საქართველოს საპატრიარქო

წმიდა მოწამეთა ესპერის და ზოიასი

წმიდა მოწამეები ესპერი, მისი მეუღლე ზოია და მათი ორი ძე, კირიაკე და თეოდულე, – დედამიწაზე მწირობდნენ, რჩეულთა მამის, აბრაამის მსგავსად, და თავიანთ გზას ზეციური სამშობლოსკენ მიმართავდნენ. ისინი მონებად შეიძინა კატულმა, წარჩინებულმა რომაელმა, და მისმა მეუღლემ ტერციამ. ეს კატული რომიდან პამფილიაში, ქალაქ ატალიაში, გადასახლდა. მონების შეძენისას, როგორც ეს წარმართ რომაელთა ჩვეულება იყო, მან ფრიგიაში შეიძინა ეს წმიდა მოწამეები, რომლებიც ქრისტიანულ ოჯახში აღიზარდნენ და ამიტომაც სავსენი იყვნენ უფლისადმი რწმენითა და სასოებით.

კატულის წარმართული ოჯახი, კერპთაყვანისმცემლობის ერთგული, თავისი სარწმუნოების ჩვეულებისამებრ, კერპებს მსხვერპლს სწირავდა და მათ ღმერთებს უწოდებდა. ქრისტეს ერთგული მონები კი, თავიანთი ბატონების ამაო უღმრთოებას ხედავდნენ, ამაზე მწარედ წუხდნენ და, როგორც ქრისტიანები, ვერ ჭამდნენ წარმართი ბატონების მიერ მათთვის გამოყოფილ საჭმელს, რადგან შეურაცხყოფას უფრთხოდნენ, მით უმეტეს, რომ თვით ბატონების სახლშიც კერპები იდგა.

ერთხელ წმიდა ზოია, ბატონებისგან საჭმლის მიღების შემდეგ, მიუახლოვდა კარიბჭეს და მეკარეს უთხრა:

– დაიძინე და ცოტა დაისვენე, თუ კი დაგჭირდები, გაგაღვიძებ; საკმაოდ დაიღალე, რადგან მთელი ღამე ფხიზლობდი, ჩვენს ბატონთან უგვანი ადამიანების შეშვებითა და გამოშვებით, რომლებიც მის სახლს სტუმრობენ მოჩვენებითი ქალღმერთის – ფორტუნას თაყვანსაცემად.

მეკარემ, მისი რჩევის თანახმად, კარიბჭეს მოშორდა და ეზოში ჩაეძინა. ზოიამ, შეეშინდა რა, რომ ახლოს მიბმულ ძაღლებს ყეფით არ გაეღვიძებინათ, ცოტაოდენი პური მისცა, სადილის დანარჩენი ნაწილი კი კარიბჭესთან მისულ გლახაკებსა და მწირებს დაურიგა, თან ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოქცევისკენ მოუწოდებდა.

ზოიას მოვალეობა კატულის სახლში იმაში მდგომარეობდა, რომ შინაური ცხოველები დაეპურებინა, რომლებიც მის ბატონებს ჰყავდათ, მისი ქმარი და შვილები კი ბატონებისთვის ყველა სხვა სამუშაოს ასრულებდნენ.

მთელი დღე შრომობდნენ, მზის ჩასვლისას კი ცოტაოდენ საჭმელს ჭამდნენ იმ კერძებიდან, რომელთა შესახებ უეჭველად იცოდნენ, რომ წარმართული წეს-ჩვეულებებით არ იყო შებილწული. ეს საკვები მათ ღვთის განგებულებით ეგზავნებოდათ; მისი ჭამისას მათ ახსენდებოდათ უფლის სიტყვები, ნათქვამი მის წმიდა სახარებაში:

„შეხედეთ ცის ფრინველებს, არც თესავენ, არც მკიან და არც ბეღლებში აგროვებენ, და თქვენი ზეციერი მამა კვებავს მათ“ (მათე 6:26).

ერთხელ, როდესაც ნეტარი ესპერი თავისმა ბატონებმა რაღაც საქმეზე გაგზავნეს, მისმა ძეებმა, კირიაკემ და თეოდულემ, დედას უთხრეს:

– აღარ გვსურს უღმრთოებთან ერთად ცხოვრება; განა შენ თვითონ არ გვასწავლიდი, საღმრთო წერილის თანახმად, მოციქულებრივი მცნების დაცვას:

„ნუ შეერწყმებით ურწმუნოებს უცხო უღელქვეშ“ (2 კორ. 6:14).

თუ ჩვენ, საღმრთო წერილს დავემორჩილებოდით და მოვისურვებდით უფლის მცნებების დაცვას, მაგრამ წარმართებს არ განვშორდებოდით, მაშინ მათთან ერთად მივიღებდით უფლისგან საზღაურს და დავიღუპებოდით მათსავით.

დედამ თავის ძეებს უპასუხა:

– საყვარელო შვილებო ჩემო! როგორ შეიძლება მათგან განვშორდეთ? ხომ ჩვენი ბატონები არიან; მათ ჩვენს სხეულზეც აქვთ ძალაუფლება.

ძეებმა ამაზე უპასუხეს:

– ქრისტემ ჩვენთვის თავი ურწმუნო იუდეველთა ხელს მისცა, ჯვარს ეცვა, დაიკრძალა და მესამე დღეს აღდგა. თუ ჩვენც ჩვენს სხეულს უღმრთო კატულის ხელში მივცემთ ქრისტეს სახელისათვის სატანჯველად, მაშინ, თუნდაც მან წამების შემდეგ მოგვკლას, ხომ ჩვენი სულები იცხოვრებენ საუკუნოდ. ამიტომ, წარგვადგინე ჩვენ, გახარებულნი და მოლხენილნი, ჩვენს ბატონთან და რაც უფალი ჩაგვიდებს პირში, იმას ვეტყვით ბატონს.

და ემზადებოდნენ ორივე კეთილი ყმაწვილი, როგორც ქრისტეს მამაცი მეომრები, ქრისტესთვის სატანჯველ ღვაწლზე, მოხერხებულ შემთხვევას ელოდნენ, რომ თავიანთი ბატონის წინაშე წარმდგარიყვნენ და მის წინაშე უფალ იესო ქრისტეს სახელი ეღიარებინათ. ისინი ერთმანეთში ლაპარაკობდნენ:

„თუ ჩვენს უფალ იესო ქრისტეს სათნო ეყოფა, რომ მისი წმიდა სახელისთვის მოვკვდეთ, მაშინ ამის საზღაურად მას ვიხილავთ და მასთან ერთად ვიქნებით საუკუნოდ“.

როდესაც მათმა დედამ, შეეშინდა რა, რომ მისი შვილები, სხვა მაგალითების მსგავსად, ტანჯვისგან არ შეშინებოდნენ და კერპების მსახურებას არ მისცემოდნენ, ამ მიზეზით ყოყმანობდა მათი თხოვნის შესრულებას (მანამდე ბატონებმა არ იცოდნენ, რომ ისინი ქრისტიანები იყვნენ), მაშინ მისმა ძეებმა უთხრეს:

– რაღას აყოვნებ? რისი გეშინია? განა არ იცი, რას ამბობს წმიდა წერილი!

„მეფეთა წინაშე ვილაპარაკებ შენს გამოცხადებებზე და არ შემრცხვება“ (ფს. 118:46).

ერთხელ კატული სადღაც ბრუნდებოდა სახლში სადილის ჟამს. მის შესახვედრად ორივე ძმა, კირიაკე და თეოდულე, გამოვიდნენ და უთხრეს:

– ბედნიერი საათი იყოს შენთვის, ჩვენი ხილული სხეულების ბატონო: ხოლო ჩვენი უხილავი სულების ბატონი არის უფალი იესო ქრისტე, რომელიც ცათა შინა იმყოფება, ჭეშმარიტი ღმერთი.

კატული მეტად გაუკვირდა მათ სიტყვებს და თქვა:

– ამ ახალგაზრდებმა გონება დაკარგეს: ისინი წარმოთქვამენ იესო ქრისტეს უცნაურ და ჩემთვის უცნობ სახელს, მას ღმერთსა და უფალს უწოდებენ.

შემდეგ, მსახურებისკენ მიბრუნდა და თქვა:

– მომიყვანეთ ამ ყმაწვილების მამა და დედა. მსახურები მაშინვე წავიდნენ და, მამის ვერპოვნით, მხოლოდ ყმაწვილების დედა მოიყვანეს. კატულმა ჰკითხა მას:

– სად არის შენი ქმარი?

მან უპასუხა:

– განა შენ არ გაგზავნე იგი რაღაც სამუშაოზე სოფელ ტრიტონიაში?

– ტრიტონიაში რომც ყოფილიყავით მასთან ახლა, – თქვა კატულმა, – თქვენ არ შემაწუხებდით თქვენი საუბრებით იმ ღმერთის შესახებ, რომელსაც აღიარებთ და რომლის შესახებაც არც მე, არც სხვებს არასოდეს არაფერი გვსმენია. თუმცა, ახლა არ მინდა თქვენი გამოცდა; მაგრამ როდესაც ტერცია მშობიარობს და ამ შემთხვევის გამო ჩვენს დიდ ქალღმერთ ფორტუნას სამადლობელ მსხვერპლს შევწირავ, მაშინ გამოვცდი თქვენ.

და მაშინვე უბრძანა წმინდა ზოია შვილებთან ერთად ქმართან ტრიტონიაში გაეგზავნათ.

დედა და შვილები, იქ გადასახლებულნი, ხარობდნენ და მხიარულობდნენ, გალობასა და საუბარში იხსენებდნენ წმინდა წერილის სიტყვებს:

„უფალი მწყემსი ჩემი არს, და არარა მაკლდეს მე. ადგილსა მწვანვილსა, მუნ დამასვენა მე“ (ფს. 22:1-2). და კიდევ: „იხსენ სული ჩემი ქვესკნელისაგან“ (ფს. 85:13) და „იხსენ სული ჩემი სიკვდილისაგან“ (ფს. 114:7) (წმინდანები გულში თავიანთი ბატონის სახლს ჯოჯოხეთად მიიჩნევდნენ, კატულს – სიკვდილად, კერპებს – ჯოჯოხეთურ ცეცხლად).

მაგრამ აი, კატულს ვაჟი შეეძინა. ყველა ქალაქელი ხარობდა და კატულთან ერთად ზეიმობდა შვილის დაბადების დღეს, თავიანთ ქალღმერთ – ფორტუნას სამადლობელ მსხვერპლს სწირავდნენ. ამ დროს წმინდა ზოია ლოცულობდა ღმერთისადმი, სთხოვდა მას, მიეცა მისი ქმრისა და შვილებისთვის ძალა, რათა მამაცურად გადაეტანათ თავიანთი ღვაწლი. ამასობაში, ქეიფის ბოლოს კატულმა თავის მეუღლეს, ტერციას, უთხრა:

– დაე, ჩვენს დღესასწაულზე ყველამ გაიხაროს, ჩვენმა სახლეულმა და ჩვენმა მონებმაც.

მან კი უპასუხა:

– კარგი, დაე, ყველამ გაიხაროს.

მაშინვე გაუგზავნეს თავიანთ მონებს, რომელთა შორის ესპერის ოჯახიც იყო, ღვინის ჭურჭელი კერპთმსახურების ნადიმისაგან და ხორცის ლანგარი. წმინდა ზოიამ, შორიდან დაინახა რა ბატონის ძღვენის მომტანი მსახურები, ამოიოხრა და თქვა:

– უფალო, ღმერთო გამოუთქმელო, რომელმაც იცი ადამიანთა საიდუმლო აზრები! დარჩი ჩვენთან, ღატაკ მოგზაურებთან: შენს, ჩვენს უფალს გარდა, სხვა ღმერთი არ ვიცით. დაგვეხმარე მტკიცედ ვაღიაროთ შენი წმინდა სახელი.

ამ სიტყვებზე იგი მიუახლოვდა მოტანილ საჩუქრებს და, აიღო რა ხორცი, ძაღლებს მიუგდო, ღვინო კი მიწაზე დაღვარა. მონა მაშინვე წავიდა და ეს ამბავი თავის ბატონს მოუყვა.

ამ ამბავმა ძლიერ განარისხა კატული და მან მაშინვე ბრძანა, ესპერი თავისი ოჯახით სახლში მოეყვანათ. ბატონთან მიმავალ გზაზე ზოია, ქმარსა და შვილებს ამხნევებდა, ეუბნებოდა:

– ნუ შევუშინდებით უსჯულო კატულის რისხვას და მის მიერ ჩვენთვის გამზადებულ სატანჯველებს, არამედ მამაცურად ავიტანოთ ისინი, რათა, დაასრულეთ რა ჩვენი ღვაწლი, შევიდეთ ქრისტესა და მისი წმინდანების ზეციურ სასუფეველში.

როდესაც წმინდანები ბატონის სახლში მიიყვანეს, კატულმა ჰკითხა მათ:

– ვისი დაცვის იმედი გქონდათ, როდესაც ასეთი შეურაცხყოფა მომაყენეთ? როგორ გაბედეთ ჩვენი ძღვენის ძაღლებისთვის მიგდება? თუმცა, მე არც ისე ჩემს ღირსებას ვიცავ, რამდენადაც ჩვენი დიდი ქალღმერთის ფორტუნას ღირსებას.

წმინდა ზოიამ უპასუხა მას:

– ჩვენი იმედი და სასოება – უფალი იესო ქრისტეა, ცოცხალი ღმერთის ძე; ღმერთები კი, რომლებსაც შენ პატივს სცემ – ეშმაკები არიან.

კატულმა ამაზე თქვა:

– აი, მე სატანჯველად მივცემ შენს ვაჟებს; მაშინ ვნახავთ, შეძლებს თუ არა მათ ტანჯვისგან დახსნას ქრისტე, რომელსაც თქვენ ღმერთს უწოდებთ.

მაშინ ჯალათებმა, გაშიშვლეს რა ორივე ყმაწვილი, ხეზე ჩამოკიდეს ისინი და რკინის იარაღებით წამება დაუწყეს. წმინდა ზოია, თავისი შვილების ტანჯვის შემყურე, ამხნევებდა მათ ასეთი სიტყვებით:

– მამაცურად აიტანეთ ტანჯვა, შვილებო ჩემო! მოითმინეთ, ნუ შეშინდებით უსჯულო კატულის მიერ თქვენთვის მიყენებული წამების.

ბავშვებმა მიუგეს მას:

– ეს ტანჯვა ძალიან მსუბუქია ჩვენთვის: უთხარი უსჯულო ბატონს, მოიფიქროს უფრო დიდი, რათა ჩვენი ტანჯვით დავიმსახუროთ მოწამებრივი გვირგვინები მომავალ ცხოვრებაში.

წმინდა ზოიამ უთხრა კატულუს: – ძალიან სუსტი წამებით აწამებ ჩემს შვილებს; ისინი განსაკუთრებულ ტანჯვას ვერ გრძნობენ; ეცადე, გაზარდო მათი ტანჯვა.

მაშინ უღმერთო კატულუსმა ბრძანა, სასტიკად დასაჯა რა წმინდა ზოია, ნეტარი ესპერი და მათი შვილები, ყველა ჩაეგდოთ ძლიერად გახურებულ ღუმელში, და ღუმელის დასაცავად დააყენა მცველები.

წმინდა მოწამეები გახურებულ ღუმელში უფალს უგალობდნენ და ადიდებდნენ. კატულუსი კი, როცა ესმოდა გალობა და ხედავდა წმინდანებს უვნებლად, ძლიერ უკვირდა, როგორ არ მოკლა ცეცხლის ასეთმა სტიქიურმა ძალამ ისინი და როგორ არ აქცია მათი სხეულები ფერფლად. ვარაუდობდა რა, რომ ქრისტიანები რაიმე ჯადოქრობით აცხრობდნენ სტიქიას, მან დაიწყო ფიქრი, თუ რა სხვა, უფრო სასტიკი, გზით მოეკლა ისინი. წმინდა მოწამეებს კი სულიწმინდის მეშვეობით ეთქვათ: – გამაგრდით! კატულუსი კიდევ უფრო დიდ ტანჯვას იგონებს თქვენს დასაღუპად.

ეს რომ მოისმინეს, მოწამეებმა ილოცეს და თქვეს: – ღმერთო, უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტეს მამაო, მიიღე მშვიდობით ჩვენი სულები. და მალევე წმინდანებმა თავიანთი წმინდა სულები ღვთის ხელს მიაბარეს.

ეს მოხდა ადრიანეს მეფობის დროს, მაისის მეორე დღეს.

მეორე დღეს უღმერთო კატულუსმა თავის თანამოაზრეებთან ერთად, ღუმელთან მისულმა, იპოვა წმინდანთა მოწამეობრივი სხეულები ცეცხლისგან უვნებლად. სხეულები აღმოსავლეთისკენ იყვნენ მიქცეული, მათი წმინდა სულები კი შეუერთდნენ პატიოსან მოწამეთა, ანგელოზთა და მთავარანგელოზთა დასს. და მოისმა ხმა ზეციდან: – შედით, მართლებო, თქვენი უფლის სამოთხეში. შენ კი, უღმერთო კატულუს, წახვალ გეენაში და იქ მარადიულად იტანჯები ჩაუქრობელ ცეცხლში.

ამრიგად, უღმერთო კატულუსმა მიიღო უსასრულო ტანჯვა, ქრისტეს წმინდა მოწამეებს კი გაეხსნათ ცა. თავისი ტანჯვით მათ მოიპოვეს საუკუნო სიხარული, დაემკვიდრნენ რა იესო ქრისტესთან, უფალთან ჩვენთან, რომელსაც შეეფერება საუკუნო დიდება. ამინ.

---

წმიდა მოწამეთა, რუს მთავართა ბორისისა და გლების ტანჯვა და სასწაულნი

მართალთა ნათესავი საუკუნოდ კურთხეული იქნება (ფსალმ. 111:2).

