წმიდათა ცხოვრების სატესტო ვერსია წარმოადგენს მანქანურ თარგმანს, შესაძლოა შეიცავდეს გრამატიკულ შეცდომებს!
წმიდა დიმიტრი ყიფიანი
წმიდა დიმიტრი ყიფიანი დაიბადა 1814 წლის 14 (27) აპრილს გორის მაზრის სოფელ მერეთში ივანე ყიფიანისა და ბარბარე ფურცელაძის ოჯახში. დიმიტრი ტფილისში აღზარდეს ნათესავებმა, მარიამ ყიფიანმა და ნიკიფორე ფიოდოროვმა. 1830 წელს დიმიტრი ყიფიანმა ტფილისის კეთილშობილთა სასწავლებელი დაამთავრა და იქვე დაინიშნა მასწავლებლად. ჭაბუკი დიმიტრი მონაწილეობდა 1820-1830-იანი წლების კულტურულ-საგანმანათლებლო პროცესში, რომელიც მიზნად ისახავდა ქართული კულტურის გამოცოცხლებასა და აღორძინებას. დიმიტრი ყიფიანს სწორედ კულტურულ-საგანმანათლებლო ცხოვრების აღორძინება მიაჩნდა ქართველი ხალხის ეროვნული თვითშეგნების გამთლიანებისა და განმტკიცების საფუძვლად. დიმიტრი ყიფიანი აქტიურ მონაწილეობას ღებულობდა 1832 წლის შეთქმულებაში. დოკუმენტებიდან ირკვევა, რომ იგი დაახლოებული ყოფილა შეთქმულების ორგანიზატორთა ჯგუფთან. შეთქმულებაში მონაწილეობის გამო დიმიტრი ვოლოგდაში გადაასახლეს და გუბერნატორის კანცელარიაში გაამწესეს.
1837 წელს დიმიტრი საქართველოში დაბრუნდა და სახელმწიფო სამსახურში ჩადგა. იმ დროს საქართველო რუსეთის იმპერიის ნაწილი იყო და ქვეყანაში ეროვნულ იდეებს დიდი გასაქანი არ ჰქონდა. დიმიტრიმ შეძლო მისი მაღალი თანამდებობები გამოეყენებინა ქვეყნის გაძლიერებისა და ეკლესიის აღორძინებისათვის. იგი სხვა ქართველ მამულიშვილებთან ერთად აქტიურად იბრძოდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისა და ქვეყანაში მართლმადიდებლური მსოფლმხედველობის განმტკიცებისათვის. 1845 წელს დიმიტრი ყიფიანი ნინო ჭილაშვილზე დაქორწინდა. ნინო, წმიდა სოლომონ მეფის მეუღლის, მარიამის მზრუნველობით იზრდებოდა პეტერბურგში. მათ ექვსი შვილი შეეძინათ, რომელთაგან სამი მცირეწლოვანი გარდაეცვალათ. დიმიტრი ყიფიანს დარჩა სამი შვილი: ნიკოლოზი, კონსტანტინე და ელენე. წმიდა დიმიტრი ყიფიანის თანადგომითა და უშუალო მონაწილეობით იქნა დაარსებული: საჯარო ბიბლიოთეკა, პროფესიული ქართული თეატრი, ეროვნული ჟურნალისტიკა, ტფილისის სათავადაზნაურო-საადგილმამულო ბანკი, „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება“ და მრავალი სხვა. გარდა ამისა, სხვადასხვა დროს, დიმიტრი ყიფიანი იყო ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნიების თავადაზნაურობის წინამძღოლი და ტფილისის ქალაქისთავი. დიმიტრი ყიფიანის შუამდგომლობით დაარსდა პირველი ქართული ჟურნალი „ცისკარი“. მანვე განსაზღვრა ჟურნალის თემატიკა, რომელიც ყველა კატეგორიისა და სოციალური ფენის მკითხველს ითვალისწინებდა. დიმიტრი ყიფიანს არ გამორჩენია მხედველობიდან სამშობლოს გარეთ მცხოვრებ ქართველთა ინტერესებიც. დიმიტრი ყიფიანის სამეცნიერო-ისტორიულ ნაშრომებში დამუშავებულია საქართველოს ისტორიის არაერთი საკვანძო საკითხი: ქართველთა ეთნოგეზისი, სახელმწიფოებრიობისა და რელიგიის ისტორია, ისტორიული გეოგრაფიის ცალკეული საკითხები, ქართული დამწერლობის წარმოშობა-განვითარება და სხვა.
ეროვნულ საკითხში დიმიტრი ყიფიანისთვის ამოსავალი იყო დებულება, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ ის ერი შეიძლება დაადგეს პროგესის გზას, რომელიც აზროვნებს და მეტყველებს მშობლიურ ენაზე. მას შემდეგ, რაც სასწავლო დაწესებულებებში ქართული ენის დევნა-შევიწროების ტენდენცია გამოიკვეთა, დიმიტრი ყიფიანი კავკასიის ხელისუფლებას აშკარა ოპოზიციაში ჩაუდგა და არსებული სასწავლო-საგანმანათლებლო პოლიტიკის მწვავე და შეურიგებელი კრიტიკა დაიწყო: „მერე რა ენისას ამბობენ კაცობრიობის მგმობელნი, უნდა გაჰქრესო? იმ ენისას, რომელსაც ლაპარაკობდნენ ვახტან გორგასლანი, დავით აღმაშენებელი, თამარ მნათობი; რომელზედაც ქრისტიანობას გვიქადაგებდნენ მოციქულთა თანასწორნი და ათცამეტნი სირიელნი მამანი; რომელზედაც ჰმწერლობდნენ პოეტნი, როგორც შოთა რუსთაველი, ფილოსოფოსნი, როგორც პეტრიწი, სჯულისმდებელნი, როგორც ვახტანგ მეფე; რომელსაც აქვს ანბანი უმარტივესი და უბუნებითესი ყოველთა ანბანთაგან!..“ - წერდა დიმიტრი. 1886 წელს ტფილისის სემინარიის რექტორის ჩუდეცკის მკვლელობისათვის, საქართველოს ეგზარქოსმა პავლე ლებედევმა, ქართველი ერი ამბიონიდან დასწყევლა. როდესაც დიმიტრი ყიფიანმა ეს ამბავი შეიტყო, ეგზარქოსს ხაშურიდან დეპეშა გაუგზავნა, სადაც მოკრძალებით, მაგრამ შეუვალი პირდაპირობით წერდა: „...თუკი ეს ყველაფერი მართალია, თქვენი ღირსების გადარჩენა შეიძლება მხოლოდ იმით, რომ შერცხვენილი დაუყოვნებლივ განიდევნოს შეჩვენებული ქვეყნიდან...“ პრაქტიკულად ყიფიანმა ეგზარქოსს საქართველოს დატოვება მოსთხოვა. ამის გამო დიმიტრი თანამდებობიდან გადააყენეს და სტავროპოლში გადაასახლეს. გადასახლებაში ყოფნა დიმიტრი ყიფიანს დიდხანს არ მოუწია. 1887 წლის 24 ოქტომბერს იგი ვერაგულად მოკლეს. ღამით მის ოჯახში ჯალათი შეიპარა, თავში ურო ჩაარტყა და მოჰკლა. „ის ტვინი, რომელიც საქართველოზე ჰფიქრობდა, თავზე გადაანთხიეს... იმ გულზე, რომელიც სამშობლოსათვის სძგერდა, ცივი ხელები დააკრეფინეს“, - წერდა აკაკი წერეთელი.
