავლებას, ეუბნებოდნენ: „პაპმა ჩვენ მოგვცა ძალაუფლება და გვიბრძანა მეთოდესა და მისი სწავლების განდევნა“.

შეიკრიბნენ ყველა მორაველი და ბრძანეს მთელი ხალხის წინაშე წაეკითხათ ის ეპისტოლე, რომლითაც, ვითომდა, მეთოდე განიდევნებოდა. ხალხი დიდად მწუხარებდა ასეთი მწყემსისა და მოძღვრის დაკარგვის გამო, გარდა იმ ადამიანებისა, რომლებსაც პირფერობა მართავს, როგორც ქარი – ფოთლებს. ამავე პაპის ეპისტოლეში ეწერა: „ჩვენი ძმა, მეთოდე, მართლმადიდებელია და სამოციქულო მსახურებას ასრულებს. მას სამოციქულო ტახტისგან დაქვემდებარებული აქვს ყველა სლავური ქვეყანა, და ვინც მას დაწყევლის, ის დაწყევლილია, ხოლო ვინც განწმენდს, ის წმინდა იქნება“.

ამის შემდეგ მეთოდეს ყველა მტერი შერცხვენილი წავიდა. წმინდა მეთოდეს მტრების სიძულვილი ამით არ დასრულებულა. წმინდანისთვის შეურაცხყოფის მიყენების სურვილით, ისინი ამბობდნენ, რომ ბერძენი მეფე მასზე ბრაზობდა, და რომ მეთოდე მისი მმართველობის ქვეშ რომ ყოფილიყო, ის ცოცხალი არ იქნებოდა. მოწყალე ღმერთმა კი, არ ისურვა რა, რომ ამით შეურაცხყვეს მისი მონა, ჩაუდო მეფის გულში, – რადგან მეფის გული ყოველთვის ღვთის ხელშია, – წმინდა მეთოდესთვის ასეთი ეპისტოლეს გაგზავნა: „პატივცემულო მამაო, დიდად მსურს შენი ნახვა. კეთილი საქმე გააკეთე და იღვაწე, რომ ჩვენთან მოხვიდე, რათა გიხილოთ, სანამ ცოცხალი ხარ და შენგან კურთხევა მივიღოთ“.

წმინდა მეთოდე კონსტანტინოპოლში გაემგზავრა და აქ მეფემ და პატრიარქმა დიდი პატივითა და სიხარულით მიიღეს. მეფემ შეაქო მისი სწავლება და, წმინდა მეთოდეს ორი მოწაფის, მღვდლისა და დიაკვნის, თავისთან სლავური წიგნებით დატოვების შემდეგ, თვით მეთოდე უკან, მორავიაში გაგზავნა დიდი ძღვენით.

წმინდა მეთოდეს ბევრი უსიამოვნების გადატანა მოუწია: უდაბნოებში – ყაჩაღებისგან, ზღვებში – ძლიერი ტალღებისგან, მდინარეებში – მოულოდნელი მორევებისგან, ისე რომ მასზე აღსრულდა სამოციქულო სიტყვა:

„მდინარეთა შინა განსაცდელნი, ავაზაკთაგან განსაცდელნი... ზღვასა შინა განსაცდელნი, წარმართთაგან განსაცდელნი; შრომასა შინა და დაქანცულებაში, ხშირად მარხვაში, შიმშილსა და წყურვილში“. შემდეგ, ყოველგვარი საზრუნავი და მთელი მწუხარება ღმერთზე მიანდო, წმინდა მეთოდემ თავის ორ მოწაფე-მღვდელთან ერთად დაიწყო იმ წიგნების თარგმნა, რომელთა თარგმნა მან თავის ძმასთან, ნეტარ კონსტანტინესთან ერთად ვერ მოასწრო. მათთან ერთად მან მოასწრო მთელი ძველი აღთქმის თარგმნა, გარდა მაკაბელთა წიგნებისა, ასევე თარგმნა ნომოკანონი და მამათა წიგნები. წმინდა მეთოდემ თარგმნა მარტში დაიწყო და ოქტომბრის 26-ს დაასრულა. თარგმანის დასრულების შემდეგ, წმინდა მეთოდემ ღირსეული ქება და დიდება შესწირა ღმერთს და წმინდა დიმიტრი თესალონიკელს, ვისი ხსენების დღესაც დაასრულა თარგმნა და ვის მიმართაც, როგორც თესალონიკის მკვიდრი, განსაკუთრებულ პატივისცემას იჩენდა.