წმიდა ვლადიმერს, სვიატოსლავის ძეს, იგორის შვილიშვილს, რომელმაც წმიდა ნათლისღებით განანათლა მთელი რუსეთის მიწა, ჰყავდა თორმეტი ძე, არა ერთი ცოლისაგან, არამედ სხვადასხვათაგან.

უფროსი ძე იყო ვიშესლავი, მეორე – იზიასლავი, ხოლო მესამე – სვიატოპოლკი, რომელმაც მოიფიქრა თავის ძმათა ბოროტი მკვლელობა. სვიატოპოლკის დედა, ბერძენი ქალი, მანამდე მონაზონი იყო. ვლადიმერის ძმა იაროპოლკი, მისი მშვენიერებით მოხიბლული, მონაზვნობისგან განკვეთა და შეირთო ცოლად. ვლადიმერმა, მაშინ ჯერ კიდევ წარმართმა, მოკლა იაროპოლკი და მისი ცოლი ცოლად წაიყვანა. მისგან დაიბადა სვიატოპოლკი, შეჩვენებული. და არ უყვარდა იგი ვლადიმერს.

ვლადიმერს ჰყავდა კიდევ ძეები – როგნედასგან ოთხი: იზიასლავი, მსტისლავი, იაროსლავი და ვსევოლოდი. ჩეხი ქალისგან – ვიშესლავი, სხვა ცოლისგან – სვიატოსლავი და მსტისლავი, ხოლო ბულგარელი ქალისგან – ბორისი და გლები. და დაასვა მამამ ისინი მთავრობებად სხვადასხვა მიწებზე: სვიატოპოლკი – პინსკში, იაროსლავი – ნოვგოროდში, ბორისი – როსტოვში, ხოლო გლები – მურომში.

როდესაც წმიდა ნათლისღებიდან უკვე ოცდარვა წელი გავიდა, ვლადიმერს ბოროტი სენი შეეყარა. ამ დროს მამასთან როსტოვიდან ბორისი ჩავიდა. პეჩენეგები ლაშქრით მოდიოდნენ რუსეთზე, და ვლადიმერი დიდ მწუხარებაში იყო, რადგან არ ჰქონდა ძალა, რომ უღმერთოთა წინააღმდეგ გამოსულიყო. ამით შეშფოთებულმა, მოუხმო ბორისს, რომელსაც წმიდა ნათლისღებისას რომანი ეწოდა. მამამ მისცა ბორისს, ნეტარსა და მალემორჩილს, მრავალი მეომარი და გაგზავნა იგი უღმერთო პეჩენეგების წინააღმდეგ. სიხარულით წავიდა ბორისი და უთხრა მამას: „აჰა, მე შენს წინაშე მზად ვარ, აღვასრულო, რაც შენი გულის ნება მოითხოვს“.

ამათ შესახებ ნათქვამია იგავებში: „ძე მორჩილი იყო მამისა და საყვარელი დედისაგან“ (იგავ. 4:3).

მაგრამ ბორისმა ვერ იპოვა თავისი მოწინააღმდეგეები. უკან დაბრუნების გზაზე მასთან მაცნე მივიდა და უთხრა, რომ მისი მამა ვლადიმერი, რომელსაც წმიდა ნათლისღებისას ბასილი ერქვა, გარდაიცვალა, ხოლო სვიატოპოლკმა მამის სიკვდილი დამალა, ღამით დაშალა პალატის იატაკი სოფელ ბერესტოვოში, მიცვალებულის სხეული ხალიჩაში შეახვია, თოკებით ჩამოუშვა, ციგებით წაიღო ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ეკლესიაში და იქ დაასვენა. ყოველივე ეს ფარულად მოხდა.

ეს რომ მოისმინა, ბორისმა დაუძლურა სხეულით, მთელი მისი სახე ცრემლებით მოირწყო და ლაპარაკი არ შეეძლო. მაგრამ გულში ასე გლოვობდა თავის მამას: „ვაიმე მე, ჩემო თვალის ნათელო, ჩემი სახის ბრწყინვალებავ და ცისკარო, ჩემი სიჭაბუკის აღმზრდელო, ჩემი უგუნურების დამრიგებელო; ვაიმე მე, მამაო და უფალო ჩემო! ვის მივმართო, ვის შევხედო, სად განვჯერდები შენი კეთილი სწავლებითა და გონიერი დარიგებით? ვაიმე მე, ვაიმე მე! ჩემი მზე ჩაესვენა, მე კი იქ არ ვიყავი, ვერ შევძელი შენი პატიოსანი სხეული ჩემი ხელით შემემოსა და საფლავს მივაბარო. არ გადამიტანია შენი მშვენიერი და მამაცი სხეული, არ ღირსებულვარ შენი ჭაღარის ამბორყოფას! ო, ნეტარო ჩემო, მომიხსენიე მე შენი განსვენების ადგილას. გული მეწვის, გონება მიკრთის, არ ვიცი ვის მივმართო და ჩემი მწარე მწუხარება ვის ვუამბო. თუ ძმას, რომელიც მამად მეყოლებოდა, ის, როგორც ჩანს, ამქვეყნიურ ამაოებაზე და ჩემს მოკვლაზე ფიქრობს. თუ ის ჩემს მოკვლას გადაწყვეტს, მაშინ მე მოწამე ვიქნები უფლისთვის ჩემისა. მაგრამ არ ვეწინააღმდეგები, ვინაიდან დაწერილია: „უფალი ამპარტავნებს ეწინააღმდეგება, თავმდაბლებს კი მადლს აძლევს“ (იაკ. 4:6). მოციქული ამბობს: „ვინც ამბობს: მე მიყვარს ღმერთი, ხოლო თავის ძმას სძულს, ის ცრუა“ (1 იოან. 4:20). და კიდევ: „სიყვარულში შიში არ არის, არამედ სრულყოფილი სიყვარული განდევნის შიშს“ (1 იოან. 4:18). მაგრამ რა ვთქვა და რა ვქმნა? წავალ ჩემს ძმასთან და ვეტყვი: შენ იყავი ჩემთვის მამა, შენ ხარ ჩემი უფროსი ძმა; რაც მიბრძანებ, უფალო ჩემო?“

ასე ფიქრით თავის გონებაში, წავიდა ბორისი თავის ძმასთან და სულში ამბობდა: „იქ ვიხილავ ჩემი უმცროსი ძმის, გლების სახეს, როგორც იოსებმა ვენიამინი. ნება შენი იყოს, უფალო ჩემო“ (დაბ. 43:29).

და ფიქრობდა ბორისი: „თუ წავალ მამაჩემის სახლში, მრავალნი მიმართავენ ჩემს გულს იმაზე ფიქრისკენ, რომ განვაძევო ჩემი ძმა, როგორც ეს მამაჩემმა გააკეთა, წმიდა ნათლისღებამდე, ამქვეყნიური სამთავროს დიდებისათვის.

ეს ყოველივე წარმავალია, ხრწნადია და ქსელზე უმნიშვნელო. თუ ამას გადავწყვეტ, სად წავიდე, რა მეშველება, რა პასუხს გავცემ მაშინ, სად დავმალავ ჩემი ცოდვის სიმრავლეს? რა შეიძინეს მამაჩემის ძმებმა და მამაჩემმა, სად არის მათი სიცოცხლე და ამქვეყნიური დიდება, ძოწეული და პურობები, ვერცხლი და ოქრო, ღვინოები, თაფლი და საჭმელი, სწრაფი მაღალი ცხენები, მრავალი ქონება, უთვალავი ხარკი და პატივი და სიამაყე თავიანთი ბოიარებით? ეს ყოველივე უკვე თითქოს არც არასდროს არსებობდა, ყველაფერი მათთან ერთად გაქრა. და მათ არავისგან არ აქვთ შველა, არც ქონებისგან, არც მრავალრიცხოვანი მონებისგან, არც ამქვეყნიური დიდებისგან. აი, სოლომონმაც ყველაფერი გამოსცადა, ყველაფერი ნახა, ყველაფერი შეიძინა და ყველაფრის განხილვის შემდეგ თქვა: „ამაოება ამაოებათა, ყოველივე ამაოა“ (ეკლ. 1:2); შველა მხოლოდ კეთილი საქმეებისგან, მართლმადიდებლობისგან და პირუთვნელი სიყვარულისგან არის.

თავის გზაზე მიმავალი ბორისი ფიქრობდა თავისი სხეულის სილამაზესა და ძალაზე და მწარედ ტიროდა; სურდა შეეკავებინა თავი ცრემლებისგან, მაგრამ არ შეეძლო, და ყველას, ვინც მას ცრემლებში ხედავდა, ებრალებოდა მისი დიდებული სილამაზე და კეთილი გონება, და ყველა გულში გლოვობდა: ყველას შეაშფოთა მისმა მწუხარებამ. და ვის არ შეეძლო არ ეტირა, ბორისის სიკვდილის მოლოდინში, მისი მოწყენილი სახისა და მწუხარების დანახვისას! რამეთუ ნეტარი თავადი იყო მართალი, გულუხვი და მშვიდი, თვინიერი და თავმდაბალი, ყველას წყალობდა და ყველას ეხმარებოდა.

მაგრამ წმინდა ბორისს ამაგრებდა აზრი იმისა, რომ თუკი მისი ძმა, ბოროტი ადამიანების დარიგებით, მოკლავდა მას, მაშინ ის მოწამე იქნებოდა და უფალი მიიღებდა მის სულს. მან დაივიწყა სასიკვდილო მწუხარება, თავისი გულის ნუგეშად ღვთის სიტყვებს ამბობდა: „ვინც ჩემთვის და სახარებისთვის დაკარგავს თავის სულს, ის გადაარჩენს მას“ (მარკ. 8:35) და საუკუნო სიცოცხლეში შეინახავს მას.

ბორისი კი მიდიოდა გახარებული გულით და ამბობდა: „ნუ უგულებელყოფ, უმოწყალესო უფალო, მე, შენზე მინდობილს, არამედ იხსენი ჩემი სული“.

სვიატოპოლკი კი დაჯდა მამულ ქალაქ კიევის სათავადო ტახტზე, მოუხმო კიეველებს, დაურიგა მათ მრავალი ძღვენი და გაუშვა. შემდეგ ბორისთან გაგზავნა ასეთი სიტყვებით: „ძმაო, მე მინდა შენთან ერთად ვიცხოვრო სიყვარულში და გავზრდი შენს წილს მამულ მემკვიდრეობაში“. ამ სიტყვებში იყო პირფერობა და არა სიმართლე.

სვიატოპოლკი ფარულად ჩავიდა ღამით ვიშგოროდში, მოუხმო პუტშას და ვიშგოროდელ კაცებს და უთხრა მათ: „მითხარით სიმართლე, გაქვთ თუ არა ჩემდამი კეთილგანწყობა?“ პუტშამ თქვა: „ჩვენ ყველანი მზად ვართ, თავი დავდოთ შენთვის“.

კეთილი ადამიანების მარადიულმა მოძულემ, ეშმაკმა, დაინახა რა, რომ წმინდა ბორისმა მთელი იმედი ღმერთზე დაამყარა, უფრო ძლიერად დაიწყო ზემოქმედება სვიატოპოლკზე, რომელიც, კაენის მსგავსად, ძმათამკვლელობის ცეცხლით იწვოდა, რადგან განიზრახა მამამისის ყველა მემკვიდრის მოკვლა და მარტოს დაეპყრო მისი ძალაუფლება.

წყეულმა, დაწყევლილმა სვიატოპოლკმა, ყოველგვარი ბოროტების მრჩეველმა და ყოველგვარი უსამართლობის წინამძღვარმა, კვლავ მოუხმო ვიშგოროდელ კაცებს, გააღო თავისი საძაგელი ბაგეები, გამოსცა თავისი ბოროტი ხმა და უთხრა პუტშას ხალხს: „თუ დამპირდებით, რომ თავებს დადებთ ჩემთვის, წადით ფარულად, ჩემო ძმებო, იპოვეთ ჩემი ძმა ბორისი და, დრო იხელთეთ რა, მოკალით იგი“. და დაპირდნენ სვიატოპოლკს ასე მოქცევას. ასეთ ადამიანებზე თქვა წინასწარმეტყველმა: „მათი ფეხები ბოროტებისკენ მიეჩქარება, და ისინი ჩქარობენ უდანაშაულო სისხლის დასაღვრელად, მათი გზები უკანონობაა, უღმერთობით კი თავიანთ სულს იპყრობენ“ (იგავ. 1:16; ეს. 59:6–7; რომ. 3:15).

ნეტარი ბორისი უკანა გზაზე მდინარე ალტასთან 2910 დაბანაკდა კარვებში. და უთხრა მას მისმა რაზმმა: „წადი და დაჯექი მამაშენის სათავადო ტახტზე, რადგან ყველა მეომარი შენთანაა 2911“. მან კი მიუგო მათ: „ხელს არ აღვმართავ ჩემს ძმაზე, მით უმეტეს, ჩემზე უფროსზე, რომელიც მამად უნდა მივიჩნიო“. ეს რომ მოისმინეს, მეომრები წავიდნენ ბორისისგან, და ის დარჩა მხოლოდ თავის ყრმებთან 2912.

მაშინ შაბათი დღე იყო. მწუხარებით დამძიმებული შევიდა თავის კარავში და ცრემლებით საცოდავად შეჰღაღადა: „სлез ჩემსას ნუ უგულებელყოფ, მეუფეო. შენზე ვამყარებ იმედს, რომ შენს მონებთან, შენს ყველა წმინდანთან ერთად მივიღებ წილხვედრს. რამეთუ შენ – ღმერთი მოწყალე ხარ და შენ გიგზავნით დიდებას უკუნისამდე, ამინ“.

ამას ამბობდა და ფიქრობდა წმინდა ნიკიტასა და წმინდა ვიაჩესლავის წამებაზე და ტანჯვაზე, ფიქრობდა, რომ ამ თავადის მსგავსად მოკლავდნენ მასაც, და იმაზე, თუ როგორ მოკლა წმინდა ბარბარე მშობელმა მამამ. გაახსენდა მას ბრძენი სოლომონის სიტყვა: „მართალნი კი უკუნისამდე იცხოვრებენ; მათი საზღაური უფალთან არის, და მათზე ზრუნვა – უზენაესთან“ (სიბრძ. 5:15). მხოლოდ ამ სიტყვით ნუგეშობდა და ხარობდა იგი.

დაღამდა და წმინდა ბორისმა მწუხრის აღსრულება ბრძანა; თვითონ კი კარავში შევიდა და დაიწყო ლოცვა და მწუხრის შესრულება მწარე ცრემლებით, ხშირი ოხვრით და მრავალი გოდებით. მერე დაწვა და ჩაეძინა. მისი ძილი სავსე იყო მრავალი ფიქრით და ღრმა, საშინელი მწუხარებით იმაზე, თუ როგორ უნდა მიეცა თავი ტანჯვისთვის, აღესრულებინა გზა და შეენარჩუნებინა სარწმუნოება, რათა ყოვლისმპყრობლის ხელიდან მიეღო გამზადებული გვირგვინი.

ადრე გაღვიძებულმა დაინახა, რომ უკვე ცისკრის დრო იყო. მაშინ წმინდა კვირა დღე იყო. მან თავის მღვდელს უთხრა:

– ადექი და დაიწყე ცისკარი.

თვითონ კი ფეხები ჩაიცვა, სახე დაიბანა და უფალ ღმერთს ლოცვა დაუწყო.

სვიატოპოლკის მიერ გამოგზავნილები ღამით ალტასთან მივიდნენ, მიუახლოვდნენ და გაიგონეს ნეტარი ვნებისმტვირთველის ხმა, რომელიც ცისკრისთვის დადგენილ ფსალმუნებს გალობდა. წმინდანთან უკვე მისული იყო ცნობა მოსალოდნელი მკვლელობის შესახებ და ის გალობდა:

– „უფალო! რაოდენ გამრავლდნენ ჩემი მტრები! მრავალნი აღდგებიან ჩემზე!“ (ფსალმ. 3:2) და სხვა ფსალმუნებს. შემდეგ კი დაიწყო გალობა: „ძაღლებმა შემომარტყეს, ხარების სიმრავლემ გარს შემომიცვა“. მერე: „უფალო, ღმერთო ჩემო! შენ გესავ, მიხსენი მე!“ (ფსალმ. 21:17, 13:1–7, 7:2).

ამის შემდეგ კანონს გალობდა. ცისკრის დასრულების შემდეგ, წმინდა ბორისმა უფლის ხატის წინაშე დაიწყო ლოცვა და ამბობდა: „უფალო იესო ქრისტე, შენ ამ სახით გამოჩნდი დედამიწაზე, ნებით ინებე ჯვარზე ასვლა და ტანჯვა მიიღე ჩვენი ცოდვებისთვის. ღირს მყავ მეც ვიტანჯო.“

და გაიგონა რა ძლიერი ტყაპატყუპი კარვის გარშემო, წმინდა ბორისი აკანკალდა, ცრემლებით აივსო და თქვა: „დიდება შენდა, უფალო, რამეთუ ამ წუთისოფელში ღირს მყავ მივიღო მწარე სიკვდილი შურის გამო და ვიტანჯო შენი სიყვარულისა და სიტყვისთვის. რადგან მე არ მსურდა ჩემთვის სამთავრო ძალაუფლების ძიება. არაფერში მოვქცეულვარ თავნებურად, მოციქულის სიტყვის მიხედვით: „სიყვარული სულგრძელია, ყოველივეს სწამს და თავისას არ ეძებს“ (1 კორ. 13:4–7). და კიდევ: „სიყვარულში შიში არ არის, არამედ სრულყოფილი სიყვარული განდევნის შიშს“ (1 იოან. 4:18). შენს ხელშია, მეუფეო, ჩემი სული, არ დამვიწყებია შენი მცნება. რაც უფალს სურს, ასეც იყოს.“

მღვდელმა და ყრმამ, წმინდა ბორისის მსახურმა, დაინახეს რა თავიანთი ბატონი დასუსტებული და მწუხარებით შეპყრობილი, მწარედ ატირდნენ და თქვეს:

– ჩვენო საყვარელო და ძვირფასო ბატონო, რა მადლის ღირსი გამხდარხარ შენ, რადგან არ ისურვე შენი ძმისთვის წინააღმდეგობის გაწევა ქრისტეს სიყვარულის გამო, თუმცა მრავალი მეომარი გყავდა შენთან.