წმინდა მამა ჩვენი მარტინ აღმსარებლის, რომის პაპის ვნება
რომის პაპ თეოდორეს გარდაცვალების შემდეგ, 649 წელს, მისი ადგილი ერთსულოვანი არჩევანით ნეტარმა მარტინმა დაიკავა. ამ დროს აღმოსავლეთში, საბერძნეთში, მეფობდა კონსტანტი, მეფე კონსტანტინეს ძე და ჰერაკლეს შვილიშვილი; იმ წლებში ბერძენი მეფეები ჯერ კიდევ ფლობდნენ ძველ რომს და ამიტომ იმპერიის დასავლეთ ნაწილში თავიანთი წარმომადგენლები ჰყავდათ. აღმოსავლეთში მაშინ უფრო და უფრო ვრცელდებოდა მონოთელიტების ერესი, ანუ ერთნებობის მიმდევართა, რომლებიც ჩვენს უფალ იესო ქრისტეში ერთ ნებასა და ერთ სურვილს აღიარებდნენ. ეს ერესი წარმოიშვა მის წინამორბედი ევტიქეს ერესისაგან, რომელიც მკრეხელურად ამტკიცებდა იესო ქრისტეში მხოლოდ ერთი ბუნების არსებობას, მართლმადიდებლური მოძღვრების საპირისპიროდ, რომელიც განკაცებულ ჩვენს უფალ იესო ქრისტეში ორ ბუნებასა და ორ ნებას, ორ სურვილსა და მოქმედებას აღიარებს; ყოველ ბუნებას თავისი ნება, თავისი სურვილი და თავისი მოქმედება აქვს ქრისტეს ერთ პიროვნებაში: უფალი იესო ქრისტე არ შეიძლება ორ პიროვნებად გაიყოს, არამედ იცნობა ორ ბუნებაში მათი აღრევის გარეშე.
ერესის ფუძემდებლები იყვნენ პატრიარქები: ალექსანდრიელი კირი და კონსტანტინოპოლელი სერგი; მათ ერესის გავრცელებაში ხელი შეუწყო მეფე კონსტანტის ბაბუა ჰერაკლემაც. სერგის სიკვდილის შემდეგ კონსტანტინოპოლის პატრიარქად პიროსი გახდა, მის შემდეგ კი პავლე – ორივე ერეტიკოსი მონოთელიტი. პავლეს რჩევით, მეფე კონსტანტმა დაწერა წიგნი, რომელიც შეიცავდა მონოთელიტების ერეტიკულ მოძღვრებას და მას „ტიპოსი“ უწოდა; მან ეს წიგნი ყველგან გაავრცელა და ბრძანა, რომ მისი თანახმად ეღიარებინათ სარწმუნოება ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს პიროვნების შესახებ. მრავალი მართლმადიდებელი, რომელიც არ იზიარებდა ერესს, მეფის უღმრთო ბრძანებისადმი წინააღმდეგობის გამო განდევნას, ცემას ან სიკვდილსაც კი მიეცა; მათ რიცხვს მიეკუთვნება ღირსი მაქსიმე აღმსარებელი, როგორც ეს დეტალურად არის აღწერილი მის ცხოვრებაში, და წმინდა პაპი მარტინი, რომელზეც ახლა ვსაუბრობთ. რომის პაპის ტახტის დაკავებისთანავე, მეფემ მას ერეტიკული მოძღვრებით სავსე წიგნი გაუგზავნა, სურდა რა, რომ ახლად დადგენილი პაპი დათანხმებოდა მის ერესს და დაემტკიცებინა იგი კრებაზე. მაგრამ ნეტარმა მარტინმა უარყო იგი და თქვა: – თუნდაც მთელმა მსოფლიომ მიიღოს ეს მართლმადიდებლობის საწინააღმდეგო მოძღვრება, ამ შემთხვევაშიც კი არ მივიღებ მას და თუნდაც სიკვდილი მომიწიოს, არ გადავუხვევ სახარებისეულ და სამოციქულო მოძღვრებასა და წმინდა მამათა გადმოცემას.
შემდეგ მან კონსტანტინოპოლის პატრიარქ პავლეს გაუგზავნა წერილი ზოგიერთ პატიოსან საეკლესიო პირთან ერთად, რომელშიც სიყვარულით მოუწოდებდა მას, არ შეეტანა განხეთქილება საეკლესიო ერთობაში, არ დაეთესა ერეტიკული ღვარძლი კეთილმსახური სარწმუნოების ხორბალს შორის, არამედ, პირიქით, დაერწმუნებინა მეფე, უარი ეთქვა ეკლესიის საწინააღმდეგო მოძღვრებაზე. პატრიარქი პავლე კი არა მარტო არ დაემორჩილა ნეტარ მარტინს, არამედ მისი ელჩებიც უპატიო ცემით დააპატიმრა იმპერიის საზღვრებზე. მაშინ წმინდა მარტინმა, იმ დროს რომში მყოფი ქრისოპოლისელი აბბა, ღირსი მაქსიმეს რჩევის მიხედვით, შეკრიბა ას ხუთი დასავლელი ეპისკოპოსის ადგილობრივი საეკლესიო კრება და მას განსახილველად წარუდგინა კირის, სერგის, პიროსისა და პავლეს ცდომილება მეფის წიგნ „ტიპოსთან“ ერთად; კრებამ ერესი ანათემას გადასცა და ყველა მართლმადიდებელს გაუგზავნა ეპისტოლე, რითაც ისინი მართლმადიდებლობაში განამტკიცა, განუმარტა ერესის მთელი საშინელება და უბრძანა, რომ იგი უდიდესი სიფრთხილით მორიდებოდნენ.
წმინდა მარტინის ასეთი ქმედების გაგონებისას მეფე ძლიერ განრისხდა: მან რომში თავის წარმომადგენლად გაგზავნა ერთი მხედართმთავარი, სახელად ოლიმპი, რათა მას პაპი მარტინი შეეპყრო. მაგრამ ოლიმპი, რომში ჩასვლისას, იძულებული გახდა უარი ეთქვა პაპის ღიად დატყვევების აზრზე, რადგან მას ჯერ კიდევ დახვდა აღნიშნული კრება, რომელზეც უამრავი ეპისკოპოსი და ხალხი იყო შეკრებილი, ისე რომ ქალაქი სავსე იყო სასულიერო და საერო პირებით; ამიტომ ოლიმპიმ ერთი მეომარი წააქეზა, რომ თითქოსდა შემთხვევით მოეკლა წმინდა მარტინი ეკლესიაში. როდესაც მეომარი, სამოსში დამალული ბასრი მახვილით, ეკლესიაში პაპს მიუახლოვდა მისი მოკვლის განზრახვით, მოულოდნელად დაბრმავდა: რადგან უფალი არ ტოვებს „ბოროტეულთა კვერთხს მართალთა ხვედრზე“ (ფს. 124:3).