ამ დროს, უნგრელმა მეფემ, რომელიც დუნაისპირა ქვეყნებში იმყოფებოდა, წმინდა მეთოდიუსის ნახვა მოისურვა. ბევრი არწმუნებდა მეთოდიუსს, წამების შიშით, არ წასულიყო ამ მეფესთან, მაგრამ წმინდა მეთოდიუსი მაინც წავიდა. უნგრელმა მთავარმა, როგორც მეფეს შეეფერება, მეთოდიუსი პატივით მიიღო, ესაუბრა მას და დიდი ძღვენით გაისტუმრა. დამშვიდობებისას მეფემ წმინდანს უთხრა: „მუდამ მოიხსენიე მე, პატიოსანო მამაო, შენს წმინდა ლოცვებში“.

ასე ზრუნავდა წმინდა მეთოდიუსი თავის სამწყსოზე, ეძებდა ქრისტეს ერთგულ მიმდევრებს ყველა ქვეყანაში და ალაგმავდა მრავალსიტყვიერ პირებს. იგი მოციქულთან ერთად იტყოდა: „კეთილი ღვაწლი ვიღვაწე, სარწმუნოება დავიცავი, ამიერიდან მელოდება სიმართლის გვირგვინი“.

როდესაც დადგა დრო, რომ წმინდა მეთოდიუსს მიეღო განსვენება ტანჯვისგან და ჯილდო მრავალი შრომისთვის, მას ჰკითხეს: „ვის, პატიოსანო მამაო და მოძღვარო, მიუთითებ შენი მოწაფეებიდან შენს მემკვიდრედ?“ ერთ-ერთ თავის მოწაფეზე, ჰორაზდზე მიუთითა, მღვდელმთავარმა თქვა: „აი, კაცი თქვენი მიწიდან, მართლმადიდებელი და კარგად მცოდნე ლათინური წიგნებისა. თუ ამას მოისურვებს ღვთის ნება და თქვენი სიყვარული, მე მსურს, რომ ის იყოს ჩემი მემკვიდრე“.

ბზობის კვირას წმინდა მეთოდიუსი ეკლესიაში მივიდა და სისუსტის გამო ვერ მსახურობდა, არამედ მხოლოდ ილოცა ბერძენი მეფის, სლავური მთავრების, სამღვდელოებისა და მთელი ხალხისთვის და თქვა: „მიმიხედეთ, შვილებო, მესამე დღემდე“. და მართლაც, მესამე დღის განთიადზე წმინდა მეთოდიუსი სიტყვებით: „ხელთა შენთა, უფალო, შევავედრებ სულსა ჩემსა“, უფალში განისვენა მღვდლების ხელში. ეს იყო 885 წლის 6 აპრილი.

წესის აგება ლათინურად, ბერძნულად და სლავურად აღასრულეს და იგი ველიგრადის საკათედრო ეკლესიაში დაკრძალეს. დაკრძალვაზე ურიცხვი ხალხი შეკრებილიყო. იქ იყვნენ როგორც მამაკაცები, ასევე ქალები, როგორც დიდები, ასევე პატარები, როგორც მდიდრები, ასევე ღარიბები, თავისუფლები და მონები, ქვრივები და ობლები, უცხოელები და ადგილობრივები, ავადმყოფები და ჯანმრთელები. ყველა ცრემლებით აცილებდა ასეთ კეთილ მოძღვარსა და მწყემსს, რომელიც ყველასთვის ყველაფერი იყო, „რათა ყოველივე მოეგო“.

შენ, წმინდა და პატიოსანო თავო! ზეციდან, შენს ლოცვებში მოიხსენიე ჩვენც, ვინც შენ მოგიხმობთ, და დაიხსენი ყოველგვარი განსაცდელისგან შენი მოწაფეები, რომლებიც ქრისტეს სწავლებას ავრცელებენ და ამხელენ მწვალებლობებს, რათა, ამ ცხოვრებაში ღირსეულად შეასრულეს რა თავისი მოწოდება, შენთან ერთად შენი სამწყსო დადგეს მარჯვენა მხარეს ჩვენი ღმერთის, ქრისტეს, მიიღოს რა მისგან საუკუნო სიცოცხლე. რამეთუ მას შეჰფერის დიდება და პატივი უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.