ასე ლაპარაკობდნენ ისინი სინაზით.

მაშინ მათ დაინახეს კარვისკენ მორბენალნი, მათი იარაღის ბრწყინვალება და გაშიშვლებული მახვილები. დაუნდობლად განგმირეს წმინდა ნეტარი ქრისტეს ვნებისმტვირთველის ბორისის პატიოსანი სხეული. ის შუბებით განგმირეს პუტშამ, ტალეცმა და ელოვიჩ ლაშკომ.

ამის დანახვისას, წმინდა ბორისის ყრმა მის სხეულზე დაეცა და თქვა:

– არ დაგტოვებ, ჩემო ძვირფასო ბატონო; სადაც შენი სხეულის სილამაზე დაჭკნა, იქ მეც ღირსი ვიყო შენთან ერთად დავასრულო ჩემი სიცოცხლე.

ის წარმოშობით უნგრელი იყო, ერქვა გიორგი. წმინდა ბორისმა მას ოქროს გრივნა დაადო და უფლისწულს უზომოდ უყვარდა. მაშინ ყრმაც განგმირეს.

დაჭრილი წმინდა ბორისი შეშინებული გამოვარდა კარვიდან. გარემომცველებმა კი თქვეს:

– რას დგახართ და უყურებთ? დავასრულოთ ის, რაც გვებრძანა.

ამის გაგონებისას, ნეტარმა დაიწყო მათი ვედრება და თხოვნა, ამბობდა:

– ჩემო საყვარელო და ძვირფასო ძმებო! მოიცადეთ ცოტა ხანს, ნება მიბოძეთ ჩემს ღმერთს ვევედრო.

და ცრემლებით ცისკენ აღაპყრო თვალი, მწარედ ამოიოხრა და დაიწყო ლოცვა:

– უფალო ღმერთო მოწყალეო, დიდება შენდა, რამეთუ გამათავისუფლე ამქვეყნიური ცდუნებებისგან. დიდება შენდა, სიცოცხლის უხვად მომნიჭებელო, რომელმაც ღირს მყავ შენი წმინდა მოწამეების ტანჯვისა. დიდება შენდა, მეუფეო კაცთმოყვარეო, რომელმაც აღასრულე ჩემი გულის სურვილი. დიდება, ქრისტე, შენს წყალობას, რადგან შენ ჩემი ფეხები სწორ და მშვიდობიან გზაზე მიმართე, რათა უცდუნებლად მოვსულიყავი შენთან. მოიხილე შენი სიწმინდის სიმაღლიდან; შეხედე ჩემს გულის ტანჯვას, რომელიც მივიღე ჩემი ნათესავისგან. რამეთუ შენთვის მკლავენ მე დღეს. ისინი კრავის მსგავსად მჭამენ მე. იცი, უფალო, იცი, რომ არ ვეწინააღმდეგები, არ ვედავები. მამაჩემის ყველა მეომარი და ყველა მისი რჩეული ხელში რომ მყოლოდა, არც მიფიქრია რაიმე ბოროტის ჩადენა ჩემი ძმისთვის. ის კი მთელი ძალით აღდგა ჩემს წინააღმდეგ. მტერი რომ შეურაცხყოფდა მე, ავიტანდი, თუ მოძულე დამამცირებდა, დავიმალებოდი. მაგრამ შენ, უფალო, შეხედე და განსაჯე მე და ჩემი ძმა. და ნუ ჩაუთვლი მას ცოდვად ამას, არამედ მშვიდობით მიიღე ჩემი სული. ამინ.

შემდეგ, მკვლელებისკენ გადაღლილი სახე მიაბრუნა და მათზე შემწყნარებელი თვალებით შეხედა, ცრემლებით მოირწყო და უთხრა:

– ძმებო, მოდით და დაასრულეთ, რაც გებრძანათ, და მშვიდობა იყოს ჩემს ძმასა და თქვენთან, ძმებო.

ყველას, ვინც წმინდანის სიტყვები გაიგონა, შიშისგან, მწარე მწუხარებისა და მრავალი ცრემლისგან ლაპარაკი არ შეეძლო. მწარე ოხვრით საცოდავად ტიროდნენ და ყოველი ფიქრობდა:

– ვაიმე, ჩემო ტკბილო, ძვირფასო, ნეტარო მთავარო, ბრმების წინამძღოლო, შიშვლების სამოსო, სიბერის კვერთხო, უმეცართა სასწავლო! ვინ გამოასწორებს ამას? რა საკვირველია, რომ არ მოინდომე ამქვეყნიური დიდება და სიდიადე, არ მოინდომე იყო პატიოსან დიდებულთა შორის! ვინ არ გაუკვირდება მის დიდებულ სიმდაბლეს, ვინ არ დამდაბლდება, ხედავს და ისმენს მის სიმდაბლეს!

სვიატოპოლკის მიერ გამოგზავნილებმა მრავალი ყრმაც სცემეს. გიორგის კი გრივნის მოხსნა ვერ შეძლეს, თავი მოჰკვეთეს და გვერდზე გადააგდეს, ისე რომ შემდეგ მისი სხეულის ამოცნობა ვერ მოხერხდა. ნეტარი ბორისი კარავში შეახვიეს და ურემზე დადებული წაიყვანეს.

როცა ტყეს მიადგნენ, წმინდა ბორისმა თავის დახრა დაიწყო. ამის გაგებისთანავე, სვიატოპოლკმა ორი ვარანგი გაგზავნა, რომლებმაც მოწამის გული მახვილით განგმირეს. და იმწამსვე წმინდანი გარდაიცვალა, სული ცოცხალი ღმერთის ხელში ჩააბარა, ივლისის 24-ე დღეს. მისი ცხედარი ფარულად მიასვენეს ვიშგოროდში, წმინდა ვასილის ეკლესიასთან და მიწაში დამარხეს.

ასე წმინდა ბორისი, ქრისტე ღმერთისგან გვირგვინის მიღებით, მართალთა რიცხვს შეერია და დამკვიდრდა წინასწარმეტყველებთან და მოციქულებთან და მოწამეთა დასებთან ერთად, განისვენებს აბრაამის წიაღში, ხედავს გამოუთქმელ სიხარულს, უგალობს ანგელოზებს, ხარობს წმინდანთა დასში.

წყეული მკვლელები კი სვიატოპოლკთან მივიდნენ, და უკანონოებმა, თითქოს ქების ღირსად მიაჩნდათ თავი. ასეთი მსახურები არიან ბოროტი სულები. რადგან ბოროტი სულები ბოროტებისკენ არიან გაგზავნილნი, ანგელოზები კი სიკეთისკენ. ანგელოზი ადამიანს ბოროტებას არ უკეთებს, არამედ ყოველთვის მის სიკეთეზე ფიქრობს. ის ეხმარება ქრისტიანებს და იცავს მათ მოწინააღმდეგე ეშმაკისგან. ბოროტი სულები კი ყოველთვის ბოროტებისკენ ისწრაფვიან, ყოველთვის შურს ადამიანისა, რადგან ხედავენ, რომ ის ღმერთს უყვარს. ადამიანის შურით, ბოროტი სულები ცდილობენ მას ბოროტება გაუკეთონ. უფალმა თქვა: „ვინ აცდუნებს ახაბს?“, ეშმაკმა კი მიუგო: „აჰა, მე მივდივარ“ (3 მეფეთა 22:20, 21). ბოროტი ადამიანი კი, რომელიც ბოროტებისკენ მიილტვის, ბოროტებაში ეშმაკს არ ჩამოუვარდება. ბოროტი სულები ადამიანის ეშინიათ, ბოროტ ადამიანს კი ღმერთის არ ეშინია და არც ადამიანების რცხვენია. ბოროტი სულები უფლის ჯვრის ეშინიათ, ბოროტ ადამიანს კი ჯვრისაც კი არ ეშინია. მათ უთხრა წინასწარმეტყველმა დავითმა:

„მართლა სიმართლეს ლაპარაკობთ და სამართლიანად განსჯით, ადამიანის ძენო? უსჯულოებას ქმნით გულში, სასწორზე დებთ თქვენი ხელების ბოროტმოქმედებას დედამიწაზე. დაბადებიდანვე განუდგნენ უკეთურნი; დედის საშოდანვე ცდებიან, სიცრუეს ლაპარაკობენ. მათი შხამი – როგორც გველის შხამი“ (ფსალმუნი 57:1–4).

არ შეჩერდა ამ მკვლელობაზე წყეული სვიატოპოლკი, არამედ გააფთრებით დაიწყო უფრო მეტისკენ სწრაფვა. თავისი გულის სურვილის ასრულება რომ იხილა, არ დაფიქრებულა ამ ბოროტ მკვლელობასა და თავის ცდუნებაზე და არც ოდნავ არ უგრძვნია მონანიება. მის გულში სატანა შევიდა და დაიწყო მისი წაქეზება უფრო დიდი და უარესი დანაშაულისა და შემდგომი მკვლელობისკენ. და ფიქრობდა წყეული: „რა ვქნა? თუ ამ მკვლელობაზე შევჩერდები, ორმაგი ბოროტება მელის. ჩემი ძმები გაიგებენ მომხდარის შესახებ და მალე უარესად გადამიხდიან მომხდარზე. ხოლო თუ ამას არ ჩაიდენენ, გამაძევებენ. და უცხო ვიქნები მამაჩემის ტახტისთვის, და მომჭამს ჩემი მიწის სინანული. ჩემი მტრები შეურაცხყოფას მომაყენებენ, ჩემს სამთავროს სხვა მიიღებს და ჩემს სახლებში არავინ იცხოვრებს. რადგან დევნას მივუძღვენი უფლის საყვარელი და ტკივილი ჭრილობით გავზარდე. ამიტომ უსჯულოებას უსჯულოებას დავუმატებ. დედაჩემის ცოდვა არ გაიწმინდება, მაინც არ ვიქნები მართლებთან ერთად ჩაწერილი. ასე იყოს, რომ ამომიშალონ სიცოცხლის წიგნიდან.“

ეს რომ გონებაში მოიფიქრა, ეშმაკის ამ ბოროტმა მეგობარმა გაუგზავნა ნეტარ გლებს, ეთქვა: „მოდი სწრაფად, მამა ძალიან ავადაა და გიხმობს“.

გლები იმწამსვე ცხენზე შეჯდა და მცირე რაზმით გამოძახებაზე გაქანდა. როდესაც ის ვოლგას მიაღწია, მდინარე ტმას შესართავთან, მინდორზე ცხენი მას ქვეშ არხში წაიბორკილდა და ფეხი დაიზიანა. შემდეგ სმოლენსკს მიადგა და, სმოლენსკიდან მოშორებით, მდინარე სმიადინზე, ნავში გაჩერდა.

ამ დროს წინძალიდან იაროსლავს მამამისის სიკვდილის ამბავი მიუვიდა. იაროსლავმა კი გლებს შეუთვალა: „ნუ წახვალ, ძმაო, მამაშენი გარდაიცვალა, შენი ძმა კი სვიატოპოლკმა მოკლა“.

ამის გაგონებაზე ნეტარი დამწუხრდა, მწარედ აქვითინდა და თქვა:

– ვაი მე, ჩემო ბატონო, ორი ტირილით ვტირი და ორი გოდებით ვგოდებ. ვაი მე, ვაი მე, ვტირი მამაჩემზე, უფრო მეტად, სასოწარკვეთილებით ვტირი შენზე, ჩემო ძმაო და ბატონო ბორის. როგორ განგმირეს შენ, როგორ უმოწყალოდ მიგცეს სიკვდილს – და არა მტერმა, არამედ საკუთარი ძმისგან მიიღე დაღუპვა. ვაი მე! უკეთესი იქნებოდა შენთან ერთად მოვმკვდარიყავი, ვიდრე ამ ცხოვრებაში მარტოს, შენგან დაობლებულს მეცხოვრა. ვფიქრობდი, შენს ანგელოზის სახეს ვიხილავდი. და აი, რა მწუხარება დამემართა მე. მირჩევნოდა შენთან ერთად მოვმკვდარიყავი, ჩემო ბატონო. ახლა კი რა ვქნა მე, დარბილებულმა და მწუხარე შენი მშვენიერებითა და მამაჩემის ღრმა გონებით? ო, ჩემო საყვარელო ძმაო და ბატონო, თუკი ღვთის წინაშე გაბედულება მოიპოვე, ილოცე ჩემთვის, მწუხარესთვის, რათა მეც ღირსი გავხდე იგივე სიკვდილი მივიღო და შენთან ერთად ვიცხოვრო, და არა ამ სამყაროში, რომელიც სავსეა ცდუნებებით.

როდესაც წმინდა გლები ასე გმინავდა, ცრემლებით რწყავდა მიწას და კვნესით ხშირად მოუხმობდა ღმერთს, უეცრად მოვიდნენ სვიატოპოლკის მიერ გამოგზავნილი მისი ბოროტი მსახურები, უმოწყალო სისხლისმსმელნი, მძვინვარე ძმათმოძულენი, რომლებსაც სასტიკი სული ჰქონდათ. წმინდანი ნავით მიცურავდა და ისინი მას სმიადინის შესართავთან შეხვდნენ. მათი დანახვისას, იგი სულით გაიხარა, ისინი კი გაბრაზდნენ და მისკენ დაიწყეს ცურვა. წმინდანი კი მათგან ამბორის მიღებას ელოდა. როდესაც ნავები ერთმანეთს გაუსწორდა, ბოროტმოქმედებმა თავადის ნავს ჭანჭიკებიდან ხელი ჩაავლეს, თავისკენ მისწიეს და მასში გადახტომა დაიწყეს, ხელში ჰქონდათ შიშველი მახვილები, რომლებიც წყალივით ბრწყინავდნენ. მაშინვე ნიჩბოსნებს ხელიდან ნიჩბები გაუვარდათ და ყველანი შიშისგან გაქვავდნენ. ნეტარი, ხედავდა რა, რომ მისი მოკვლა უნდოდათ, ბოროტმოქმედებს შემწყნარებელი თვალებით შეხედა და შემუსვრილი გულით, მორჩილი გონებითა და ხშირი კვნესით, ცრემლებით იღვრებოდა და სხეულით სუსტდებოდა, საცოდავად შეევედრა მათ:

– ნუ შემეხებით, ჩემო საყვარელო და ძვირფასო ძმებო, ნუ შემეხებით, – მე თქვენთვის არაფერი ცუდი არ გამიკეთებია. ნუ შემეხებით, ჩემო საყვარელო ძმებო და ბატონებო, ნუ დამედევნებით. რა შეურაცხყოფა მივაყენე მე ჩემს ძმას და თქვენ, ძმებო და ბატონებო? თუკი რაიმე შეურაცხყოფაა, მაშინ მიმიყვანეთ თქვენს თავადთან, ჩემს ძმასთან და ბატონთან. დაინდეთ ჩემი სიყმაწვილე, შემიწყალეთ, ჩემო ბატონებო; იყავით ჩემი ბატონები, მე კი თქვენი მონა ვარ. ნუ მომიმკით ჯერ კიდევ მოუმწიფებელს, ნუ მომიმკით თავთავა, ჯერ კიდევ მოუსვლელს, მაგრამ ჯერ კიდევ უბოროტო რძით სავსეს. ნუ მომჭრით ვაზს, ჯერ კიდევ გაუზრდელს, მაგრამ უკვე ნაყოფიანს. გთხოვთ და გევედრებით. გეშინოდეთ იმის, ვინც მოციქულთა პირით თქვა:

„ნუ იქნებით ბავშვები გონებით – ბოროტების მიმართ იყავით ჩვილი“ (1 კორ. 14:20). ეს მკვლელობა კი არა, უბრალოდ დაკვლაა. დამიმტკიცეთ, რა ცუდი ჩავიდინე მე. და არ ვინანებ, თუ ჩემი სისხლით გინდათ გაძღეთ, მე უკვე თქვენს ხელში ვარ, ძმებო, და ჩემი ძმის, თქვენი თავადის ხელში.

მაგრამ მკვლელებს არც ერთმა სიტყვამ არ შეარცხვინა და მათ არ შეცვალეს თავიანთი განზრახვა. სასტიკი მხეცებივით დაესხნენ თავს წმინდანს და ასე შეიპყრეს იგი. ის კი, ხედავდა რა, რომ ისინი მის სიტყვებს ყურადღებას არ აქცევდნენ, დაიწყო საუბარი:

– იყავით გადარჩენილი, ჩემო საყვარელო მამაო და ბატონო ვასილი, იყავი გადარჩენილი, დედაო, ჩემო ქალბატონო, იყავით გადარჩენილი, ძმაო ბორის, ჩემი სიყმაწვილის უხუცესო, ძმაო იაროსლავ, ჩემო დამხმარევ, იყავი გადარჩენილი შენც, ძმაო და მტერო სვიატოპოლკ, და თქვენ ყველანი, ძმებო და მხედრობავ. უკვე ამ ცხოვრებაში ვეღარ გიხილავთ, რადგან ძალადობით განმაშორებენ თქვენგან.