არ დაუშვა მკვლელს აღემართა წამების ხელი თავის ერთგულ მონაზე. როცა დაინახა, რომ თავად უფალი იცავდა თავის მსახურს, ოლიმპოსმა პაპი მოსვენებულად დატოვა და სიცილიაში განმარტოვდა, სადაც სარაცინების წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიღუპა. მეფემ კი, პატრიარქ პავლეს რჩევის თანახმად, რომში გაგზავნა სხვა ნაცვალი, ასევე მხედართმთავარი, სახელად თეოდორე, მეტსახელად კალიოპა. მას დაევალა წმინდა მარტინის შეპყრობა, მანამდე პაპის ცრუ ბრალდებით, თითქოსდა მას, მეფის წინააღმდეგ ომის დაწყების სურვილით, კავშირი ჰქონდა სარაცინებთან, აღძრავდა მათ აჯანყებისთვის და თითქოსდა არასწორად ინარჩუნებდა მამათა მიერ გადმოცემულ სარწმუნოებას და გმობდა ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელს.
რომში ჩასვლისთანავე, ნაცვალმა საჯაროდ, ყველას წინაშე დაადანაშაულა პაპი მითითებულ დანაშაულებში. არაფერში დამნაშავე წმინდა მარტინმა მის მიმართ წაყენებული ცილისწამებისგან თავის მართვა დაიწყო:
„არასოდეს მე, – თქვა მან, – არ მქონია არანაირი კავშირი სარაცინებთან, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც მათ შორის მცხოვრებ ღარიბ და უპოვარ ძმებს სარწმუნოებით მოწყალებას ვუგზავნიდი; ვინც არ სცემს პატივს ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელს, არ აღიარებს მას ღვთისმშობლად და არ ეთაყვანება მას, ის იყოს დაწყევლილი ამ საუკუნეში და მომავალში. წმინდა სარწმუნოებას კი, – დაასრულა მან თავის მართვა, – ჩვენ კი არა, არამედ ჩვენთან უსამართლოდ განსხვავებული აზრის მქონენი ინარჩუნებენ არასწორად.“
მეფის ნაცვალმა კი, პაპის გამართლების მოსმენის გარეშე, კვლავაც ამტკიცებდა გამოთქმული ბრალდებების სამართლიანობას და მას ახალიც კი დაუმატა – თითქოსდა წმინდა მარტინის მიერ პაპის ტახტის არასწორი დაკავება. ერთ ღამეს, ფარულად, მეომრების დახმარებით მან პაპი შეიპყრო, ნავსადგურში ჩაიყვანა და იქიდან ნავით კუნძულ ნაქსოსზე გაგზავნა, რომელიც შორეულ კუნძულებს შორის მდებარეობდა, ციკლადების სახელით ცნობილთა 2535. ამ კუნძულზე წმინდა მარტინი მთელი წელი გაატარა, შიმშილსა და სხვა სასიცოცხლოდ აუცილებელ მოთხოვნილებების ნაკლებობას ითმენდა. თუ კუნძულის რომელიმე ღვთისმოსავი მცხოვრები, განდევნილი პაპის შეცოდებით, რამეს მიუტანდა მისი გაჭირვების შესამსუბუქებლად, დაცვა არ უშვებდა მომსვლელებს პატიმართან და ძალადობით ართმევდა მომტანებს მათ ძღვენს; ამასთან ერთად, ის საყვედურობდა ამ უკანასკნელთ, ეუბნებოდა: „თუ ვინმეს გიყვართ ის და გეცოდებათ, ის სამშობლოს მტერია, რადგან განდევნილი ერეტიკოსია, ღვთის მოწინააღმდეგე და ბერძნულ-რომაული სახელმწიფოს ამბოხებული.“
მრავალ შეურაცხყოფას აყენებდა წმინდა მარტინს დაცვა, ლანძღავდა და დასცინოდა მას. მაგრამ ის, მიუხედავად იმისა, რომ სხეულებრივად სუსტდებოდა ყოველდღიური შეურაცხყოფების, მოკლებების და მისთვის შეყრილი ავადმყოფობის გამო, მაინც არ კარგავდა სულის სიმტკიცეს, ყველაფერს მადლიერებით იტანდა ღვთის გულისთვის. კუნძულზე დასახლებიდან ერთი წლის გასვლის შემდეგ, წმინდა მარტინი ბიზანტიაში გადაიყვანეს 2536.
გემი ბიზანტიას შემოდგომაზე მიაღწია და დილით ადრე გაჩერდა ევთვიმიას ნავსადგურთან, არხანდიას მახლობლად. მაშინვე, უკვე ძლიერად დაავადებულ წმინდანს, მეფისა და პატრიარქის მოციქულებმა დაიწყეს შეწუხება; ყოველგვარი თანაგრძნობის გარეშე, ისინი მთელი დღის განმავლობაში, დილიდან საღამომდე, ამცირებდნენ ღვთის ამდენად პატიოსან მღვდელმთავარს, ყოველმხრივ ლანძღავდნენ და ცილს სწამებდნენ მას. საღამოს დადგომასთან ერთად, უამრავი მეომრით მოვიდა პატრიარქის ნოტარიუსი 2537 საგოლივა; წმინდა მარტინი გემიდან აიყვანეს, საკაცეზე დააწვინეს (ავადმყოფობის გამო მას უკვე აღარ შეეძლო სიარული) და ერთ ეზოში, სახელად პრანდიარია, მიიტანეს; აქ მათ წმინდა მარტინი ბნელ და ვიწრო ოთახში გამოკეტეს და გულმოდგინედ დარაჯობდნენ, რათა ქალაქის არცერთ მკვიდრს არ გაეგო მისი ადგილსამყოფელის შესახებ. ამ საპატიმროში წმინდანი ოთხმოცდაცამეტი დღე დაჰყო, არ ჰქონდა შესაძლებლობა, ვინმესთან ესაუბრა. შემდეგ წმინდა მარტინი საკელარიუსის 2538 სახლში გადაიყვანეს, სადაც სენატორები 2539
როდესაც ის იქ შეიყვანეს, ერთმა უხუცესმა სენატორმა ყვირილით უბრძანა წმინდა მარტინს, წამომდგარიყო საკაციდან, რომლითაც ის კრებაზე მიიყვანეს; ერთ-ერთმა მსახურმა, ვისაც საკაცე მიჰქონდა, თქვა, რომ პაპა ვერ წამოდგებოდა, რადგან მძიმედ იყო ავად; მაგრამ სენატორმა, წმინდა მარტინის ავადმყოფობისთვის ყურადღების მიუქცევლად, კვლავ გაბრაზებით უბრძანა მას ადგომა, და უთხრა, რომ ძალების უქონლობის გამო დაეჭირათ. მაშინ წმინდა მარტინი წამოდგა, შუაში დადგა, გვერდებიდან დაჭერილი; წამოდგნენ წინასწარ განზრახ მოწვეული, დამოძღვრილი ცრუ მოწმეებიც, რომლებიც წმინდა მარტინს ზემოთ მოყვანილ უსამართლო ბრალდებებს უყენებდნენ, და მათ სხვებსაც უმატებდნენ; თავიანთი სიტყვების სამართლიანობის დასამტკიცებლად ისინი წმინდა სახარებას იფიცებდნენ. როდესაც წმინდა მარტინმა, რადგან ბერძნულად ლაპარაკი არ იცოდა, თარჯიმნის მეშვეობით დაიწყო თავის მართლება, კრება არა მხოლოდ არ უსმენდა მას, არამედ პირდაპირ უკრძალავდა ლაპარაკს; თარჯიმანს კი სალანძღავი სიტყვებით აყენებდნენ შეურაცხყოფას. ამის დანახვისას წმინდა მარტინმა თქვა:
– უფალმა უწყის, რაოდენ დიდ სიკეთეს გამიწევთ, თუ მალე რაიმე სიკვდილით დასჯით მიმიყვანთ.
ამის შემდეგ წმინდანი გაიყვანეს და დასვეს, რადგან დგომა არ შეეძლო, სპეციალურად ასეთი შემთხვევებისთვის მოწყობილ ამაღლებაზე, რომელიც მოედანზე მდებარეობდა, სადაც ჩვეულებრივ ბევრი ხალხი იკრიბებოდა. მეფე ფარულად აკვირდებოდა მას თავისი სასახლის ერთ-ერთი ზედა ოთახიდან და მასთან საკელარი გაგზავნა; ამ უკანასკნელმა, წმინდა მარტინთან მიახლოებისას, მუქარით უთხრა მას:
– აჰა, შენ მიატოვე ღმერთი, და ღმერთმა მიგატოვა შენ. ეს რომ თქვა, ის ხალხს მიუბრუნდა და წმინდა მარტინის წყევლა უბრძანა, და გარშემო მყოფმა ბრბომ ხმამაღლა დაიწყო ყვირილი:
– ანათემა პაპ მარტინს.
ხოლო დამსწრეთაგან ისინი, ვინც პაპის სრულ უდანაშაულობას იცნობდნენ, სევდიანი სახითა და ცრემლებით სავსე თვალებით ტოვებდნენ ამ სანახაობას. ამის შემდეგ საკელარმა პრეტორიის უფროსს უთხრა: – წაიყვანე ის და ნაწილებად დაჭერი, რადგან ის არ არის სიცოცხლის ღირსი.
მაშინვე სპეკულატორებმა შეიპყრეს წმინდანი, გააძრეს მას ზედა სამოსი, ხოლო ქვედა შუაზე გაუხიეს; წმინდა მარტინს კისერზე და მთელ სხეულზე მძიმე რკინის ჯაჭვები დაადეს, და ის მთელ ქალაქში პრეტორიისკენ გაათრიეს, წინ კი შიშველი ხმალი მიჰქონდათ, რომლითაც მისი მოკვლა ჰქონდათ განზრახული. ხალხიდან ზოგიერთები ლანძღავდნენ წმინდანს და, დასცინოდნენ მას, თავის ქნევით ამბობდნენ:
– სად არის მისი ღმერთი? სად არის მის მიერ დაცული სარწმუნოება?
სხვები კი ტირილსა და გოდებას ვერ იკავებდნენ ღვთის მღვდელმთავრისთვის მიყენებული ასეთი შეურაცხყოფისა და ტანჯვის ხილვისას. ხოლო ღირსი ორმაგ ტანჯვას განიცდიდა: ის სხეულით იტანჯებოდა ავადმყოფობის, მძიმე ბორკილებისა და მწამებლების დარტყმებისგან, რომლებიც მას მიათრევდნენ, და ამავე დროს სულით იტანჯებოდა სიშიშვლესა და უპატიოსნო დაცინვაზე, რცხვენოდა და გულის ტკივილს განიცდიდა. პრეტორიაში მისვლისას, სპეკულატორებმა შეკრული წმინდანი ციხეში კიბეზე ზემოთ აათრიეს: კიბის საფეხურებზე წმინდა მარტინი წაიბორძიკებდა, ეცემოდა და იკაწრებოდა, ისე რომ მისი სხეული სისხლჩაქცევებითა და ნაკაწრებით დაიფარა; აქ ის ბოროტმოქმედებთან და ყაჩაღებთან ერთად ჩააგდეს. გარკვეული დროის შემდეგ ის აქედან სხვა საპყრობილეში – დიომიდოვის საპყრობილეში გადაიყვანეს, სადაც ავადმყოფობისა და ძლიერი სიცივისგან (იანვრის თვე იყო) კინაღამ გარდაიცვალა.
ერთ-ერთი საპყრობილის გუშაგის ცოლმა შეეცოდა წმინდა მარტინი: ფარულად მივიდა წმინდა პატიმართან, ის თავის სახლში წაიყვანა და ჭრილობები შეუხვია, თავის საწოლზე დააწვინა, თბილი საბანით დაფარა; წმინდა მარტინი საღამომდე იწვა, მკვდარივით, არცერთ ხმას არ გამოსცემდა. გვიან საღამოს მეფის საჭურისთა უფროსმა გრიგოლმა თავისი სახლის მმართველი გაგზავნა მცირე რაოდენობის სურსათით და უბრძანა, რომ წმინდა მარტინისთვის გადაეცა ისინი სიტყვებით:
– ნუ დაუძლურდები მწუხარებაში; ჩვენ ვიმედოვნებთ, რომ ღმერთი არ დაუშვებს შენს სიკვდილს.
ეს რომ გაიგონა, ღირსმა მარტინმა მთელი გულით ამოიოხრა: ეს სურვილი არ შეესაბამებოდა მის მოლოდინს, რადგან წმინდა მარტინი, თავისი მართლმადიდებლობისთვის ტანჯვის განცდისას, უფრო ადრე სიკვდილს ისურვებდა; მაშინვე ღირსს ბორკილები მოეხსნა.
დილით მეფე სასიკვდილოდ დაავადებული პატრიარქ პავლეს მოსანახულებლად წავიდა და უამბო მას ყველაფერი, რაც პაპ მარტინს შეემთხვა. პავლე კედლისკენ მიბრუნდა და, მძიმედ ამოისუნთქა, თქვა:
– ვაი მე, და კიდევ ერთი ახალი ქმედება ჩემი განსჯისთვის.
მეფემ იკითხა:
– რას ნიშნავს ეს?
– ნუთუ მცირეა, ხელმწიფევ, ბოროტება, – მიუგო პავლემ, – აიძულებდე პაპს, ასეთი ტანჯვა დაითმინოს? და ის მეფეს ევედრებოდა, ეხვეწებოდა, შეეწყვიტა პაპის შემდგომი დაცინვა. რვა დღის შემდეგ, უკვე პავლეს გარდაცვალების შემდეგ, მეფემ წმინდა მარტინს დიომიდეს საპყრობილეში გაუგზავნა ნოტარიუსი დემოსთენი, მასთან ერთად სპეციალურად გამოგზავნილი სხვა კაცების თანხლებით. მათ, საპყრობილეში შესულებმა, უთხრეს:
– ჩვენი მეფე გეუბნება შენ: აი, ასეთი დიდების შემდეგ ასეთ სირცხვილში იმყოფები, მაგრამ ამაში არავინაა დამნაშავე, შენს გარდა.