და ლაპარაკობდა იგი ცრემლებით:

– ვასილი, ვასილი, მამაო ჩემო, მოიხარე ყური შენი და ისმინე ხმა ჩემი. შეხედე, რა დაემართა შენს შვილს, როგორ უდანაშაულოდ მკლავენ მე. ვაი მე, ვაი მე! ისმინე ცა და მოუსმინე მიწა (შეადარე კან. 32:1). და შენ, ძმაო ბორის, ისმინე ხმა ჩემი. მე მამაჩემს ვასილს მოვუწოდებდი, მაგრამ მან არ მომისმინა, ნუთუ შენც არ გინდა ჩემი მოსმენა? შეხედე ჩემი გულის მწუხარებას და ჩემი სულის ჭრილობას, ჩემს ცრემლებს, რომლებიც მდინარესავით მოედინება. არავინ მისმენს მე. მაგრამ შენ მომიგონე მე და ილოცე ჩემთვის ყველას საერთო უფლის წინაშე, რადგან გაქვს გაბედულება და დგახარ მის ტახტის წინაშე.

– უაღრესად გულმოწყალე, უზომოდ მოწყალე უფალო, ნუ უგულებელყოფ ჩემს ცრემლებს, არამედ შემიწყალე და გულმოწყალედ გადმოხედე ჩემი გულის შემუსვრას. აჰა, მე მკლავენ, მაგრამ რისთვის და რა დანაშაულისთვის – არ ვიცი. შენ იცი, უფალო, უფალო ჩემო. მე ხომ ვიცი, რომ შენ უთხარი შენს მოციქულებს: „ჩემი სახელის გამო ხელს დაგადებენ და გადმოგცემენ ოჯახებს; და ძმა ძმას სიკვდილს მისცემს, და მოგკლავენ ჩემი სახელის გამო“. და კიდევ: „თქვენი მოთმინებით იხსენით თქვენი სულები“. შეხედე, უფალო, და განსაჯე. აჰა, მზადაა ჩემი სული შენს წინაშე, უფალო, და შენ გიგზავნით დიდებას, მამასა და ძესა და სულიწმიდას.

შემდეგ, მკვლელებს შეხედა და წყნარი ხმით უთხრა: – მიდით და დაასრულეთ ის, რისთვისაც ხართ გამოგზავნილები. მაშინ საწყალობელმა გორიასერმა ბრძანა, მაშინვე მოეკლათ იგი. გლების უფროსმა მზარეულმა, სახელად ტორჩინმა, ამოიღო თავისი დანა, დადგა მუხლებზე, აიღო წმინდა გლები თავში და გადაუჭრა ყელი ნეტარს, როგორც უმანკო კრავს. ეს მოხდა სექტემბრის თვის 5 რიცხვს, ორშაბათს. და შესწირეს უფალს წმინდა, წმინდა და კეთილსურნელოვანი მსხვერპლი, და ამაღლდა იგი ზეციურ სავანეებში ღმერთთან. და იხილა წმინდანმა სასურველი ძმა, და ორივემ მიიღო ზეციური გვირგვინები, რომლებსაც ასე ნატრობდნენ. და გაიხარეს გამოუთქმელი სიხარულით, რომელიც მიაღწიეს თავიანთი ძმური სიყვარულით. „რა კარგი და რა სასიამოვნოა ძმებო ერთად ცხოვრება!“

ის საწყალობელი მკვლელები დაუბრუნდნენ მათ გამომგზავნს, როგორც თქვა წინასწარმეტყველმა დავითმა: „უკეთურნი კი ჯოჯოხეთში აღმოჩნდნენ, ყველა ერი, რომლებსაც ავიწყდებათ ღმერთი“. და კიდევ: „უკეთურები ამოიღებენ მახვილს და მოჭიმავენ თავიანთ მშვილდს, რათა გაიპოს პირდაპირ მიმავალნი. მათი მახვილი მათსავე გულში შევა, და მათი მშვილდები დაიმსხვრევა. ხოლო უკეთურები დაიღუპებიან, გაქრებიან, კვამლივით გაქრებიან“.

და უთხრეს მათ სვიატოპოლკს: – შევასრულეთ შენი ნაბრძანები. ეს რომ მოისმინა, აღორძინდა გულით და ახდა ფსალმუნმომღერალ დავითის ნათქვამი: „რას იქადდი ბოროტებით, ძლიერო? განადგურებას გეგმავს შენი ენა. შენ უფრო ბოროტება გიყვარს, ვიდრე სიკეთე, უფრო ტყუილი, ვიდრე სიმართლის თქმა. შენ გიყვარს ყოველგვარი დამღუპველი სიტყვები, მზაკვრული ენა. ამისთვის ღმერთი ბოლომდე შემუსრავს შენ და ამოგაგლეჯს შენი სამყოფელიდან და შენს ფესვს ცოცხალთა ქვეყნიდან“. როგორც თქვა სოლომონმაც: „მე გავიცინებ თქვენს დაღუპვაზე, ვიხარებ, როდესაც თქვენზე საშინელება დადგება; ამისთვის ისინი შეჭამენ თავიანთი გზების ნაყოფს და გაძღებიან თავიანთი ზრახვებით“.

როდესაც წმინდა გლები მოკლეს, მისი ცხედარი უდაბურ ადგილას, ორ მორს შორის დააგდეს. მაგრამ უფალი არასოდეს ტოვებს თავის მსახურებს, როგორც თქვა დავითმა: „ის იცავს ყველა მის ძვალს; არც ერთი მათგანი არ დაიმსხვრევა“. და აი, როდესაც წმინდანის ცხედარი დიდხანს იდო უდაბურ ადგილას, უფალმა არ დატოვა იგი უცოდინრობასა და დავიწყებაში, არამედ აჩვენებდა ამ ადგილს ხან ანთებული სანთლით, ხანაც გამვლელი ვაჭრები, მონადირეები და მწყემსები ესმოდათ ანგელოზთა გალობა. მაგრამ არც მსმენელს და არც მნახველს არ მოსვლია აზრად, ეძებნათ წმინდანის ცხედარი, სანამ იაროსლავი, აღშფოთებული ამ მკვლელობით, არ წავიდა ომით ძმათამკვლელ, საწყალობელ სვიატოპოლკზე, რომელიც, მრავალი საბრძოლო შრომის შემდეგ, დაამარცხა ღვთის დახმარებითა და წმინდა მთავრების, მოწამეების ხელშეწყობით. ასე შერცხვა და დამარცხდა უკეთური.

თავისი ძმების მოკვლის შემდეგ, სვიატოპოლკი კიევში გამთავრდა. იაროსლავმა კი ჯერ არ იცოდა მამის სიკვდილის შესახებ. იაროსლავს ბევრი ვარანგი ჰყავდა, რომლებიც ძალადობდნენ ნოვგოროდელებზე და მათ ცოლებზე. ნოვგოროდის მცხოვრებლები აღშფოთდნენ და პარამონის ეზოში ვარანგები სცემეს. მაშინ იაროსლავი განრისხდა და სიტყვებით: „მკვდრებს ვეღარ გავაცოცხლებ!“ სამთავრო სამსჯავროდან ეზოში გაგზავნა დიდგვაროვანი ნოვგოროდელებისთვის, რომლებმაც ვარანგები მოკლეს, და მოტყუებით გაანადგურა ისინი.

იმავე ღამეს მას კიევიდან, თავისი დის, პრედსლავასგან, ამბავი მიუვიდა: „მამაშენი გარდაიცვალა. სვიატოპოლკი კიევში მთავრობს, მან მოკლა ბორისი, გლებზე კი მკვლელები გაგზავნა. უფრთხილდი მას“.

ეს რომ მოისმინა, იაროსლავი დამწუხრდა მამაზე, ძმაზე და მხედრობაზე. მეორე დღეს მან შეკრიბა დარჩენილი ნოვგოროდელები და თქვა: – ჩემო ძვირფასო მხედრობავ! გუშინ მე დავხოცე ის, ახლა კი გამომადგებოდა. მან ცრემლები მოიწმინდა და ნოვგოროდელებს ვეჩეზე უთხრა: – მამაჩემი გარდაიცვალა, სვიატოპოლკი კი კიევში ზის და თავის ძმებს ხოცავს. და უთხრეს მას ნოვგოროდელებმა: – თუმცა შენ დახოცე ჩვენი ძმები, მაგრამ ჩვენ შეგვიძლია შენთვის ვიბრძოლოთ.

ათასი ვარანგი და სხვა ორმოცი ათასი მეომარი შეკრიბა, იაროსლავმა ღმერთს მოუხმო და სვიატოპოლკის წინააღმდეგ გაემართა, სიტყვებით: „მე არ დამიწყია ძმების ხოცვა, არამედ მან. დაე, მანვე აგოს პასუხი ძმების სისხლისთვის, რადგან უმიზეზოდ დაღვარა ბორისისა და გლების მართალი სისხლი, და მეც შეიძლება იგივე მიყოს. მაგრამ ღმერთმა განსაჯოს სამართლიანად, რათა შეწყდეს ცოდვილის ბოროტება.“

და წავიდა სვიატოპოლკის წინააღმდეგ. ამ უკანასკნელმა კი, იაროსლავის ლაშქრობის შესახებ რომ შეიტყო, რუსისა და პეჩენეგების ურიცხვი ლაშქარი შეკრიბა და ლიუბეჩისკენ გაემართა.

ეს მოხდა 6524 წელს (1016 წ.).

ორივე ლაშქარი დნეპრთან შეხვდა ერთმანეთს, მდინარის ორივე მხარეს განლაგდნენ ერთმანეთის პირისპირ და არცერთს არ ჰქონდა ბრძოლის დაწყების გამბედაობა. ასე იდგნენ ისინი ერთმანეთის პირისპირ დაახლოებით სამი თვის განმავლობაში. და სვიატოპოლკის ვოევოდამ, ნაპირზე მიმავალმა, ნოვგოროდელების საყვედური დაიწყო:

„რად მოხვედით კოჭლთან ერთად, თქვენ – დურგლები ხართ, აი, ჩვენ გაიძულებთ ჩვენთვის სასახლეები ააშენოთ.“

ეს რომ მოისმინეს, ნოვგოროდელები განაწყენდნენ და იაროსლავს უთხრეს:

„ხვალ გადავალთ მდინარეზე. თუ ვინმე არ წამოვა ჩვენთან – ჩვენ თვითონ მოვკლავთ მას.“

იმ დროს უკვე ყინვები იყო. სვიატოპოლკი ორ ტბას შორის იდგა. ნაპირზე გადმოსვლის შემდეგ, მან მთელი ღამე ღვინოს სვამდა თავის რაზმთან ერთად. გამთენიისას იაროსლავი თავისი ლაშქრით მდინარეზე გადავიდა, ნაპირზე გადმოსხდნენ და ნავები ნაპირიდან მოაშორეს.

და აი, ლაშქრები ერთმანეთის წინააღმდეგ წავიდნენ და შეეჯახნენ. სასტიკი ბრძოლა იყო; პეჩენეგები ტბის უკან იდგნენ და ვერ შეძლეს სვიატოპოლკის დახმარება. იაროსლავის მეომრებმა სვიატოპოლკის ლაშქარი ტბას მიაჭირეს, ყინულზე გადააგდეს, რომელიც მათ ქვეშ გატყდა. და იაროსლავმა გამარჯვება დაიწყო.

ეს რომ დაინახა, სვიატოპოლკი პოლონელებთან გაიქცა. იაროსლავი კი მამის სამთავრო ტახტზე ავიდა კიევში, მას შემდეგ რაც ნოვგოროდში 28 წელი გაატარა.

ორი წლის შემდეგ სვიატოპოლკი იაროსლავის წინააღმდეგ მეფე ბოლესლავთან და პოლონელებთან ერთად წავიდა. იაროსლავმა რუსების, ვარანგებისა და სლოვენების ლაშქარი შეკრიბა და ვოლინიაში გაემართა. ლაშქრები მდინარე ბუგთან შეხვდნენ ერთმანეთს და საპირისპირო ნაპირებზე განლაგდნენ.

იაროსლავს ჰყავდა მზრუნველი, ბუდის ვოევოდა, და მან ბოლესლავის საყვედური დაიწყო:

„აი, ჩვენ შენს მუცელს შუბით გავხვრეტთ.“

ბოლესლავი კი უზარმაზარი და მძიმე იყო და ძლივს იჯდა ცხენზე. და ბოლესლავმა თავის რაზმს უთხრა:

„თუ ამ საყვედურმა არ გაწყენინათ, მე მარტო დავიღუპები.“

და ცხენით მდინარეში შევარდა, მის უკან მისი მეომრებიც გაჰყვნენ. იაროსლავმა კი ბრძოლისთვის მომზადება ვერ მოასწრო, და ბოლესლავმა იაროსლავი დაამარცხა. ბოლესლავი სვიატოპოლკთან ერთად კიევში შევიდა, იაროსლავი კი ოთხ კაცთან ერთად ნოვგოროდში გაიქცა.

იქიდან მას უკვე სურდა ზღვის იქით გაქცევა, მაგრამ პოსადნიკმა კონსტანტინემ, დობრინიას ძემ, ნოვგოროდელებთან ერთად დაჭრა იაროსლავის ნავები და თქვა: „ჩვენ ჯერ კიდევ შეგვიძლია ვებრძოლოთ ბოლესლავსა და სვიატოპოლკს.“

და დაიწყეს ფულის შეგროვება, ყოველი კაცისგან ოთხ-ოთხი კუნა, სტაროსტებისგან ცხრა-ცხრა გრივნა, ხოლო ბოიარებისგან ოთმოც-ოთმოცი გრივნა. შემდეგ მოუხმეს ვარანგებს და მათ შეგროვილი ფული გადაუხადეს. ასე შეკრიბა იაროსლავმა დიდი ლაშქარი. გიჟმა სვიატოპოლკმა კი თქვა: „მოკალით ქალაქებში პოლონელები.“

ასეც მოიქცნენ. მაშინ ბოლესლავი კიევიდან გაიქცა, თან წაიღო ქონება და ბოიარები. იაროსლავი კი სვიატოპოლკისკენ გაემართა და დაამარცხა იგი. სვიატოპოლკი პეჩენეგებთან გაიქცა.

6527 წელს (1019 წ.) ის მრავალი პეჩენეგით დაბრუნდა. იაროსლავმა ლაშქარი შეკრიბა და მის წინააღმდეგ ალტაზე გაემართა. ადგილზე დადგა, სადაც წმინდა ბორისი მოკლეს, ხელები ცისკენ აღაპყრო და თქვა:

„აჰა, ჩემი ძმის სისხლი შემოგღაღადებს შენ, მეუფეო, როგორც აბელის სისხლი. იძიე შური მისთვის სვიატოპოლკზე ისე, როგორც ძმისმკვლელ კაენზე, რომელზეც შენ დაადე კვნესა და ძრწოლა (დაბ.4:12). გევედრები შენ, უფალო, დაე, სვიატოპოლკმაც იგივე მიიღოს.“

შემდეგ, ილოცა და იაროსლავმა თქვა:

„ო, ჩემო ძმებო, თუ თქვენ სხეულით მოკვდით, მადლით ცოცხლები ხართ და უფლის წინაშე დგახართ. დამეხმარეთ ლოცვით.“

ეს რომ თქვა, სვიატოპოლკის წინააღმდეგ წავიდა, და მდინარე ალტის მახლობლად მდებარე ველი მრავალი მეომრით დაიფარა. და ლაშქრები მზის ამოსვლისას შეხვდნენ ერთმანეთს, და იყო სასტიკი ბრძოლა, სამჯერ უკან დაიხიეს, მთელი დღე იბრძოდნენ, და მხოლოდ საღამოსკენ დაამარცხა იაროსლავმა.

ეს საცოდავი სვიატოპოლკი კი გაიქცა. და ეშმაკი დაეცა მას, და მისი ძვლები ისე მოუდუნდა, რომ ცხენზე ვეღარ იჯდა და საკაცეზე მიჰქონდათ. ასე მიიტანეს ის ბერესტიემდე. ის კი ამბობდა: „გაიქეცით, აჰა, გვდევნიან!“

დევნის წინააღმდეგ აგზავნიდნენ ხალხს, მაგრამ ვერავის პოულობდნენ. სისუსტეში მყოფი სვიატოპოლკი სულ ხტებოდა და ამბობდა: „გავიქცეთ, ისევ გვდევნიან. ვაი მე!“

ამგვარად, მან ვერ შეძლო ერთ ადგილზე დარჩენა. გაიარა მან ლეხთა მიწაზე, ღვთის რისხვით დევნილმა, და მიაღწია უდაბნოს ლეხთა და ჩეხთა მიწებს შორის. აქ მან სიცოცხლე დაკარგა და უფლისგან სამაგიერო მიიღო, ვინაიდან მასზე მოვლენილი ავადმყოფობა სიკვდილის შემდეგ მარადიული სატანჯველის მაუწყებელი იყო. ამგვარად, იგი მოკლებული იყო ორივეს - ამქვეყნიურსაც და იმქვეყნიურსაც: აქ მან დაკარგა არა მხოლოდ მთავრობა, არამედ სიცოცხლეც, ხოლო იქ არა მხოლოდ ცათა სასუფეველი და ანგელოზებთან დამკვიდრება, არამედ წამებასა და ცეცხლს მიეცა. მისი საფლავი დარჩა. მისგან ბოროტი სუნი გამოდის, ნიშნად ადამიანთათვის, რომ თუ ვინმე ამის შესახებ მოსმენილი, მსგავსს ჩაიდენს, მაშინ ამაზე უარესს მიიღებს. ვინაიდან კაენმა, სამაგიეროს შესახებ არ იცოდა რა, ერთი სასჯელი მიიღო, ხოლო ლამექი, ვინაიდან უკვე იცოდა კაენის ამბავი, სამოცდაათჯერ უფრო ძლიერად იყო შურისძიებული (დაბ. 4:24). ასეთ სამაგიეროს იღებენ ბოროტის მოქმედნი. როგორც იულიანე მეფე, რომელმაც მრავალი წმინდა მოწამის სისხლი დაღვარა, მწარე და არაადამიანური სიკვდილით მოკვდა, გულში შუბით განგმირული უცნობი პირის მიერ 2917, ასევე ესეც დაიღუპა გაქცევისას, არ იცოდა რა, ვისგან მოევლინა მას ტანჯული სიკვდილი. იმ დროიდან დაცხრა რუსეთის მიწაზე შფოთი, ხოლო იაროსლავმა რუსეთში გაბატონება მოიპოვა.

და დაიწყო მან წმინდათა სხეულების შესახებ კითხვა, როგორ და სად იყვნენ ისინი დაფლული. და მოუთხრეს მას, რომ წმინდა ბორისი ვიშგოროდში იყო დაკრძალული, ხოლო წმინდა გლების შესახებ ყველამ არ იცოდა, რომ ის სმოლენსკში მოკლეს. და მაშინ უთხრეს იაროსლავს მისმა ახლობლებმა, რომ იქიდან მომსვლელებისგან მოუსმენიათ, თითქოს იქ უდაბურ ადგილას ნათება და სანთლები უნახავთ 2918. ეს რომ მოისმინა, იაროსლავმა სმოლენსკში პრესვიტერები გაგზავნა საძებნელად და უთხრა მათ: „ეს ჩემი ძმაა“.

ისინი წავიდნენ და მისი სხეული იქ იპოვეს, სადაც ხილვები ხდებოდა 2919. პატივით, მრავალი სანთლითა და საკმეველით გადაასვენეს ის ნავებში და ვიშგოროდში წაიყვანეს, სადაც ნეტარი ბორისის სხეული ესვენა; იქ მათ საფლავი გათხარეს და სხეული დაასვენეს, განცვიფრებულნი მისი მშვენიერი და აყვავებული შესახედაობით. საოცარი და საკვირველია და ხსოვნის ღირსი, რომ წმინდანის სხეული ამდენი წლის განმავლობაში უვნებელი დარჩა, ხორცისმჭამელი მხეცებისგან ხელუხლებელი, და არა მხოლოდ არ გაშავდა, როგორც ეს გვამებს ემართებათ, არამედ იყო ნათელი, მშვენიერი, მთლიანი და კეთილსურნელი. ასე შეინარჩუნა ღმერთმა თავისი მოწამის ნეშტი.

მრავალმა არ იცოდა, რომ აქ წმინდა ვნებულთა სხეულები ესვენა. მაგრამ, როგორც თქვა წმინდა მახარებელმა: „ვერ დაიმალება ქალაქი, მთის წვერზე მდგარი. და სანთელს რომ აანთებენ, არ დებენ ჭურჭლის ქვეშ, არამედ სასანთლეზე, და უნათებს ყველას“ (მთ. 5:14, 15), ასევე ეს წმინდანებიც დააყენა უფალმა, რათა ენათებინათ მსოფლიოსთვის და ებრწყინათ მრავალრიცხოვანი სასწაულებით რუსეთის ქვეყანაში, სადაც მრავალმა ტანჯულმა მიიღო ხსნა. ბრმებმა დაინახეს, კოჭლებმა ქურციკის სისწრაფე მიიღეს, მოხრილები გასწორდნენ. მაგრამ განა შესაძლებელია ყველაფრის მოყოლა და თქმა იქ მომხდარი სასწაულების შესახებ. ჭეშმარიტად, მთელი მსოფლიოც კი ვერ დაიტიევს ჩადენილ უზენაეს სასწაულებს, ისინი ზღვის ქვიშაზე მრავალრიცხოვანი არიან; წმინდანები მათ არა მხოლოდ აქ, არამედ ყველა ქვეყანასა და მიწაზე ახდენდნენ, კურნავდნენ სნეულებებსა და ყოველგვარ უძლურებას, სტუმრობდნენ საპყრობილეებსა და ბორკილებში მყოფთ. იმ ადგილებში კი, სადაც მათ მოწამებრივი გვირგვინები მიიღეს, მათი სახელობის ეკლესიები აშენდა. და მრავალ სასწაულს ახდენდნენ ისინი აქ.

არ არსებობს უნარი და ძალა თქვენს სადიდებლად, წმინდა ძმებო! თუ თქვენ ანგელოზებს გიწოდებთ, რომლებიც დაუყოვნებლივ მიდიან მწუხარეთა დასახმარებლად, მაშინ თქვენ ხორცში ცხოვრობდით ადამიანთა შორის. თუ თქვენ ადამიანებს გიწოდებთ, მაშინ თქვენ ადამიანურ გონებას აღემატებით სასწაულთა სიმრავლით. თუ თქვენ მეფეებსა და მთავრებს გიწოდებთ, მაშინ თქვენ ისეთი თავმდაბლობა მოიპოვეთ, რომელიც უბრალო და თავმდაბალ ადამიანთა თავმდაბლობაზე აღმატებულია, და მისი მეშვეობით დაემკვიდრეთ ზეციურ სამყოფელში. ჭეშმარიტად, თქვენ ხართ მეფე მეფეთა და მთავარი მთავართა, ვინაიდან თქვენი დახმარებითა და მფარველობით ჩვენი მთავრები მძლავრად იმარჯვებენ თავიანთ მტრებზე და განდიდდებიან თქვენი შემწეობით. თქვენ ხართ მათთვისაც და ჩვენთვისაც იარაღი, თქვენ ხართ რუსული მიწის ფარი და სიმტკიცე, თქვენ ხართ ორლესული ხმლები, რომლითაც ვამხობთ მტერთა თავხედობას და მიწასთან ვასწორებთ ეშმაკის სიამაყეს. ჭეშმარიტად და ეჭვგარეშე უნდა ითქვას: თქვენ ხართ ზეციური ადამიანები და მიწიერი ანგელოზები, ჩვენი მიწის სვეტები და სიმტკიცე. დაეხმარეთ თქვენს სამშობლოს, როგორც დიდმა დიმიტრიმ თქვა: „თუ მათთან ერთად ვიყავი სიხარულში, მათთან ერთად მოვკვდები, როდესაც ისინი დაიღუპებიან“.

მაგრამ იმ დიდმა დიმიტრიმ ეს თქვა ერთ ქალაქზე, ხოლო თქვენ მზრუნველობა გაქვთ და ლოცვას აღავლენთ არა ერთ ქალაქზე, არც ორზე, არამედ ყველაზე – მთელ რუსეთის მიწაზე. ო, ნეტარო სამყოფელო, რომელმაც თქვენი პატიოსანი სხეულები მიიღო, როგორც მრავალძვირფასი საუნჯე, ნეტარო ეკლესიაო, რომელშიც თქვენი წმინდა ლუსკუმები დგას, სადაც თქვენი ნეტარი სხეულებია დასვენებული! ო, ქრისტეს სათნოყოფილნო! ჭეშმარიტად ნეტარი და ამაღლებულია ქალაქი ვიშგოროდი, რომელსაც ისეთი საუნჯე აქვს, რომელსაც მთელი სამყარო ვერ შეედრება. ჭეშმარიტად ვიშგოროდი ეწოდა, ვინაიდან სხვა ქალაქებზე აღმატებულია. მეორე სალონიკი გამოდგა იგი რუსეთის მიწაზე, ვინაიდან მასში უსასყიდლო მკურნალობაა. და არა მხოლოდ ჩვენს მოდგმას მიენიჭა ღვთისგან ხსნა, არამედ მთელ ქვეყანას. ყველა ქვეყნიდან იქ მიდიან და უსასყიდლოდ იღებენ განკურნებას. როგორც წმინდა სახარებაში უფალმა უთხრა წმინდა მოციქულებს: „უსასყიდლოდ მიიღეთ, უსასყიდლოდ მიეცით“ (მათე 10:8). ამის შესახებ თავად უფალმაც თქვა: „ვისაც მე ვწამვარ, საქმენი, რომელთაც მე ვიქმ, ისიც იქმს, და ამათზე უდიდესსაც იქმს“ (იოანე 14:12).

მაგრამ, ო, ქრისტეს ნეტარნო ვნებულნო, ნუ დაივიწყებთ სამშობლოს, სადაც ხორციელად იცხოვრეთ, ნუ მიატოვებთ მას მოკითხვით და ლოცვებში ყოველთვის ილოცეთ ჩვენთვის, რათა ბოროტებამ არ მოგვიცვას და ავადმყოფობამ არ შეეხოს თქვენი მონების სხეულებს. ვინაიდან თქვენ მოგეცათ მადლი ჩვენთვის ლოცვისა, თქვენ გაგხადათ უფალმა შუამდგომლებად, ჩვენთვის მლოცველებად. თქვენთან მოვრბივართ, გევედრებით, ცრემლებით მოგმართავთ, თქვენ გევედრებით, რათა ჩვენზე არ დადგეს ამპარტავნების ფეხი, რათა ცოდვილის ხელმა არ დაგვღუპოს და ყოველგვარმა დაღუპვამ არ მოგვიცვას. განდევნეთ ჩვენგან შიმშილი და უბედურება, გვიხსენით მახვილისგან და შინააშლილობისგან, ნუ მოგვცემთ ცოდვაში ჩავარდნის ნებას; თქვენზე ვართ მინდობილი, ჩვენი ლოცვა გულმოდგინედ მიართვით ქრისტე ღმერთს, ვინაიდან ჩვენ შევცოდეთ და უზომო უკანონობა ჩავიდინეთ. მაგრამ, თქვენი ლოცვის იმედით, შევღაღადებთ მაცხოვარს: „უფალო, შენ ერთადერთი ხარ უცოდველი, გადმოხედე შენი წმინდა ზეციდან ჩვენ, უბადრუკებს. ჩვენ შევცოდეთ – განგვწმინდე ჩვენ, უკანონობა ჩავიდინეთ – დაგვინდე, წამოვბორძიკდით – შეგვაყოვნე, განგვწმინდე ჩვენ მეძავის მსგავსად და მებაჟის მსგავსად გვაპატიე. მოვიდეს შენი წყალობა, გადმოგვეფინოს შენი კაცთმოყვარეობა, ნუ დაგვტოვებ ჩვენს ცოდვებში, ნუ გადაგვცემ მწარე სიკვდილს, არამედ გამოგვიხსენი ამ საუკუნის ბოროტებისგან, მოგვეცი დრო სინანულისთვის, ვინაიდან დიდია ჩვენი უკანონობა შენს წინაშე, უფალო. მოგვექეცი მოწყალედ, უფალო, ვინაიდან ჩვენ შენს სახელს ვახსენებთ. შეგვიწყალე ჩვენ, შეგვიწყალე, შეგვეწიე შენი უპატიოსნესი ვნებულთა ლოცვებით, ნუ გადაგვცემ საყვედურად, არამედ გადმოღვარე შენი წყალობა შენი სამწყსოს ცხვრებზე, ვინაიდან შენ ხარ ჩვენი ღმერთი, შენ გიგზავნით დიდებას, მამასა და ძესა და წმინდა სულს.“

ეს კეთილმორწმუნე ბორისი იყო კეთილშობილი გვარის შთამომავალი, მორჩილი მამისა, ყველას მორჩილი, სხეულით მშვენიერი იყო, მაღალი, მხრებში ფართო, წელში წვრილი, სახე ჰქონდა მრგვალი, მხიარული, თვალები კეთილი, წვერი და ულვაში მცირე, ვინაიდან ჯერ კიდევ ყმაწვილი იყო. სამეფოდ ბრწყინავდა, მორთული იყო როგორც ყვავილი თავისი აყვავებული სიჭაბუკით. ბრძოლაში იყო მამაცი, საბჭოში ბრძენი და გონიერი, ღვთის მადლი მასში ყვაოდა.

„არ შეუძლია ადამიანს ყოველივეს გადმოცემა; ვერ გაძღება თვალი ხილვით, ვერ აივსება ყური სმენით“ (ეკლ. 1:8), – თქვა ეკლესიასტემ, ასევე წმინდა მოწამეთა სასწაულებს ვერც ჩვენი გონება სწვდება, ვერც ენა გადმოსცემს, ვერც სიტყვა განმარტავს, რა საზღაური მიიღეს მათ უფლისგან თავიანთი ღვაწლისთვის, როგორც ღვთის სასუფევლის შვილებსა და თანამონაწილეებს. როგორც თქვა იოანე ღვთისმეტყველმა: „ხოლო ყველას, ვინც მიიღო იგი, მისცა ძალა, რომ ღვთის შვილები გახდნენ“ (იოანე 1:12). და დავითმა: „წმინდანთა მიმართ, რომლებიც არიან მიწაზე – მათკენ არის მთელი ჩემი სურვილი“ (ფს. 15:3). და კიდევ: „საშინელი ხარ შენ, ღმერთო, შენს საწმინდარში, ერთადერთი, რომელიც სასწაულებს ახდენს“ (ფს. 67:36, 71:18). ხოლო ღირსი იოანე დამასკელი

წერდა, რომ ასეთი ადამიანები სიკვდილის შემდეგაც ცოცხლები არიან და ღვთის წინაშე დგანან. ჩვენი ხსნის წყარო, უფალი ქრისტე, მათ დახმარებას აღმოუჩენს, რადგან წამებულთა სხეულებიდან კეთილსურნელოვანი მირონი მოედინება. და კიდევ: ვისაც ღმერთის სწამს და აღდგომის იმედი აქვს, მას მკვდრებს არ უწოდებს. რადგან როგორ შეიძლება მკვდარმა ხორცმა სასწაულები მოახდინოს, როგორ განდევნიან მათით ეშმაკებს, გაივლის ავადმყოფობები, იკურნება უძლურებანი, ბრმები მხედველობას იძენენ, კეთროვნები იწმინდებიან, მწუხარებანი და უბედურებანი წყდება და ყოველი კეთილი ძღვენი ნათლის მამისგან მათი მეშვეობით მოედინება, და მათ რწმენითა და უეჭველად ევედრებიან! რაოდენი უნდა იშრომო, რათა იპოვო შუამავალი მოკვდავი მეფის წინაშე, რომელიც შენთვის პასუხს აგებს, ხოლო აი, ესენი – მთელი მოდგმის შუამავლები არიან, რომლებიც ჩვენთვის ღმერთს ლოცვებს აღავლენენ. როგორ არ უნდა ვცემდეთ პატივს მათ, ვინც ყველას ეკლესიასთან და ღმერთთან მიჰყავს! მათი ხსოვნის პატივსაცემად, მხიარულებით აღვნიშნავთ წმინდანთა დღესასწაულს, რომლებიც უფალმა უდიდესი მადლითა და სასწაულებით განადიდა – ამ სასწაულმოქმედთა, ჩვენი რუსული მიწის ყველა მხარის მფარველთა.

ბევრმა არ იცოდა, რომ ვიშგოროდში წმინდა მოწამეები და ქრისტეს ვნებულები რომანი და დავითი განისვენებდნენ, მაგრამ უფალმა არ დაუშვა, რომ ასეთი განძი მიწაში დაფარულიყო, და ის ყველასთვის გამოაჩინა. იმ ადგილას, სადაც ისინი ესვენნენ, ზოგჯერ ცეცხლოვანი სვეტი ჩანდა, ზოგჯერ კი ანგელოზთა გალობა ისმოდა. ამის გაგონებითა და ხილვით, ხალხი ადიდებდა ღმერთს და შიშით მოდიოდა იმ ადგილას თაყვანისსაცემად. მრავალი სხვა ქვეყნებიდანაც მოდიოდა. ზოგი ჭორებს უჯერებდა, ზოგი კი არ უჯერებდა, ამას სიცრუედ მიიჩნევდა, როგორც მოციქულმა ჯვარზე თქვა:

„რადგან წარწყმედილთათვის სიგიჟეა, ხოლო ჩვენთვის, გადარჩენილთათვის – ღვთის ძალაა“ (1 კორ. 1:18). უფალმა კი წმინდა სახარებაში თქვა: „და ვინც ამ ქვაზე დაეცემა, დაიმსხვრევა“, (მათ. 21:44) ხოლო ვინც მას ირწმუნებს, არ შერცხვება.

ერთხელ იმ ადგილას, სადაც წმინდანები მიწაში იყვნენ დაკრძალულნი, ვარანგები მივიდნენ და ერთ-ერთი მათგანი მასზე დადგა; მაშინვე ცეცხლი გამოვიდა საფლავიდან და ვარანგს ფეხები დაუწვა. ის წამოხტა, მოყოლა დაიწყო და თავისი დამწვარი ფეხები თანამგზავრებს უჩვენა. მას შემდეგ ახლოს მისვლას ვერ ბედავდნენ, არამედ შიშით თაყვანს სცემდნენ. ცოტა ხნის შემდეგ წმინდა ბასილის ეკლესია დაიწვა, რომელთანაც წმინდანები იყვნენ დასვენებულნი.

იმ ეკლესიის მედავითნე, ცისკრის დასრულების შემდეგ, ყოვლადბოროტი სატანისგან ძილით იყო დამძიმებული და, ეკლესიის სათანადოდ არ დათვალიერების შემდეგ, სახლში წავიდა, ეკლესიაში კი დაავიწყდა მაღალ ადგილას ანთებული სანთლის ჩაქრობა. გარკვეული დროის შემდეგ ეკლესია დაიწვა. ხალხი მისკენ გაექანა; ეკლესია ზემოდან იწვოდა; იქიდან ყველაფერი გამოიტანეს, ხატები და საეკლესიო ჭურჭელი, ისე რომ შენობის გარდა არაფერი დამწვარა. ყოველივე ეს ღვთის ნებით მოხდა. ეკლესია ხის იყო და დაძველებული. უფალმა ამით თავისი ნება გამოავლინა, რომ სხვა ეკლესია აშენებულიყო იმ ადგილას წმინდა ნეტარ ვნებულთა ბორისისა და გლების სახელზე და რომ მათი სხეულები სიყვარულით ამოეღოთ მიწის წიაღიდან, რაც კიდეც მოხდა.