წმინდა მარტინმა ამაზე არაფერი უპასუხა; ცისკენ აღაპყრო თვალები და თქვა: „მადლობა და დიდება ყველაფრისათვის ერთადერთ უკვდავ მეფეს.“
გაგზავნილებმა წმინდა მარტინს პავლეს წინამორბედი პატრიარქ პიროსის შესახებ ჰკითხეს – საკუთარი ნებით მივიდა თუ არა ეს უკანასკნელი რომში და უარყო აქ მონოთელიტური ერესი, და როგორ მიიღო იგი საეკლესიო ზიარებაში პაპმა თეოდორემ, რომლის შემდეგაც წმინდა მარტინმა დაიკავა ტახტი. წმინდა მარტინმა მათ დაწვრილებით მოუთხრო პატრიარქ პიროსის შესახებ, როგორ, საკუთარი ნებით, რომში მისულმა, წერილობით უარყო თავისი ერესი, რომელსაც, თუმცა, ის კვლავ დაუბრუნდა, – და როგორ მიიღო იგი პაპმა თეოდორემ მისი საეპისკოპოსო ხარისხის შესაფერისი პატივით, საცხოვრებლად სახსრების მიღებით.
წმინდა მარტინმა თავისი სიტყვა მეფისგან გამოგზავნილებისადმი შემდეგი მიმართვით დაასრულა:
– მე თქვენს ხელში ვარ, – გამიკეთეთ რაც გსურთ და რაც ღმერთი დაგიშვებთ, მაგრამ დარწმუნებულნი იყავით, რომ თუნდაც ნაწილებად დამჭრათ, მაშინაც არ ვიქნები ზიარებაში კონსტანტინოპოლის ეკლესიასთან, სანამ იგი არ დატოვებს თავის ერეტიკულ ცთომილებას; გამოცადეთ ჩემი სიტყვების სამართლიანობა საქმით, და დაინახავთ, თუ რაოდენ დიდია უფლის მადლი მის მონებში.
წმინდა მარტინის პასუხის მოსმენის შემდეგ, მოლაპარაკენი დაბრუნდნენ მეფესთან, გაოცებულნი წმინდანის სულიერი სიდიადითა და სიმტკიცით, რომელსაც არ ეშინოდა ტანჯვისა და თავად სიკვდილის. ოთხმოცდახუთი დღის შემდეგ წმინდა მარტინთან საპყრობილეში მივიდა ნოტარიუსი საგოლივა და უთხრა მას: „მე მიბრძანეს, წაგიყვანო აქედან ჩემს სახლში, საიდანაც გაგაგზავნიან რაღაც ადგილას.“
წმინდა მარტინმა იკითხა:
– სად გამგზავნიან, კონკრეტულად რომელ ადგილას?
მაგრამ საგოლივამ ამ კითხვაზე არ უპასუხა. მაშინ წმინდა მარტინმა თქვა:
– დამტოვეთ საპყრობილეში მანამ, სანამ გამგზავრება საჭირო არ გახდება.
ნოტარიუსი წავიდა. მზის ჩასვლისას პაპმა მასთან მყოფ პატიმრებს უთხრა:
– მოდით, ძმანო, და მივცეთ ერთმანეთს უკანასკნელი ამბორი: ახლავე მოვა ჩემთვის მომგვარებელი, რომ წამიყვანოს აქედან.
ყველა ტირილით ემშვიდობებოდა მას, მაგრამ წმინდა მარტინი, თავის სახეზე სიხარულის გამომეტყველებით, ეუბნებოდა მათ:
– არ იტიროთ, არამედ იხარეთ – ხედავთ, მე მიხარია, რომ ტანჯვაზე მივდივარ მართლმადიდებლობისათვის.
ამის შემდეგ კვლავ მოვიდა ხსენებული ნოტარიუსი, რომელმაც წმინდანი საპყრობილედან გამოიყვანა; ყველა დამსწრე უნუგეშოდ ტიროდა, ნანობდა წმინდანთან განშორებას. წმინდა მარტინი გემზე დასვეს და ხერსონში გაგზავნეს გადასახლებაში; აქ შიმშილით აწამებდნენ, ართმევდნენ ყველაფერ საჭიროს, ისე რომ ორი წლის შემდეგ ის უფალთან მიიცვალა. მისი პატიოსანი სხეული დაკრძალეს ქალაქ ხერსონის გარეთ, ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარში, რომელსაც ვლაქერნული ეწოდება. მალე მისი საფლავი უამრავ ხალხს იზიდავდა: უმრავალფეროვანეს და მრავალრიცხოვან განკურნებებს იღებდნენ ავადმყოფები წმინდანის ლოცვებით და უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტეს მადლით.
ლიტველ წმინდა მოწამეთა ანტონის, იოანესა და ევსტათის ვნება
ეს წმინდა მოწამეები ლიტვის ქალაქ ვილნიდან იყვნენ და მაშინდელი უღმრთო ჩვეულებისამებრ, სხვა მცხოვრებთა მსგავსად, ცეცხლთაყვანისმცემელნი იყვნენ. ანტონიმ და იოანემ, რომლებიც ღვიძლი ძმები იყვნენ, მთელი სულით შეიყვარეს ქრისტიანული სარწმუნოება და, როდესაც ერთხელ ლიტვაში ჩამოვიდა პრესვიტერი, სახელად ნესტორი, მისგან მიიღეს ღვთაებრივი ნათლობა. ამასთან, მათგან უფროსს იოანე დაერქვა, ხოლო უმცროსს – ანტონი. ორივე ძმა ნათლობის შემდეგ ცხოვრობდა ისე, როგორც ჭეშმარიტ ქრისტიანებს შეშვენით.
ლიტველ მთავარ ოლგერდთან სამსახურში მყოფნი ანტონი და იოანე ცდილობდნენ მისთვის დაემალათ თავიანთი ქრისტიანობა, მაგრამ ამას ვერ აღწევდნენ, რადგანაც ისინი წარმართებისგან ზედმეტად შესამჩნევად განსხვავდებოდნენ თავიანთი ქრისტიანული წეს-ჩვეულებებითა და საქციელით. ასე მაგალითად, ისინი არ სურდათ, სხვების მსგავსად, არც თმა შეეჭრათ თავზე და წვერზე ისე, როგორც წარმართები იჭრიდნენ, არც მარხვის დღეებში ეჭამათ ხორციანი საკვები; არც სხვა უღმერთო წესებს ასრულებდნენ, რომლებიც ქრისტიანობის წინააღმდეგი იყო. და როდესაც ერთხელ მთავარმა ჰკითხა მათ, თუ რატომ არ მისდევდნენ ძველ ლიტვურ ჩვეულებებს, წმინდანებმა უშიშრად აღიარეს თავი ქრისტიანებად.