ყოველივე ეს იაროსლავს უამბეს. მთავარმა მიტროპოლიტი იოანე მოიხმო, უამბო მას თავის ძმებზე, წმინდა მოწამეებზე, და ის თითქოს საშინელებაში, ეჭვში, სიხარულსა და ღვთისადმი გაბედულებაში იყო. მთავრისგან გამოსვლის შემდეგ, მიტროპოლიტმა კლიროსის მომღერლები და ყველა მღვდელი შეკრიბა და უბრძანა, რომ ჯვრით მსვლელობით წასულიყვნენ ვიშგოროდისკენ. და წავიდნენ იმ ადგილას, სადაც წმინდანები ესვენნენ, მათთან ერთად იაროსლავ მთავარიც. იმ ადგილას, სადაც დამწვარი ეკლესია იდგა, პატარა ტაძარი ააშენეს. მთავარეპისკოპოსმა კი, ჯვრებით მოსულმა, მასში ყოვლადღამისთევა აღასრულა. დილით ადრე მთავარეპისკოპოსი ჯვრებით წავიდა იმ ადგილას, სადაც წმინდანთა უპატიოსნესი სხეულები ესვენნენ, აღავლინა ლოცვა და უბრძანა, რომ გაეთხარათ მიწა, რომელიც წმინდანთა საფლავზე იყო. და გათხრის შემდეგ, საფლავი მიწიდან ამოიღეს. და მიტროპოლიტი იოანე და მღვდელნი შიშითა და სიყვარულით მიუახლოვდნენ, გახსნეს წმინდანთა საფლავი და იხილეს დიდებული სასწაული. წმინდანთა სხეულებს არანაირი დაზიანება არ ეტყობოდათ, არამედ სრულიად მთელნი და თოვლივით თეთრები იყვნენ, მათი სახეები ნათელი იყო, ანგელოზების მსგავსად, მათგან კეთილსურნელება გამოდიოდა. მთავარეპისკოპოსი და მთელი ხალხი დიდად განცვიფრდნენ. და მათ სხეულები იმ ტაძარში გადაასვენეს, რომელიც დამწვარი ეკლესიის ადგილას იყო აშენებული, და მიწის ზემოთ, მარჯვენა მხარეს დაასვენეს.

ვიშგოროდში ცხოვრობდა კაცი, სახელად მირონეგი, მებაღე. მას ჰყავდა ვაჟი, რომლის ფეხი გამხმარი და მოხრილი იყო. მას არ შეეძლო სიარული და ფეხს ვერ გრძნობდა. ის დადიოდა ხის ფეხით, რომელიც თავისთვის გააკეთა. მივიდა წმინდანებთან, ემთხვია მათ საფლავს და ლოცულობდა ღმერთისა და წმინდანებისადმი, სთხოვდა წმინდანებს განკურნებას. ასე ლოცულობდა ის დღედაღამ ცრემლებით. ერთ ღამეს მას გამოეცხადნენ ქრისტეს წმინდა ვნებულები რომანოზი და დავითი და უთხრეს: „რას შეჰღაღადებ ჩვენ?“

მან უჩვენა ფეხი, რომელსაც განკურნება სჭირდებოდა. მათ აიღეს გამხმარი ფეხი და სამჯერ გადასახეს ჯვარი. ძილიდან გამოფხიზლებულმა, მან თავი ჯანმრთელად იხილა და წამოხტა, ადიდებდა ღმერთს და წმინდანებს. შემდეგ მან ყველას უამბო, თუ როგორ განკურნეს იგი წმინდანებმა, და თქვა, რომ ნახა წმინდა ბორისის ყრმა გიორგიც, რომელიც წმინდანების წინ მიდიოდა სანთლით ხელში. ასეთი სასწაულის ხილვით, ხალხმა განადიდა ღმერთი.

ერთი უსინათლო მოვიდა და წმინდანების საფლავთან დაემხო, სიყვარულით ემთხვია მას, თვალებს ადებდა და განკურნებას სთხოვდა. და იმწამსვე აეხილა თვალები. და ყველამ განადიდა ღმერთი.

მაშინ მირონეგმა მთავარს ორივე სასწაული უამბო. მთავარმა იაროსლავმა განადიდა ღმერთი და წმინდა მოწამეები და, მოუწოდა რა მიტროპოლიტ იოანეს, მხიარულებით უამბო მას მოსმენილი. მთავარეპისკოპოსმაც განადიდა ღმერთი და მთავარს ღვთივსათნო რჩევა მისცა, აეშენებინა მშვენიერი ეკლესია. და მოსწონდა მთავარს მისი რჩევა, და უბრძანა ხუროებს ხეები მოემზადებინათ ეკლესიის ასაშენებლად. უკვე ზამთარი იყო. ხუროებმა მოამზადეს ხეები და ზაფხულის დადგომისას ააშენეს დიდი ეკლესია, რომელსაც ხუთი გუმბათი ჰქონდა. მთავარმა კი ყოველგვარი მხატვრობით მორთო იგი და წმინდანთა ხატების დაწერა ბრძანა, რათა მორწმუნეებს ეკლესიაში თითქოსდა თავად წმინდანები ეხილათ, თაყვანი ეცათ მათთვის და კოცნიდნენ მათ, რწმენითა და სიყვარულით. და ჯვრით მსვლელობისას მიტროპოლიტმა იოანემ, მთავარმა იაროსლავმა, ყველა მღვდელმა და მთელმა ხალხმა გადაასვენეს წმინდანთა ნაწილები ეკლესიაში და აკურთხეს იგი. და დააწესეს ზეიმი ივლისის თვის 24 რიცხვს, როდესაც მოკლული იქნა უნეტარესი ბორისი. ამავე დღეს მოხდა წმინდა ნაწილების გადასვენებაც და ეკლესიის კურთხევაც.

როდესაც წმინდა ლიტურგიაზე მთავარი და მიტროპოლიტი იმყოფებოდნენ, ტაძარში კოჭლი კაცი აღმოჩნდა. დიდი გაჭირვებით შეცოცდა ის ტაძარში, ლოცულობდა ღმერთისა და წმინდანებისადმი. და იმწამსვე გამაგრდა მისი ფეხები, ღვთის მადლითა და წმინდანების ლოცვით. და, აღდგა, წავიდა ყველას წინაშე. ამ სასწაულის ხილვით, კეთილმორწმუნე მთავარმა იაროსლავმა, მიტროპოლიტმა და ყველა ადამიანმა განადიდეს ღმერთი და წმინდანები.

ლიტურგიის შემდეგ მთავარმა სუფრაზე მოიწვია ყველა: მიტროპოლიტიც და პრესვიტერებიც, და დღესასწაული ისე აღნიშნეს, როგორც შეეფერებოდა. და მრავალი ქონება დაურიგა მთავარმა ღარიბებს, ობლებსა და ქვრივებს.

და აი, იაროსლავი გარდაიცვალა (1054 წ.), იცხოვრა ღირსეულად მამის სიკვდილის შემდეგ 38 წელი და დატოვა მემკვიდრეებად თავისი ვაჟები: იზიასლავი, სვიატოსლავი და ვსევოლოდი, გაუნაწილა მათ შორის მემკვიდრეობა, როგორც შეეფერებოდა: იზიასლავი, უფროსი, დასვა კიევში სამთავროდ, სვიატოსლავი – ჩერნიგოვში, ვსევოლოდი – პერეიასლავლში, დანარჩენები კი სხვა მხარეებში. მთავარმა იზიასლავმა, რომელმაც მემკვიდრეობით მიიღო დიდი სამთავრო, მამის ცხედარი მარმარილოს ლუსკუმაში ჩაასვენა, რომელიც წმინდა სოფიას ეკლესიის კარიბჭეში დადგა, მამის მიერ აშენებულ.

ორი წელი გავიდა და ეკლესია უკვე მოძველდა. ერთხელ მასში შესულმა იზიასლავ იაროსლავიჩმა დაინახა მისი სიძველე, მოუწოდა ხუროების უფროსს და უბრძანა, აეშენებინა ახალი, ერთგუმბათოვანი ეკლესია წმინდა ვნებულთა სახელზე, მან ასევე მიუთითა მისი ადგილი პირველი ძველი ეკლესიის მახლობლად. მთავარმა სთხოვა მიტროპოლიტ გიორგისაც, რომ ელოცა იმ ადგილას და მიეცა ფული, რომელიც ეკლესიის ასაშენებლად იყო საჭირო. ხუროების უფროსმა შეკრიბა ყველა თავისი მუშა და მალე ააშენა ეკლესია მითითებულ ადგილას. ამის გაგებისას, მთავარმა გაგზავნა ქალაქის უხუცესთან სიტყვებით: „მთავრის ბეგარიდან ვაძლევ ეკლესიის მოსართავად“.

როდესაც ეკლესია მთლიანად დასრულდა, ღვთისმოყვარე იზიასლავი არქიეპისკოპოს გიორგის შეევედრა, რათა მას წმინდანთა ნაწილების ახალ ეკლესიაში გადასვენება დაედგინა. შეიკრიბნენ ძმები იზიასლავი და ვსევოლოდი, კიევის მიტროპოლიტი გიორგი და სხვები: ნეოფიტი, ჩერნიგოვის ეპისკოპოსი, პეტრე პერეასლაველი, ნიკიტა ბელოზერსკი, მიქაელი იურიევსკი, პეჩორის მონასტრის იღუმენი თეოდოსი, სოფრონი წმინდა მიქაელისგან, გერმანე წმინდა მაცხოვრისგან და ყველა სხვა იღუმენი, და მოაწყვეს ნათელი დღესასწაული.

პირველად, თავადებმა მხრებით წაიღეს წმინდა ბორისის სხეული ხის ლუსკუმაში და მიაბრძანეს ღირსი შავოსანთა წინამძღოლობით, სანთლებით ხელში. ბერების უკან მიდიოდნენ დიაკვნები და პრესვიტერები, შემდეგ მიტროპოლიტი და ეპისკოპოსები. მიიტანეს, ლუსკუმა ეკლესიაში დადგეს, გახსნეს იგი და ეკლესია საკვირველი კეთილსურნელებით აივსო. ეს რომ იხილეს, ყველამ ადიდეს ღმერთი. მიტროპოლიტს კი შიშმა მოიცვა, რადგან მას მტკიცედ არ სწამდა წმინდანები; ის პირქვე დაემხო და პატიება ითხოვა. და ნაწილები ამბორყოფის შემდეგ, ქვის ლუსკუმაში დაასვენეს.

შემდეგ აიღეს ქვის ლუსკუმა წმინდა გლების სხეულით, სასანეზე დადგეს და თოკებით მოკიდებულებმა წაიღეს. და როდესაც უკვე კარებთან იყვნენ, ლუსკუმა გაჩერდა და წინ ვეღარ დაიძრა. მაშინ ხალხს უბრძანეს, შემოეძახათ: „უფალო შეგვიწყალე!“ და ლოცულობდნენ უფლისა და წმინდანების მიმართ. და მაშინვე ლუსკუმა დაიძრა. შემდეგ ამბორყოფილ იქნა წმინდა ბორისის თავი. მიტროპოლიტმა გიორგიმ აიღო წმინდა გლების ხელი და აკურთხა თავადები იზიასლავი, სვიატოსლავი და ვსევოლოდი. და კვლავ სვიატოსლავმა, აიღო რა მიტროპოლიტის ხელი, რომელსაც წმინდანის ხელი ეჭირა, ის მიიდო ყელზე არსებულ წყლულზე, თვალებზე და თხემზე. შემდეგ ხელი კუბოში ჩადო და წმინდა ლიტურგიის გალობა დაიწყეს. მაშინ სვიატოსლავმა ბერნს უთხრა: „რაღაც მეჩხვლიტება თავში“.

ბერნმა კლობუკი ასწია და, თავზე წმინდა გლების ფრჩხილი რომ დაინახა, მოხსნა და სვიატოსლავს გადასცა. მან კი ადიდეს ღმერთი წმინდანთა კეთილი ძღვენისთვის. ლიტურგიის შემდეგ ყველა ძმა წავიდა და ერთად ისადილა. მათ ნათლად აღნიშნეს დღესასწაული და მრავალი მოწყალება გასცეს ღარიბებს. შემდეგ ერთმანეთს ამბორი უყვეს და მშვიდობით დაიშალნენ, თითოეული თავისთან. და იმ დროიდან მოყოლებული, დადგინდა ეს დღესასწაული მაისის თვის 2 დღეს, წმინდა მოწამეთა პატივსაცემად და სადიდებლად, ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მადლით.

ერთი ადამიანი მუნჯი და კოჭლი იყო, ფეხი მუხლამდე მოკვეთილი ჰქონდა. ხის ფეხი გაიკეთა და მასზე დადიოდა. ის წმინდანთა ეკლესიასთან იმყოფებოდა სხვა ღარიბებთან ერთად, ქრისტიანებისგან მოწყალებას, ტანსაცმელს ან სხვა ნივთებს იღებდა, რაც ვისაც სურდა მიეცა. ვისგოროდში კი იყო მებაღეების მეთაური, რომლის საერო სახელი იყო ჟდანი, წმინდა ნათლობაში კი ნიკოლოზი. და ის ყოველწლიურად უდგენდა დღესასწაულს წმინდა ნიკოლოზს. ერთ დღეს, მის დღესასწაულზე წავიდნენ ღარიბები და ის კოჭლიც, იმ იმედით, რომ რამეს მიიღებდა. იმ სახლში შესვლისას, იგი შესასვლელთან დაჯდა. მოხდა ისე, რომ მას არაფერი მისცეს საჭმელად და დასალევად, და ის მშიერი და მწყურვალი იჯდა. მაშინ მოულოდნელად ის განცვიფრებაში ჩავარდა და ხილვა იხილა. მას მოეჩვენა, რომ წმინდანთა ეკლესიასთან იჯდა.

და იხილა მან ბორისი და გლები, რომლებიც, თითქოს, საკურთხევლიდან გამოვიდნენ და მისკენ მოდიოდნენ, და ის პირქვე დაემხო. წმინდანებმა ხელი ჩაავლეს, დასვეს ის და მისი განკურნების შესახებ დაიწყეს საუბარი. შემდეგ პირზე ჯვარი გადასახეს, აიღეს მისი დაავადებული ფეხი, თითქოს ზეთი სცხეს და მუხლზე დაქაჩეს. ყოველივე ეს ავადმყოფმა, თითქოს, სიზმარში ნახა, რადგან ის იმ სახლში პირქვე დაემხო. იხილეს რა იგი მიწაზე გაშოტილი, ადამიანებმა აქეთ-იქით ატრიალებდნენ მას. ის კი მკვდარივით იწვა, უნარი არ ჰქონდა პირის ან თვალების მოძრაობისა. მხოლოდ სული იყო მასში და გული უცემდა. ყველა ფიქრობდა, რომ მას ბოროტი სული შეეხო. წაიყვანეს ის, წაიყვანეს და დააწვინეს წმინდანთა ეკლესიასთან, კარების წინ. ირგვლივ მრავალი ადამიანი იდგა, უყურებდნენ და უკვირდათ საკვირველი სასწაული. ტანჯულის მუხლიდან გაჩნდა ფეხი და დაიწყო ზრდა, სანამ მეორეს არ გაუტოლდა, და ეს მოხდა არა დიდი ხნის განმავლობაში, არამედ ერთ საათში.

ეს რომ იხილეს, იქ მყოფებმა ადიდეს ღმერთი და მისი წმინდანები, მოწამენი რომანი და დავითი. და ყველამ შემოიკივლა: – „ვინ იტყვის უფლის ძალმოსილებას, გამოაცხადებს მის ყველა ქებას? კურთხეულ არს უფალი ღმერთი, ერთადერთი, რომელიც სასწაულებს ახდენს!“ (ფს. 105:2, 71:18).

ქალაქ დოროგობუჟში ერთმა ქალმა, მონამ, თავისი ქალბატონის სახლში შრომობდა მისი ბრძანებით, წმინდა ნიკოლოზის ხსენების დღეს, როდესაც ყველა მის ეკლესიაში მიდიოდა. სხვა ქალებმა, მისი მომუშავედ დანახვისას, მისი გაკიცხვა დაიწყეს და ეკლესიაში ეძახდნენ. მან კი არ მოუსმინა მათ და თავის საქმეს აგრძელებდა. უეცრად ეზოში თეთრ სამოსელში გამოწყობილი სამი მამაკაცი შემოვიდა. კარებიდან გახედვისას მან ისინი დაინახა. ერთი მათგანი მოხუცი იყო, ორივე მხარეს კი ორი ჭაბუკი. და უთხრეს მას ჭაბუკებმა:

„ჰოი, ქალო, როგორ გაბედე ჩვენი მამის, ნიკოლოზის, შეურაცხყოფა, მის დღესასწაულზე მუშაობით და ეკლესიაში არწასვლით?“

მან კი უპასუხა მათ: „მე საწყალი ქვრივი ვარ, უნდა ვიმუშაო და არა ეკლესიაში ვიარო.“ მაშინ მოხუცმა მამაკაცმა ჭაბუკებს უთხრა: „რას ელაპარაკებით? დააქციეთ მისი სახლი.“ ისინი მიუახლოვდნენ და სახლი ნახევრამდე დააქციეს. მოხუცმა მამაკაცმა კი, ქალთან მისვლისას, მისი მარჯვენა ხელი მოჰკიდა და ოთახიდან გააგდო. და დაეცა იგი მკვდარივით.

ქალის გაშოტილად დანახვისას, მეზობლებმა იგი აიყვანეს და სხვა სახლში გადაიყვანეს. დააწვინეს იგი და გვერდით დასხდნენ, სურდათ მოესმინათ, რას იტყოდა. მას კი არც თვალების და არც ბაგეების განძრევა არ შეეძლო, არამედ მკვდარივით იწვა და თვითონ არაფერს ჭამდა, მხოლოდ, მისი ბაგეების გაწევისას, კოვზით რძეს ან წყალს უსხამდნენ პირში. ასე იმყოფებოდა იგი დიდ მარხვამდე.