მთავარმა აიძულა ისინი, უარი ეთქვათ ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე და სუფრაზე შეთავაზებული ხორციანი კერძები ეჭამათ. მაგრამ მათ, მტკიცედ რომ ინარჩუნებდნენ ქრისტიანულ სარწმუნოებას, არ სურდათ ხორციანის ჭამა, რადგანაც მაშინ მარხვის დღე იყო. მაშინ მთავარმა ბრძანა, ჩაესვათ ისინი ბნელ საპყრობილეში, სადაც წმინდანები სიხარულით გაემართნენ, თითქოსდა საპყრობილეში კი არა, სამეფო ტახტზე მიდიოდნენ, აქებდნენ და მადლობას უხდიდნენ ღმერთს იმისათვის, რომ მან ღირსჰყო ისინი მისი წმინდა სახელისთვის ვნებულიყვნენ.
წმინდანების საპყრობილეში მთელი წლის განმავლობაში ყოფნის შემდეგ, იოანემ, საპყრობილეში ტანჯვით დაქანცულმა, წამების შიშით, მთავართან გაგზავნა თხოვნა, გაეთავისუფლებინა იგი დაპატიმრებიდან, თანაც დაჰპირდა მთავრის ყველა ბრძანების შესრულებას. გახარებულმა მთავარმა ბრძანა ორივე ძმის გაშვება და ისინი თავის კარზე პირველი პირების რიგში დააყენა.
იოანე გარეგნულად უღმრთოებს ჰგავდა, ასრულებდა მათ ყველა ჩვეულებას და თავისი მთავრის ნებისამებრ იქცეოდა; გულში კი ქრისტიანულ სარწმუნოებას ინარჩუნებდა, ფარულად ლოცულობდა ქრისტე ღმერთისადმი, რომლის აღიარებასაც საჯაროდ ვერ ბედავდა წამების შიშით. ანტონიმ კი სრულებით არ შეუცვლია თავისი ქრისტიანული წეს-ჩვეულებები, არამედ ღიად ისე იქცეოდა, როგორც ჭეშმარიტ ქრისტიანს შეშვენის. თავის ძმას, იოანეს, ის საყვედურობდა მისი მცირედმორწმუნეობისა და შიშის გამო და ყოველნაირად მოუწოდებდა მას მონანიებისკენ და, წამების შიშის გარეშე, კვლავ საჯაროდ ეღიარებინა ქრისტე. წარმართები კი, როდესაც ხედავდნენ, რომ უფროსი ძმა იოანე ყველაფერში ემორჩილებოდა მთავარს, უმცროს ძმა ანტონს ყურადღებას არ აქცევდნენ.
ერთხელ, ჩვეულებისამებრ, როდესაც ორივე ძმა, იოანე და ანტონი, მთავართან იყვნენ, იოანემ შეჭამა მისთვის შეთავაზებული ხორციანი კერძები – თუმცა მარხვის დღე იყო – ნეტარ ანტონს კი არ სურდა ამ საკვების ჭამა, საჯაროდ აღიარებდა რა თავს ქრისტიანად. მაშინ ანტონი, მთავრის ბრძანებით, კვლავ საპყრობილეში ჩასვეს; იოანე კი ყველას მიერ იყო მოძულებული – ქრისტიანებს არ უყვარდათ იგი, როგორც სარწმუნოების უარმყოფელი, წარმართები კი საყვედურობდნენ, როგორც არამუდმივ ადამიანს, რომელსაც არც ძველი, წარმართული სარწმუნოება შეუნარჩუნებია და არც ახალი ქრისტიანული, რომელზეც გადავიდა წარმართობის დატოვების შემდეგ.
გააცნობიერა რა თავისი დიდი ცოდვა, იოანემ ცრემლებით დაიწყო მონანიება თავისი დაცემის გამო და, ზემოხსენებულ პრესვიტერ ნესტორთან მისულმა, დაიწყო მისი ვედრება, რომ ის შუამავალი ყოფილიყო მისთვის ძმასთან, რათა მას ეპატიებინა მისი ცოდვა და მიეღო იგი თავისთან ურთიერთობაში.
პრესვიტერისგან ძმის თხოვნის მოსმენის შემდეგ, ანტონიმ ასეთი პასუხი გასცა:
– ჩემს ძმასთან ურთიერთობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში მექნება, თუ ის საჯაროდ აღიარებს ქრისტესა და ქრისტიანულ სარწმუნოებას. როდესაც ის ამას გააკეთებს, მაშინ გვექნება ყველაფერი საერთო.
იოანემ მოინანია და სიყვარულით მიიღო ძმის სიტყვები. ახლა მან დაიწყო მოხერხებული დროის ძებნა, როდესაც შეძლებდა საჯაროდ ეღიარებინა თავისი ქრისტიანული სარწმუნოება.
ერთხელ მოხდა ისე, რომ მთავარი ბანაობდა აბანოში, ხოლო იოანე ემსახურებოდა მას. დაინახა რა, რომ მოხერხებული დრო დადგა, იოანემ გაბედულად და უშიშრად აღიარა თავი მთავრის წინაშე ქრისტიანად. მაგრამ მთავარს ჯერ არ გამოუჩენია თავისი რისხვა იოანეს მიმართ და არაფერი უყო მას, რადგან მათ გარდა აბანოში არავინ იყო.
მაშინ იოანემ, გარკვეული დროის შემდეგ, მთავრის მრავალრიცხოვანი დიდებულების თანდასწრებით, ხმამაღლა განაცხადა, რომ ქრისტიანი იყო. მაშინვე, მთავრის ბრძანებით, ის შეიპყრეს და დაუნდობლად სცემეს სხვადასხვა იარაღითა და იქ მყოფი ყველას ხელით; და ეს ცემა საკმაო ხანს გაგრძელდა; შემდეგ წმინდანი საპყრობილეში ჩასვეს.
მომხდარის შეტყობისას, ნეტარი ანტონი დიდად გაიხარა. ორივე ძმა კვლავ ერთად იყო საპყრობილეში და ადიდებდა ღმერთს; იქვე ეღირსნენ ყოვლადწმინდა და მაცოცხლებელი ქრისტეს საიდუმლოებების მიღებას ზემოხსენებული მღვდლისგან.
რამდენიმე წლის გასვლის შემდეგ, წმინდა მოწამე ანტონი სამარცხვინო სიკვდილით დასაჯეს, როგორც დამნაშავე: ის ხეზე ჩამოსახრჩობად განწიეს. როდესაც სიკვდილით დასჯის წინა დღეს ეს ამბავი აუწყეს, მან მთელი ღამე სიკვდილის წინ უძილოდ გაატარა, ლოცვაში ადიდებდა ღმერთს და ამხნევებდა ძმას, რათა უშიშრად დაეთმინა ტანჯვა ქრისტესთვის. ანტონი მოუწოდებდა ძმას, რათა კვლავ არ განდგომოდა სარწმუნოებას და წინასწარმეტყველურად უთხრა მას მოახლოებული სიკვდილის შესახებ.
– ჩემი სიკვდილის შემდეგ, – თქვა მან, – შენც, ძმაო, ცოტა ხნის შემდეგ ასეთივე სიკვდილით წახვალ ქრისტესთან.