ხორცის კვირას ქალი წაიყვანეს და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიაში მიიტანეს. მის თავზე აღვლენილი ლოცვის შემდეგ, მან ოდნავ გაახილა თვალები და, როგორც სიზმრიდან გამოღვიძებულმა, საჭმელი ითხოვა, შეძლო საკვების მიღება და მომხდარი მოყვა. მისი მარჯვენა ხელი კი გამხმარი აღმოჩნდა და მას ვერ გრძნობდა. და აი, მას უკვე არ ჰქონდა ძალა, რომ ბატონებს მომსახურებოდა. მისი ასეთი უძლური დანახვისას, ქალბატონმა იგი თავიდან გააგდო, და ყრმა, რომელიც მას თავისუფლად შეეძინა, მონა გახდა. მაგრამ მსაჯულებმა ასეთი მოქცევა არ დაუშვეს, არამედ უბრძანეს მის ბატონებს, რომ მისი ფასი დაეკარგათ, და ორივე გაათავისუფლეს, რადგან იგი იძულებით მუშაობდა და სასჯელი მიიღო.

გავიდა 3 წელი. გამხმარხელა ქალმა გაიგონა, თუ როგორ მიიღო კაცმა, ხელ-ფეხშეკრულმა, განკურნება წმინდა მოწამეთა რომანოზისა და დავითის ეკლესიაში. და აი, წავიდა იგი ვიშეგოროდში. მოვიდა იგი შაბათ დღეს, როდესაც წმინდა ღვთისმშობლის მიძინების კანონი იყო, და განუცხადა იმ ეკლესიის კლირიკოსთა წინამძღვარს, ლაზარეს. მან უბრძანა მას, ეკლესიასთან გაეთენებინა ღამე.

დილით, როდესაც ჯვრებით მიდიოდნენ წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესიისკენ, გამხმარხელა ქალი მიუახლოვდა ლაზარეს და უამბო მას ასეთი სიზმარი:

„როდესაც ამ ღამეს ეკლესიასთან ვიჯექი, მოვიდა ჩემთან ორი მშვენიერი ჭაბუკი და მითხრეს: ვინ დაგსვა აქ? მე კი ვუპასუხე: მღვდელმა ლაზარემ ასე მიბრძანა, მითხრა რა: დაჯექი აქ, იქნებ ღმერთმა, წმინდა მოწამეთა ლოცვით, განგკურნოს. ამის გაგონებისას, უმალვე ჭაბუკებიდან უფროსმა, ბეჭდის მოხსნისას, მომცა და მითხრა: გაიკეთე ის ხელზე და გადაიწერე ჯვარი, და ის განკურნავს შენს ხელს.“

ამის გაგონებისას, ლაზარემ უბრძანა მას, დასწრებოდა ლიტურგიას საეკლესიო კარებთან, რათა მას გალობისა და ლოცვების დასრულების შემდეგ საკმევლის ზეთით ხელი დაემასაჟებინათ. დაიწყეს ლიტურგიის გალობა. როდესაც „წმინდაო ღმერთო“ იგალობეს და მომღერალმა თქვა „საგალობელი ღვთისმშობლისა, პროკიმენი: ადიდებს სული ჩემი“, უეცრად ქალის გამხმარი ხელი ეტკინა, ხელის დამჭერი სახვევი ჩამოვარდა, და ქალი სამსხვერპლოსკენ გაიქცა, ძრწოლით და ხელის ქნევით. ამის დანახვისას, ყველა ადამიანმა და კლირიკოსმა იგი ეშმაკეულად ჩათვალა და წმინდანთა საფლავისკენ წაიყვანეს. მასზე შეხედვისას და მისი ამოცნობისას, ლაზარე შეძრწუნდა. და იმ დროს მისი ხელი იკურნებოდა. ყველამ, ვინც ეს იხილა, ადიდეს ღმერთი ასეთი სასწაულისთვის, უკვირდათ ღვთის სწრაფი შემწეობა და ქრისტეს წმინდა მოწამეთა ძალა.

ქალაქში ცხოვრობდა ერთი ბრმა კაცი. მიდიოდა იგი წმინდა გიორგის ეკლესიაში და ლოცულობდა წმინდანისადმი, მხედველობას ითხოვდა. ერთ ღამეს მას წმინდა მოწამე გიორგი გამოეცხადა და უთხრა: „რატომ შემევედრები მე! თუ გინდა მხედველობა დაიბრუნო, მე გეტყვი, როგორ მიაღწიო ამას. წადი წმინდა ბორისისა და გლებისაკენ, მათ, თუ მოისურვებენ, მოგანიჭებენ იმ მხედველობას, რასაც ითხოვ. რამეთუ მათ მიეცათ მადლი ღვთისაგან რუსეთის ქვეყანაში, რომ აპატიონ და განკურნონ ყოველგვარი ტანჯვა და სნეულება.“

ამის დანახვისა და მოსმენის შემდეგ, ბრმა გამოფხიზლდა და გზას გაუდგა, როგორც ნაბრძანები ჰქონდა. ის მივიდა წმიდა მოწამეთა ეკლესიაში და იქ რამდენიმე დღე დარჩა, თაყვანს სცემდა და ევედრებოდა წმინდანებს, სანამ ისინი არ ეწვივნენ მას. და მან თვალი აუხილა და ხედვა დაიწყო, ადიდებდა ღმერთს და წმიდა მოწამეებს, რადგან განიკურნა. და მან ყველას უამბო, როგორ ნახა, რომ წმიდა მოწამეები მივიდნენ მასთან, სამჯერ გადასახეს თვალები ჯვარი, და მაშინვე აეხილა მას თვალები. ყველამ მადლობა შესწირა ღმერთს იმ დიდებულ, საოცარ და გამოუთქმელ სასწაულთათვის, რომლებიც წმიდა მოწამეთა მიერ აღესრულებოდა. რამეთუ წერია: „თავისი მოშიშთა სურვილს აღასრულებს, მათ ღაღადისს ისმენს და იხსნის მათ“ (ფს. 144:19) და კიდევ: „ყველაფერს აკეთებს, რაც სურს“ (ფს. 113:11).

წმინდანთა სასწაულები მრავლდებოდა და მათი მადლი იზრდებოდა. და როგორც წმიდა სახარებაში წერია: „და მთელ ქვეყანას ვერ დაეტევა წიგნები“ (იოანე 21:25), ისინი აღესრულებოდა და არ იწერებოდა, და ვინც იცოდა მათ შესახებ – ყვებოდა. მაშინ სვიატოსლავმა, იაროსლავის ძემ, გადაწყვიტა წმინდანებისთვის ქვის ეკლესიის აშენება, მან ის 50 წყრთის სიმაღლეზე ააგო და გარდაიცვალა (1079 წელს). ვსევოლოდმა, რუსეთის მიწაზე მთავრად ქცევის შემდეგ, მთლიანად დაასრულა იგი. როდესაც ის დასრულდა, მაშინვე იმავე ღამეს მისი ზედა ნაწილი ჩამოინგრა და მთელი ეკლესია დაინგრა. შემდეგ ვსევოლოდი გარდაიცვალა (1093 წელს), იცხოვრა მშვიდად და გააუმჯობესა ღვთისგან მისთვის მინდობილი სამეფო. კიევის სამთავრო მიიღო სვიატოპოლკ იზიასლავიჩმა, ხოლო დავითმა და ოლეგმა – ჩერნიგოვში, ვლადიმირმა კი – პერეასლავში. იმ ხანებში ჩვენი მიწის მტრები ჩვენზე გაძლიერდნენ და ჩვენი ცოდვების გამო მრავალ ძალადობას გვაყენებდნენ. წმიდა მოწამეთა ეკლესია დავიწყებას მიეცა, და ვერავინ შეძლო მისი აღდგენაზე და სასწაულების ჩაწერაზე ზრუნვა.

აი, რა იხილეს მომხდარი სასწაულის თვითმხილველებმა. მთავარმა სვიატოპოლკმა რაღაც დანაშაულისთვის ორი კაცი მძიმე ბორკილებით მიწისქვეშა საპყრობილეში ჩასვა, საქმის გამოძიების გარეშე, არამედ მათი ცილისმწამებლების მოსმენით. მან დაივიწყა წინასწარმეტყველ დავითის ნათქვამი: „გარყვნილი გული მოშორდება ჩემგან; ბოროტს არ ვიცნობ. ცილისმწამებელს მოვკვეთ ჩემგან“ (ფს. 100:4-5). კაცების საპყრობილეში ჩასმის შემდეგ, მთავარს ისინი დაავიწყდა. ასეთ გასაჭირში მყოფნი, ისინი ბევრს ლოცულობდნენ წმიდა ვნებულთათვის და ყოველ კვირას ფულს აძლევდნენ მცველს, რათა მას პროსფორა ეყიდა და წმიდა რომანისა და დავითის ეკლესიაში მიეტანა. დიდი ხანი გავიდა, ხოლო პატიმრები კვლავ ნაღველსა და მწუხარებაში იყვნენ, განუწყვეტლივ ლოცულობდნენ და წმიდა ვნებულთ უხმობდნენ. და მათ არ დაივიწყეს ისინი, არამედ იხსნეს, გამოესარჩლნენ და დაეხმარნენ. ერთ ღამეს, როდესაც საპყრობილის კარები ჩაკეტილი იყო და ამოღებული კიბე გარეთ ეგდო, ამ ტუსაღების და მრავალი სხვების ძილის დროს, უეცრად ერთ-ერთი პატიმარი მამაკაცი აღმოჩნდა საპყრობილის გარეთ, მის თავზე, გაიღვიძა თავისუფალი ბორკილებისგან და დაინახა, რომ რკინის ბორკილები, რომლებიც მასზე და მის ამხანაგზე იყო, დამტვრეული იყო და მის ირგვლივ ეყარა, ხოლო ფეხებზე დასადები რგოლები თოკებივით იყო გადაგრეხილი. წამოდგა, მან ადიდა ღმერთი და მისი წმიდა მოსავნი. ნანახის გახსენებისას მან მცველს დაუძახა, აჩვენა მას რა მოხდა, და უთხრა: „წამიყვანე დიდებულ მოწამეთა ეკლესიაში“.

ეკლესიაში ცისკრისთვის მისვლისას, (ეს კი ხუთშაბათი იყო), მან თაყვანი სცა წმიდა კიდობნების წინაშე და უთხრა ყველა კლერიკოსსა და ხალხს, ვინც ეკლესიაში იმყოფებოდა: „– როდესაც ჩვენ და მრავალი სხვა ვიყავით საპყრობილეში და გვეძინა, უეცრად თითქოს მისი სახურავი აიწია, და ჩვენ დავინახეთ, რომ წმინდანები შემოვიდნენ და თქვეს: „რატომ ხართ აქ?“ – ჩვენ ვუპასუხეთ: „ეს მთავრის ნებაა, ჩვენ ცილი დაგვწამეს“. წმინდანებმა კი გვითხრეს: „გიბრძანებთ თქვენ: შენ წადი ეკლესიაში და უამბე, რაც ნახე, შენს ამხანაგს კი საპყრობილეში ვტოვებთ. ის დავაბრმავეთ, სხვების დასარწმუნებლად, როცა ისინი არ დაიჯერებენ. ჩვენ კი საბერძნეთის მიწაზე წავალთ; სამი დღის შემდეგ დავბრუნდებით, ვესტუმრებით მას და დავუბრუნებთ მხედველობას. მაშინ წადით და უთხარით მთავარს: რატომ იქცევი ასე, საქმის გამოძიების გარეშე, ტანჯავ და აწამებ. თუ ამაში არ მოინანიებ და ასე მოქცევას არ შეწყვეტ, მაშინ იცოდე, რომ ჯოჯოხეთს ვერაფრით გადაურჩები“. ეს და სხვა რამ თქვეს და ჩვენს თვალთაგან გაუჩინარდნენ. მე, ვინც ეს ვნახე, მოგიყევით თქვენ, ძმანო, თუ კი გსურთ უკეთესად ნახვა და მოსმენა, წავიდეთ საპყრობილესთან.“

როდესაც მივიდნენ, ყველამ ნახა, რომ საკეტები ხელუხლებელი და დაკეტილი იყო, ხოლო კიბე, რომლითაც ციხეში შედიან და გამოდიან, გარეთ იდო. გაუკვირდათ და განადიდეს უფალი და წმინდანები. საპყრობილის გახსნისას დაინახეს, რომ ხსენებული პატიმარი მართლაც დაბრმავებული იყო, ისე რომ ქუთუთოები და წამწამებიც კი არ ერჩეოდა, ბორკილები კი მასზე არ იყო. დაკითხულმა მანაც იგივე მოუთხრო. მაშინ ორივე პატიმარი გაათავისუფლეს და დღე და ღამე ეკლესიას არ სცილდებოდნენ, განსაკუთრებით კი დაბრმავებული; თითქოს სირცხვილი ჰქონდა წმინდანთაგან და თითქოს ვალის სანაცვლოდ ითხოვდა, მიეახლებოდა საფლავებს და ლოცულობდა: „ჰოი, ქრისტეს წმინდა მსახურნო, ნუ შეურაცხყოფთ, ნუ დაივიწყებთ თქვენს აღთქმას. მომეცით თქვენი აღთქმისამებრ, რომლითაც ვალდებულება აიღეთ.“

ასე აკეთებდა სამი დღე. დადგა კვირა დღე, ის მივიდა ეკლესიაში და ცისკრის ლოცვამდე ლოცულობდა. მისი ხმამაღალი ტირილი მომღერლებს აღიზიანებდა, ისე რომ გაბრაზდნენ და თქვეს:

– ეს ბრმა უნდა მოვაშოროთ აქედან, რადგან სიმღერა შეუძლებელია.

ის კი დარჩა, თავს ირტყამდა და წმინდანებს ეამბორებოდა და შესძახა:

– შემიწყალეთ, რამეთუ ეს აღმითქვით.

შემდეგ მოულოდნელად შემობრუნდა და თქვა:

– იმღერეთ: „უფალო შეგვიწყალე!“ იხილეთ ღვთისა და წმინდანთა დიდება: აი, მე თვალი ამეხილა.

და მისი თვალები ჯანმრთელი გახდა, თითქოს არც არასოდეს სტკენია და არც ბრმა ყოფილა. მაშინ ყველამ განადიდა ღმერთი და წმინდა ვნებულები. ამის შემდეგ წავიდნენ და წმინდაპოლკ მთავარს უამბეს, რაც მოისმინეს და ნახეს. იმ დროიდან მოყოლებული, იგი იშვიათად სჩადიოდა ძალადობას ხალხის მიმართ და მრავალი წლის განმავლობაში აღნიშნავდა წმინდანთა დღესასწაულს, ხშირად ჩადიოდა ზაფხულობით ვიშგოროდში.

მას სურდა ეკლესიის აშენება ძველ ადგილას, წმინდანთა საფლავებზე, ამბობდა რა: „ვერ გავბედავ ადგილიდან ადგილზე გადატანას.“

მაგრამ ღვთის განგებითა და წმინდა მოწამეთა ნებით მისი ჩანაფიქრი არ აღსრულდა. იმ დროს, როგორც ითქვა, ვლადიმერი, ვსევოლოდის ძე, სახელად მონომახი, პერეასლავის მიწაზე მთავრობდა. მას დიდი სიყვარული ჰქონდა წმინდანების მიმართ და მრავალ შესაწირავს სწირავდა მათ. და გადაწყვიტა, წმინდა მოწამეთა პატიოსანი ლუსკუმები ვერცხლითა და ოქროთი შეემკო. ღამით მისულმა, მან გაზომა საფლავები და ვერცხლის ფიცრების დაშლის შემდეგ, მოაოქროვა ისინი. შემდეგ, ისევ ღამით მისულმა, შეამკო ყველა სასწაულმოქმედი და საქებარი წმინდა საფლავი და იმავე ღამეს წავიდა. დილით მისულებმა ეს სიხარულით იხილეს, თაყვანი სცეს და დიდება შესწირეს წმინდანებსა და ღმერთს, რომელმაც კეთილმორწმუნე მთავარს გულში ჩაუდო ასეთი აზრი. მრავალი სიტყვით შეაქეს მისი სიმშვიდე და თავმდაბლობა, კეთილშობილება და დიდი გონება, სიყვარული წმინდანთა მიმართ და გულმოდგინება ღვთისა და წმინდა ეკლესიების მიმართ, რასაც იჩენდა კეთილმორწმუნე მთავარი ვლადიმერი, განსაკუთრებით ამ წმინდანთა მიმართ.

ეს მან შეასრულა 6610 (1102) წელს, ხოლო სიწმინდეების გადასვენების შემდეგ, კიდევ უფრო მეტი მოიმოქმედა წმინდა საფლავებზე. გამოჭედა ვერცხლის ფიცრები წმინდანთა გამოსახულებებით, მოაოქროვა ისინი, შეამკო ვერცხლითა და ოქროთი და დიდი მოოქროვილი ბროლის სასანთლეებით, რომლებზეც სანთლები ენთო. მან ყველაფერი ისე მშვენივრად მოაწყო, რომ შეუძლებელია ამ სილამაზის აღწერა. საბერძნეთიდან და სხვა ქვეყნებიდან მოსულნი ამბობდნენ: „მრავალი წმინდანის ლუსკუმა გვინახავს, მაგრამ ასეთი სილამაზე არსად ყოფილა.“

ასე კარგად მოაწყო მან ყველაფერი თავისი კეთილი საქმეების მოსახსენიებლად და უფლისგან კურთხევისთვის, რომელმაც თქვა:

„ნუ შეაგროვებთ საგანძურს დედამიწაზე, არამედ ცაში“ (მათე 6:19–20), და წმინდანთაგან, რომლებიც მან ასე პატივით შეამკო, და ხალხის ქება-კურთხევისთვის, ვინც ეს ნახა და გაიგონა.