როდესაც დილა გათენდა, ორივე ძმა ეზიარა ქრისტეს ღვთაებრივ, მაცოცხლებელ სხეულსა და სისხლს; დაახლოებით შუადღისას კი ქრისტეს წმინდა მოწამე ანტონი საპყრობილებიდან გამოიყვანეს და მთავრის ბრძანებით ხეზე ჩამოახრჩვეს, იანვრის თვის თოთხმეტ რიცხვში. ასე გადასცა ქრისტეს უძლეველმა მეომარმა თავისი წმინდა და უბიწო სული თავისი ღმერთი ქრისტეს ხელს, რომელიც მთელი გულით უყვარდა.
წმინდა მოწამე იოანე კი საპყრობილეში დატოვეს, რადგან უღმერთოებს იმედი ჰქონდათ, რომ კვლავ შეაცდენდნენ მას და ქრისტიანული სარწმუნოების აღიარებისგან გადააქცევდნენ. მაგრამ როდესაც დაინახეს, რომ ის მტკიცედ ინახავდა წმინდა სარწმუნოებას და უშიშრად აღიარებდა ქრისტეს საპყრობილეშიც კი, ისიც იმავე სიკვდილით დასაჯეს, რომლითაც მისი ძმა მოკვდა. გარკვეული დროის შემდეგ წარმართებმა ის დაახრჩვეს და მისი სხეული იმავე ხეზე ჩამოკიდეს, რომელზეც მისი ძმა იყო ჩამოკიდებული. ეს მოხდა აპრილის თვის ოცდაოთხ რიცხვში. ასე დაასრულა ამ ვნებულმაც თავისი მოწამეობრივი ღვაწლი და წარვიდა ღვაწლისდამდებელ ქრისტესთან, ვის გამოც მიიღო მოწამეობრივი აღსასრული. ანტონისა და იოანეს წმინდა სხეულები მორწმუნეებმა პატივით დაკრძალეს და ერთ ადგილას დაასვენეს.
წმინდა მოწამეების ანტონისა და იოანეს აღსასრულის შემდეგ გარკვეული დროის შემდეგ დაიტანჯა ნეტარი ევსტათიც. თუმცა ასაკით ახალგაზრდა იყო, სიმამაცითა და ღირსებით ბევრს აღემატებოდა. სახით მშვენიერი, სულითა და გონებით კიდევ უფრო მშვენიერი იყო. ჭეშმარიტი ღმერთის შეცნობის შემდეგ, ევსტათიმ უარყო წარმართული უღმერთოება და, ქრისტეს სიყვარულით, მივიდა ზემოხსენებულ პრესვიტერ ნესტორთან. მის მიერ წმინდა სარწმუნოების შესწავლის შემდეგ, ევსტათიმ მისგან მიიღო ღვთაებრივი ნათლობა.
ქრისტიანად გახდომის შემდეგ, ევსტათი ღვთისმოსავ ცხოვრებას ეწეოდა, როგორც ეს ჭეშმარიტ ქრისტიანს შეეფერება: ის მთელ დროს მარხვაში, ლოცვასა და კეთილ საქმეებში ატარებდა.
ეს ევსტათი ასევე მსახურობდა მთავარ ოლგერდთან. ერთხელ ოლგერდი თავისი სამთავროს საქმეებს განიხილავდა და წყვეტდა, ევსტათი კი, როგორც მას ეკუთვნოდა თავისი თანამდებობის მიხედვით, მის წინაშე იდგა. კნიაზმა ევსტათის შეხედა და დაინახა, რომ მას თავზე გრძელი თმა ჰქონდა. იმ წარმართებს, რომლებიც ცეცხლს თაყვანს სცემდნენ, ჩვეულებად ჰქონდათ ხშირად შეეჭრათ თავი და წვერი განსაკუთრებული წესით; ნეტარმა ევსტათიმ კი, რადგან უარყო მათი უღმერთო და უგუნური სარწმუნოება და მოინათლა, გრძელი თმა დაიტოვა. მთავარმა ჰკითხა, ხომ არ იყო ის ქრისტიანი. როდესაც ევსტათიმ ამის საპასუხოდ ღიად აღიარა თავი ქრისტიანად, მთავარი ძლიერ განრისხდა და, ევსტათის ქრისტეს სარწმუნოებისგან ჩამოშორების სურვილით, აიძულებდა მას ხორცი ეჭამა. წმინდანმა კი არა მარტო არ შეჭამა შეთავაზებული, არამედ ხორცზე შეხედვაც არ მოინდომა, რადგან მაშინ შობა ქრისტეს დღესასწაულის წინა მარხვა იყო და, გარდა ამისა, პარასკევი იყო.
მაშინ თავადი კიდევ უფრო განრისხდა და ბრძანა, უმოწყალოდ ეკვეთათ წმინდა ჭაბუკი რკინის ჯოხებით. წმინდანი ამ წამებას ისე გაბედულად ითმენდა, რომ არა თუ შეკივლა, არამედ არც კი დაიკვნესა და მისი თვალებიდან არც ერთი ცრემლი არ გადმოვარდნილა; – იგი მხოლოდ მადლობდა ღმერთს, რომ მან ღირსჰყო იგი მისი წმინდა სახელისთვის ტანჯვა.
წმინდანის მიერ ტანჯვის ასეთმა გაბედულმა და მომთმენმა გადატანამ თავადი კვლავ უძლიერეს რისხვაში ჩააგდო, და მან ბრძანა, წამებულისთვის პირში ესხათ უცივესი წყალი (ამ დროს მკაცრი ზამთარი იყო), ისე რომ მისი სხეული ძლიერი სიცივისგან გალურჯდა. მიუხედავად ამისა, წმინდანი არ დაემორჩილა სამთავრო ბრძანებას და ხორცი არ იგემა. შემდეგ თავადმა ბრძანა, წამებული უფრო მძიმე წამებას დამორჩილებოდა: მას დაუმტვრიეს და დაუჩეჩქვეს ძვლები ფეხებზე – ტერფებსა და წვივებზე, თავიდან კანიანად ააძრეს თმები და მოაჭრეს ცხვირი და ყურები.
ასე აწამებდნენ წმინდანს სამი დღე, თუმცა, ის თითქოს არ გრძნობდა არანაირ ტკივილს, არ კვნესოდა და მისი სახეც კი არ ავლენდა ოდნავ ტანჯვას; იგი მთელი ამ ხნის განმავლობაში სიყვარულით ესაუბრებოდა ქრისტიანებს, რომლებიც მისი ტანჯვის ხილვისას ტიროდნენ და ეუბნებოდა მათ: „ნუ ტირით, ძმანო, ჩემთვის, ხედავთ რა, რომ ჩემი მიწიერი სხეული იფშვნება წამების შუაგულში, ვინაიდან მე ვიმედოვნებ, რომ მივიღებ ჩვენი უფლისა და ღმერთის ქრისტესგან ხელთუქმნელ სხეულს, რომელიც საუკუნოდ დარჩება ზეცაში.“
ამასობაში, თავადმა, დაინახა რა, რომ წამებით ვერაფერს მიაღწევდა, წამებული სიკვდილისთვის გაწირა, და ბრძანა, ჩამოეხრჩოთ იგი იმავე ხეზე, რომელზეც იმავე წელს ჩამოახრჩვეს ზემოხსენებული ორი წმინდა მოწამე – ანტონი და იოანე. მსახურებმა აიყვანეს წმინდა ევსტათი, უკვე ძლივს ცოცხალი, და წაიყვანეს სიკვდილზე. წმინდა მოწამე ევსტათი კი, მიუხედავად იმისა, რომ მისი ბარძაყები, ტერფები და მუხლები დაჩეჩქვილი იყო, ღვთის შეწევნით განმტკიცებული, მიდიოდა როგორც სრულიად ჯანმრთელი, მხნედ და სწრაფად, არა მარტო არ ჩამორჩებოდა მის მიმყვანებს, არამედ უსწრებდა კიდეც მათ.