როდესაც ვლადიმერმა წმინდანთა ლუსკუმები შეამკო, მთავარმა ოლეგმა, სვიატოსლავის ძემ, გადაწყვიტა აეშენებინა ქვის ეკლესია, ვიშგოროდში დანგრეულის ნაცვლად. მან მოიყვანა ეკლესიის მშენებლები და უბრძანა აეშენებინათ, უხვად მისცა ყველაფერი, რაც ამისთვის იყო საჭირო. როდესაც ეკლესია აშენდა და მოიხატა, ის ხშირად აიძულებდა და ევედრებოდა წმინდაპოლკს, რომ წმინდა მოწამენი ახალაშენებულ ეკლესიაში გადაესვენებინა. ის კი, მისი შრომის შურის გამო, არ მოინდომა გადასვენება, რადგან თავად არ აუგებდა იმ ეკლესიას.

ცოტა ხნის შემდეგ წმინდაპოლკი გარდაიცვალა, ეკლესიის მორთვის მეორე წელს. და იყო დიდი ამბოხი და შფოთი ხალხში, და დრტვინვა. მაშინ ყველა ადამიანი, განსაკუთრებით დიდი და სახელოვანი კაცები, გაერთიანდნენ და მივიდნენ ვლადიმერთან თხოვნით, რათა მას შეეჩერებინა შფოთი. ის წავიდა, დააცხრო ამბოხი და დრტვინვა და მიიღო მთავრობა რუსეთის მიწაზე.

6623 წელს (1115 წ.), როდესაც ვლადიმირი მეფობდა რუსეთში, მან განიზრახა ამ წმინდა ვნებულთა გადასვენება აშენებულ ეკლესიაში და ამის შესახებ ამცნო თავის ძმებს, დავითსა და ოლეგს. ისინი ყოველთვის ევედრებოდნენ და აიძულებდნენ ვლადიმირს, გადაესვენებინა წმინდანთა ნაწილები. მაშინ ვლადიმირი თავის ვაჟებთან ერთად, შემდეგ კი დავითი და ოლეგი თავიანთ ვაჟებთან ერთად მივიდნენ ვიშგოროდში. ჩამოვიდა მიტროპოლიტი ნიკიფორეც, რომელმაც შეკრიბა ყველა ეპისკოპოსი: ჩერნიგოვიდან თეოქტისტე, პერეიასლავიდან ლაზარე, პოლოცკიდან მინა, იურიევიდან დანიელი, და ყველა იღუმენი: პროხორე პეჩორელი, სავა წმინდა მაცხოვრისგან, სილვესტერი წმინდა მიქაელისგან, პეტრე ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ვლაქერნული სავანედან, გრიგოლი წმინდა ანდრიასგან, თეოფილე წმინდა დიმიტრისგან, და მრავალი სხვა იღუმენი, და მთელი სამღვდელო და სამონაზვნო დასი, ყველა კლერიკოსი და ყველა მღვდელი. და შეიკრიბა აქ რუსული მიწის ყველა მხრიდან და სხვა ქვეყნებიდან უამრავი ხალხი და თავადი, ყველა ბოიარი, უხუცესი და მხედართმთავარი მთელი რუსული მიწისა და ყველა დაქვემდებარებული ოლქისა, მოკლედ რომ ვთქვათ, აქ იყო ყველა ადამიანი, ყველა ოლქიდან, მდიდრები და ღარიბები, ჯანმრთელები და ავადმყოფები, ისე რომ მთელი ქალაქი გაივსო, და ხალხი ადგილს ვერ პოულობდა ქალაქის კედლებზეც კი. და მაისის 1 რიცხვს, აღდგომიდან მეორე კვირის შაბათს, ეკლესია აკურთხეს. დილით, წმინდა კვირა დღეს, იმავე თვის 2 რიცხვს, ორივე ეკლესიაში დაიწყეს ცისკრის გალობა. და ჯერ წმინდა ბორისის ლუსკუმა დადგეს მორთულ მარხილზე, რომელიც ამ მიზნისთვის იყო მოწყობილი, და წაიღეს იგი. მარხილებს უკან გაჰყვა ვლადიმირი მოწიწებითა და სიმდაბლით, მიტროპოლიტი და მღვდლები სანთლებითა და საცეცხლურებით. და მარხილებს მიათრევდნენ სქელი თოკებით, ირაზებოდნენ და იღლებოდნენ, დიდებულები და ყველა ბოიარი. თოკები ორივე მხრიდან იყო მიბმული, მათზე მიათრევდნენ პატიოსან ლუსკუმებს, და შეუძლებელი იყო არც სიარული, არც მარხილების გათრევა ხალხის სიმრავლის გამო. მაშინ ვლადიმირმა ბრძანა, ხალხისთვის ფული, ბეწვეული და ქსოვილები დაეყარათ. ამის დანახვისას, ხალხის ნაწილი მათკენ გაიქცა, სხვებმა კი, ეს მიატოვეს, წმინდა ლუსკუმებისკენ მიაშურეს, რათა მათთან შეხების ღირსნი გამხდარიყვნენ. და რამდენიც არ უნდა ყოფილიყო ხალხი, ვერავინ შეიკავა ცრემლები სიხარულისა და დიდი მხიარულებისგან. და ასე ძლივს ახერხებდნენ მარხილების გათრევას. ასევე, წმინდა გლების ლუსკუმაც წაიღეს სხვა მარხილზე, თავად დავითის, ეპისკოპოსების, კლერიკოსების, ბოიარებისა და ურიცხვი ხალხის თანხლებით, რომლებიც ყველა შეძახილით: „უფალო, შეგვიწყალენ!“ და ცრემლებით მოუხმობდნენ ღმერთს. და მოხდა დიდი სასწაული. წმინდა ბორისის ნაწილებს უპრობლემოდ მიათრევდნენ, მხოლოდ ხალხის სიმრავლისგან იყო სივიწროვე. როდესაც კი წმინდა გლები წაიღეს, ლუსკუმა უძრავად გაჩერდა. ძალით მიათრიეს, მაგრამ თოკები გაწყდა, თუმცა ისეთი სქელი იყო, რომ ადამიანს ძლივს შეეძლო ორივე ხელით მოევლო მათთვის. და ისინი ერთბაშად გაწყდა. ხალხი შეძახილით: „უფალო, შეგვიწყალენ!“. მათი სიმრავლე იყო მთელ ქალაქში, ირაზებოდნენ ღობეებთან და ქალაქის კედლებთან. და მთელი ხალხისგან აღევლინა შეძახილი: „უფალო, შეგვიწყალენ!“. და მაშინვე ლუსკუმა თავისთავად დაიძრა. ასე მიიტანეს და პატივით დაასვენეს წმინდა ვნებულები ბორისი და გლები ახლად აშენებულ ეკლესიაში მარჯვენა მხარეს, მაისის 2 რიცხვს. შემდეგ ყველა თავის სახლებში დაბრუნდა, ადიდებდნენ ღმერთს და წმინდა ვნებულებს.

ქალაქ ვლადიმირ ზალესკში მეფობდა ვლადიმირ მონომახის შვილიშვილი, ვსევოლოდ იურიევიჩი. მის წინააღმდეგ აჯანყდნენ ორი ძმისშვილი, მესტილავი და იაროპოლკ როსტისლავიჩები (1175 წელს), რომლებიც მოვიდნენ დიდი ნოვგოროდიდან, საიდუმლოდ მოწვეულნი როსტოველების მიერ სამთავროდ. და წავიდნენ ომით ვსევოლოდის, თავიანთი ბიძის წინააღმდეგ, ქალაქ ვლადიმირისკენ, სურდათ მთავრის განდევნა მისი მამულიდან და დიდი ოლქის მოპოვება თავისთვის. დიდი ბრძოლის შემდეგ როსტისლავიჩები ვსევოლოდმა დაამარცხა, ტყვედ ჩაიგდო და ვლადიმირში მიიყვანა. ვსევოლოდმა მათ მცველი დაუყენა, მაგრამ ნება დართო თავისუფლად ევლოთ. ვლადიმირელებმა, დაინახეს ეს ტყვე თავადები თავისუფლებაზე და არა საპყრობილეში, აღშფოთდნენ და იარაღით მივიდნენ თავიანთი მთავრის ვსევოლოდის ეზოში, შესძახეს: „რატომ, მთავარო, გიჭირავს ჩვენი მტრები არა ბორკილებში, არამედ თავისუფლად? ან სიკვდილით დასაჯე ისინი, ან დააბრმავე, ან ჩვენ გადმოგვეცი.“ მოწყალე ვსევოლოდს არ სურდა ბრძოლაში ტყვედ ჩავარდნილი თავადებისთვის ზიანის მიყენება, მაგრამ ხალხის გამო ბრძანა მათი საპყრობილეში ჩასმა, რათა ხალხის ამბოხება ჩაწყნარებულიყო. გარკვეული დროის შემდეგ ვლადიმირელებმა კვლავ დაიწყეს მოწოდება დიდ მთავარ ვსევოლოდისადმი: „გადმოგვეცი როსტისლავიჩები, გვინდა მათი დაბრმავება.“

დიდმა მთავარმა გული მოიკლა, მაგრამ ხალხის შეჩერება ამბოხისაგან ვერ შეძლო. ვლადიმირელებმა ციხე დაანგრიეს, მესტილავი და იაროპოლკი შეიპყრეს, დააბრმავეს და გაუშვეს. ასე დაიმორჩილეს და დააბრმავეს უბედური როსტისლავიჩები, მესტილავი და იაროპოლკი, რომელთაც დიდი დიდება და ძალაუფლება სურდათ. და აი, ისინი სმოლენსკისკენ წავიდნენ და სმიადინში, წმინდა მოწამეთა ბორისისა და გლების ეკლესიაში მივიდნენ. მაშინ წმინდა გლების მკვლელობის ხსენების დღე იყო, 5 სექტემბერი. მთავრები დიდი გულმოდგინებით ევედრებოდნენ ღმერთს და დახმარებისთვის წმინდა მოწამეთა, როგორც საკუთარი ნათესავების, ხსენებას მოუხმობდნენ, რათა წმინდანებს მათთვის შვება მოენიჭებინათ, რადგან თვალების ადგილას წყლულები ეგმირებოდათ. როდესაც ლოცულობდნენ, ჯერ ტკივილი გაუყუჩდათ, შემდეგ კი მოულოდნელად თვალისჩინი დაუბრუნდათ. ნათლად მხედველებმა, როსტისლავიჩებმა ღმერთის, ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლისა და წმინდა მთავრების რომანისა და დავითის განდიდება და მადლიერება დაიწყეს. და სიხარულით დაბრუნდნენ თავიანთ სახლებში, ყველგან ყვებოდნენ უფლის წყალობაზე, რომელიც მათ წმინდა მოწამეთა ლოცვით მიეცათ.

ქალაქ ტუროვში ძველად 2922 ცხოვრობდა მოხუცი, სახელად მარტინი, რომელიც მანამდე ტუროველ ეპისკოპოსებთან, სიმეონთან, იგნატისთან, იოაკიმესთან და გიორგისთან, მზარეული იყო. ეპისკოპოსმა გიორგიმ მარტინი მისი სიბერის გამო გაათავისუფლა სამსახურიდან. ბერული სახე მიიღო და მარტინი ეპისკოპოსის მონასტერში, წმინდა მოწამეთა ბორისისა და გლების ეკლესიასთან, საკანში მარტო ცხოვრობდა. იგი ხშირად იტანჯებოდა მუცლის დაავადებით. როდესაც ტანჯვა მოუვლიდა, მოხუცი ტკივილისგან ყვიროდა, ადგომისა და თავის სხეულზე ზრუნვის ძალა არ ჰქონდა. ერთხელ, ამ სნეულებით დასნეულებული, საკანში იწვა და წყურვილისგან იტანჯებოდა. მაგრამ არავინ მოსულა მასთან, რადგან მაშინ მონასტრის ირგვლივ წყალი იყო დაღვრილი. მესამე დღეს მასთან წმინდა მოწამენი ბორისი და გლები შევიდნენ, ისეთი სახით, როგორადაც ისინი ხატზე იყვნენ გამოსახულნი, და ჰკითხეს:

– რითი ხარ ავად, მოხუცო?

მან თავისი სნეულება უამბო. მათ კი ჰკითხეს:

– წყალი ხომ არ გჭირდება?

– ო, ჩემო ბატონებო, – უპასუხა მოხუცმა, – დიდი ხანია მწყურია.

ერთ-ერთმა მათგანმა უღელი აიღო და წყალი მოიტანა, მეორემ კი ჩამჩა ამოიღო. და მოხუცი დაალევინეს. მაშინ მან ჰკითხა მათ:

– ვისი შვილები ხართ?

მათ უპასუხეს:

– ჩვენ იაროსლავის ძმები ვართ.

მოხუცმა, იფიქრა რა, რომ ისინი მთავარ გიორგი იაროსლავის ნათესავები იყვნენ, თქვა:

– უფალმა მრავალი წელი მოგცეთ, ჩემო ბატონებო, თავად აიღეთ პური და ჭამეთ, რადგან მე თვითონ ვერ მოგემსახურებით.

მათ უპასუხეს:

– პური შენთვის დარჩეს, ჩვენ კი წავალთ. შენ კი მეტად ნუ დასნეულდები, არამედ დაიძინე.

და მაშინვე გაუჩინარდნენ. გამოჯანმრთელებულმა მოხუცმა გააცნობიერა, რომ მას წმინდა ბორისი და გლები ეწვივნენ და, წამომდგარმა, ადიდა ღმერთი და მისი წმინდანები. და მას შემდეგ არასოდეს აღარ დასნეულებულა იმ სნეულებით, არამედ სულ ჯანმრთელი იყო და ძმებს უამბობდა მისთვის წმინდა მოწამეთა მიერ ბოძებულ განკურნებას.

კეთილმსახური მთავარი ალექსანდრე იაროსლავიჩი, მეტსახელად ნეველი, თავისი მთავრობის დროს დიდ ნოვგოროდში, ომობდა შვედებთან. როდესაც მან ჯარით მდინარე ნევაზე მივიდა, მისი ერთ-ერთი სარდალი, ღვთისმოშიში კაცი, სახელად ფილიპე, მისთვის დაკისრებული ღამის დარაჯობისას, მზის ამოსვლისას წყალზე მოცურავე ხომალდი დაინახა; ხომალდის შუაგულში წითელ სამოსელში გამოწყობილი წმინდა მოწამენი ბორისი და გლები იდგნენ, ნიჩბოსნები კი ნისლივით შემოსილნი ისხდნენ. და უთხრა წმინდა ბორისმა წმინდა გლებს:

– ძმაო გლებ, წავიდეთ სწრაფად, დავეხმაროთ ჩვენს ნათესავს, მთავარ ალექსანდრეს, მრისხანე მტრების წინააღმდეგ.

ეს ხილვა სარდალმა თავის მთავარს უამბო. და იმ დღეს მთავარმა ალექსანდრემ, წმინდა მოწამეთა ბორისისა და გლების დახმარებით, დაამარცხა და შემუსრა შვედების ძალა, მათი წინამძღოლი ბირგერი თავად დაჭრა მახვილით სახეში და ტრიუმფით დაბრუნდა დიდ ნოვგოროდში 2923 .

მსგავსადვე, როდესაც მოსკოვის დიდი მთავარი დიმიტრი იოანოვიჩი თათრების მეფე მამაისთან ომობდა, ღამის დარაჯმა თომა ხაციბეევმა ღვთისგან მისთვის გახსნილი ასეთი ხილვა იხილა. სიმაღლეზე დიდი ღრუბელი გამოჩნდა, და აი, აღმოსავლეთიდან თითქოს დიდი პოლკები მოდიოდნენ, სამხრეთიდან კი ორი ნათელი ჭაბუკი გამოჩნდა, ხელში სანთლები და ბასრი, გაშიშვლებული მახვილები ეჭირათ. ეს ჭაბუკები წმინდა მოწამენი ბორისი და გლები იყვნენ. და უთხრეს მათ თათარ სარდლებს:

– ვინ გიბრძანათ ჩვენი სამშობლოს განადგურება, რომელიც უფლისგან გვაჩუქა?

და დაიწყეს მტრების გაჟლეტა, ისე რომ არცერთი მათგანი არ გადარჩენილა.

მეორე დილით იმ მცველმა თავისი ხილვა დიდ მთავარს უამბო.

მთავარმა კი, ცისკენ აღაპყრო თვალნი და აღამაღლა ხელნი, ცრემლებით ლოცვა დაიწყო და თქვა:

– უფალო კაცთმოყვარეო, წმიდა მოწამეთა ბორისისა და გლების ლოცვით შემეწიე! როგორც მოსეს ამალეკელზე, როგორც დავითს გოლიათზე, როგორც იაროსლავს სვიატოპოლკზე, როგორც ჩემს დიდ პაპას ალექსანდრეს შვედეთის მეფეზე, ასევე მეც მამაიზე მომეცი შეწევნა.

იმ დღეს მოსკოვის დიდმა მთავარმა დიმიტრიმ, წმიდა ვნებულთა ბორისისა და გლების ლოცვით, დაამარცხა თათართა მეფე მამაი.

ეს და მრავალი სხვა სასწაული მოიმოქმედა უფალმა წმიდა ვნებულთა მეშვეობით, რომლებსაც თაყვანს სცემენ ადამიანები და ცოდვათა მიტევებას ითხოვენ ქრისტე იესოს, ჩვენი უფლის მეოხებით.

მას ეკუთვნის დიდება მამასთან და სულიწმიდასთან ერთად, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.