როდესაც ყველანი მიუახლოვდნენ ზემოხსენებულ ხეს, მტანჯველის მსახურებმა წმინდანს კისერზე თოკი შემოახვიეს და ჩამოახრჩვეს. ასე მიაბარა ამ ქრისტესთვის ტანჯულმა თავისი წმინდა სული ღვთის ხელს, დეკემბრის თვის მეცამეტე დღეს. მისი პატიოსანი სხეული დარჩა ხეზე ჩამოკიდებული მიწასთან ახლოს, რათა იგი მხეცებს და მტაცებელ ფრინველებს შეეჭამათ, მაგრამ არც ერთი მხეცი და არც ერთი ფრინველი არ მიუახლოვდა სხეულს, რადგან ღმერთი იცავდა მას. სამი დღის შემდეგ კი იგი მთლიანად აიღეს მორწმუნეებმა და პატივით მიაბარეს მიწას, იმ ადგილიდან არც თუ ისე შორს, სადაც ადრე დაასაფლავეს ზემოხსენებული, უკვე ნატანჯი, ორი წმინდა მოწამე.
აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ წმინდანთა აღსრულების შემდეგ არც ერთი სიკვდილმისჯილი დამნაშავე არ ჩამოუხრჩვიათ იმ ხეზე და არც მის მახლობლად დაუსაფლავებიათ (რადგან ღმერთი ყოველთვის ადიდებს თავის მოწამეებს). თუმცა ეს ადგილი განკუთვნილი იყო სიკვდილით დასჯისთვის და ყველა სიკვდილმისჯილი იქ კვდებოდა, წმინდანთა ტანჯვისა და სიკვდილის შემდეგ ამ ადგილას არც ერთი დამნაშავე არ დასჯილა.
რამდენიმე წლის გასვლის შემდეგ, როდესაც იმ ქალაქში ქრისტიანთა რიცხვი გამრავლდა და წმინდა სარწმუნოება დღითიდღე იზრდებოდა და მტკიცდებოდა, მორწმუნეები ერთად შეიკრიბნენ და თავადთან მისულებმა სთხოვეს მას, რომ მათთვის მიეცათ ის ადგილი, სადაც ნეტარი აღსასრული მიიღო სამმა ზემოხსენებულმა წმინდა მოწამემ. თავადი, ღვთის განგებით, დათანხმდა ქრისტიანთა თხოვნას და გადასცა მათ სათხოვარი ადგილი. ქრისტიანებმა, მოჭრეს რა ის ხე, მის ადგილას ააშენეს ეკლესია ყოვლადწმინდა სამების სახელზე, მამისა და ძისა და სულიწმინდის პატივსა და სადიდებლად, თანაც დაადგეს წმინდა ტრაპეზი იმავე ადგილას, სადაც ადრე ხე იზრდებოდა. ამ ეკლესიაში იქნა შეტანილი ქრისტეს წმინდა მოწამეთა – ანტონის, იოანესა და ევსტათის – ნაწილები, ღვთის სადიდებლად, წმინდა სამებაში ქებულისა, რომელსაც შეეფერება ყოველი დიდება, პატივი და თაყვანისცემა, აწ და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
წმინდა მოწამე არდალიონის ტანჯვა
წმინდა მოწამე არდალიონი ეწამა იმპერატორ მაქსიმიანეს მეფობისას. იყო რა მიმიკური მსახიობი, იგი სახალხო სანახაობებზე და სხვა ადგილებში გამოსახავდა ადამიანთა ტანჯვასა და სხვადასხვა ქმედებებს. ერთხელ მოხდა, რომ მან გამოსახა ქრისტიანთა წამება ისე, როგორც ეს სინამდვილეში ხდებოდა. იგი ჩამოკიდეს და მისი სხეულის გახეხვა დაიწყეს, თითქოს იმისთვის, რომ კერპებისთვის მსხვერპლის შეწირვა არ სურდა. როდესაც ამ სანახაობაზე დამსწრეთა შორის გაისმა მოწონების შეძახილები და მისი ხელოვნების ქება-დიდება, მან მაყურებლებს მიმართა და ხმამაღალი ხმით უბრძანა, გაჩუმებულიყვნენ და დაელოდნენ თავიანთი მოწონების გამოხატვას, შემდეგ კი, როდესაც ყველა გაჩუმდა, ღიად აღიარა, რომ სინამდვილეში ქრისტიანი იყო.
სანახაობაზე მყოფმა ქალაქის მმართველმა დიდხანს აქებდა მის ხელოვნებას, რითაც სურდა, აიძულებინა იგი, შეეცვალა თავისი გადაწყვეტილება. მაგრამ წმინდანმა უარი თქვა ამაზე და ჭეშმარიტ სარწმუნოებაში დარჩენა გადაწყვიტა. მაშინ მმართველმა ბრძანა, გაეხურებინათ რკინის ტაფა და ზედ დაეგდოთ წმინდა არდალიონი. ასე აღესრულა წმინდა მოწამე.
ათასი წმიდა მოწამისა და აზატის ვნება
დადგა წმიდა და დიდი პარასკევის ცხოველმყოფელი დღე, როდესაც ქრისტიანები ზეიმობდნენ, ადიდებდნენ და მადლობას სწირავდნენ ქრისტეს, რომელმაც ჩვენთვის გამოსასყიდი ვნებანი დაითმინა. ამ დღეს შეიპყრეს და სიკვდილით დასაჯეს ეპისკოპოსი სვიმეონი. ამის შემდეგ, დიდი პარასკევის დღიდან ათი დღის განმავლობაში იჭერდნენ და სიკვდილით სჯიდნენ ყველა ქრისტიანს.
იმავე დროს შეიპყრეს ათასი წმიდა მოწამე, მათთან ერთად კი საჭურისი აზატიც, რომელსაც მაღალი თანამდებობა ეკავა სამეფო კარზე და განსაკუთრებული სიყვარულითა და პატივისცემით სარგებლობდა მეფე შაპურისგან. დაკითხვისას მათ ყველამ გაბედულად აღიარეს რწმენა ქრისტეში და ამის გამო დაუყოვნებლივ ყველანი სიკვდილით დასაჯეს.
შაპური ძლიერ დამწუხრდა წმიდა აზატის სიკვდილით. მისი აღსასრულის შემდეგ მან გამოსცა ედიქტი, რომლითაც ქრისტიანთა სიკვდილით დასჯას კრძალავდა, და ეს ედიქტი გარკვეული დროის განმავლობაში ძალაში იყო.