საქართველოს საპატრიარქო

ცხოვრება ღირსი მამისა ჩვენისა ნიკიტა აღმსარებლისა

ღირსი ნიკიტა კეთილმსახური მშობლების შვილი იყო, წარმომავლობით ბითვინიის კესარიიდან. მამამისი, სახელად ფილარეტი, როდესაც მისი მეუღლე გარდაიცვალა ნიკიტას დაბადებიდან მერვე დღეს, ბერად აღიკვეცა; ყრმა კი მამის დედამ, რომელიც იმ დროს ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო, აღზარდა. გონიერ ასაკს რომ მიაღწია და წიგნიერი განათლება მიიღო, ღირსმა ნიკიტამ თავი ღვთის მსახურებას მიუძღვნა. თავდაპირველად იგი ეკლესიაში მეკვეთედ მსახურობდა, ღვთაებრივი წიგნების კითხვაში ვარჯიშობდა, შემდეგ კი განდეგილ სტეფანესთან განმარტოვდა, რომელიც სათნო კაცი იყო; მისგან საკმარისი დარიგების მიღების შემდეგ, ღირსი ნიკიტა, მისი რჩევით, მიდიკიის მონასტერში წავიდა, რომელიც ღირსმა ნიკიფორემ დააარსა და რომლის იღუმენიც თავად იყო. ეს უკანასკნელი სიხარულით მიიღო ნიკიტა, რადგან მასში ღვთის მადლს ხედავდა, და ბერად აღკვეცა იგი. აქ ღირსმა ნიკიტამ მარხვით, სიმდაბლით, მორჩილებითა და ზოგადად თავისი სათნო ცხოვრებით მალევე ყველას გადააჭარბა. მონასტერში მის დასახლებიდან შვიდი წელიც არ იყო გასული, რომ, წინამძღვრის დაჟინებული თხოვნით, მღვდლის ხარისხი მიიღო, რომელშიც უწმინდესმა ტარასი კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა აკურთხა. მაშინ ღირსმა ნიკიფორემ, თავისი სიბერის გამო, ღირს ნიკიტას, მისი სურვილის საწინააღმდეგოდ, მონასტრის მართვა და წინამძღვრობა ჩააბარა. და ღირსი ნიკიტა მართავდა მონასტერს სასიკეთოდ, თავისი მამის ნიკიფორეს ნაცვლად, ფხიზლად მწყემსავდა სიტყვიერ სამწყსოს და ამრავლებდა მას თავისი სათნო ცხოვრების მაგალითით: ბევრი, მისი ღვთივსათნო ცხოვრების შესახებ რომ გაიგონებდა, უარს ამბობდა ქვეყნიერებაზე, სავანეში მოდიოდა, ეძებდა ღირსი ნიკიტას დარიგებებს ცხონების გზაზე, და რჩებოდა მასში. ქრისტეს მადლით, რამდენიმე წლის განმავლობაში, ძმათა რიცხვი ასამდე გაიზარდა.

იყო იქ ნეტარი ათანასეც, საკვირველი კაცი, ჭეშმარიტად პატივისცემის ღირსი. შეუძლებელია მოკლედ აღწერო მისი სათნოება და ღვთის დიდი სიყვარული, რომელიც მან ქვეყნიერებაზე უარის თქმისას გამოავლინა. მასში ისეთი რამ იყო, რასაც ანგელოზებიც გაოცდებოდნენ. ღვთისათვის ამქვეყნიურ ამაოებასა და მის ვნებებზე უარის თქმით, ნეტარი ათანასე ფარულად წავიდა მშობლების სახლიდან ერთ მონასტერში, რათა სამონაზვნო ღვაწლი დაეწყო; მაგრამ მამამისმა, როდესაც ეს გაიგო, განრისხებულმა იჩქარა ამ მონასტერში, წაიყვანა თავისი საყვარელი ვაჟი, გაუხადა მას მორჩილების სამონასტრო შესამოსელი და ძვირფასი, ნათელი სამოსელი ჩააცვა, შემდეგ კი ძალით წაიყვანა სახლში.

— მამაო, — უთხრა მას ყრმამ, — ნუთუ ამ ძვირფასი სამოსლით ფიქრობ, რომ ჩემს განზრახვას შემაცვლევინებ, როდესაც მთელი სამყარო მძულს?

„რა სარგებელი აქვს ადამიანს, მთელი ქვეყნიერება რომ შეიძინოს და სული ზიანს იხილოს?“

მამამ იგი ცალკე ოთახში გამოკეტა და ყოველნაირად ცდილობდა მის სულში ამქვეყნიური სიყვარული ჩაენერგა. მაგრამ ათანასემ, ღვთის სიყვარულით დაამარცხა რა შვილობილი სიყვარული და ამაო ქვეყნიერებისადმი მიჯაჭვულობა, გაიხადა საერო სამოსელი, რომელიც ეცვა, და პატარა ნაწილებად დაანაწევრა იგი. ეს რომ დაინახა, მამამ სხვა, კიდევ უფრო ძვირფასი სამოსელი ჩააცვა, რადგან მდიდარი, დიდებული და სახელოვანი იყო. ყრმამ ახალ სამოსელთანაც ისევე მოიქცა, როგორც პირველთან. ნეტარი ათანასეს ასეთმა საქციელმა მამამისი დიდ რისხვაში ჩააგდო; მან დაუნდობლად სცემა შიშველი ათანასე – და უამრავი ჭრილობა დაედო მის სხეულზე; მხრები და ხერხემალი სასტიკი დარტყმებისგან დაჩირქება დაიწყო, ისე რომ ექიმებს მისი მკურნალობა და სხეულის დამპალი ნაწილების მოკვეთა მოუხდათ. ყრმა კი ამბობდა:

— მამაჩემმა ნაწილებად რომც დამაქუცმაცოს, მაინც ვერ ჩამომაშორებს ღვთის სიყვარულს და ვერ გადამაქცევს ჩემი განზრახვიდან.

მაშინ მამას გული მოულბა და დიდხანს ტირილის შემდეგ უთხრა ათანასეს:

— წადი, შვილო ჩემო, შენს მიერ არჩეულ კეთილ გზაზე, და ქრისტე იყოს შენი შემწე და მხსნელი მტრის ყოველგვარი ხაფანგისგან.

ათანასე დაბრუნდა თავის ყოფილ მონასტერში, მიიღო სრული სამონაზვნო წესი და ისე დამდაბლდა, რომ მასში არც საერო სიტყვა, არც ჩვეულება, არც რაიმე ნივთის შეძენის მიდრეკილება არ ეტყობოდა. თვინიერი და თავმდაბალი ხასიათი, მშვიდი და ალერსიანი სიტყვა, ყველაზე ძველი სამოსი სხეულის დასაფარად – ეს ყოველივე განასხვავებდა ათანასეს; უზომო სიმკაცრით იყო გამსჭვალული იმის ცხოვრება, ვინც ნებიერი საერო აღზრდა მიიღო, როგორც მდიდარი მშობლების შვილმა. ამგვარი სათნოებით შემკული კაცი, რომელმაც მრავალი წელი გაატარა სამონაზვნო ღვაწლში, მიდიკიის მონასტერში მიიზიდა სიყვარულმა ჩვენი ღირსი მამა ნიკიტას მიმართ და მისი ანგელოზის მსგავსი ცხოვრების დიდებამ; ორივე ღირსი მამისთვის, ნიკიფორესა და ნიკიტასთვის, ნეტარი ათანასე სასურველი თანამოსაუბრე და თანამცხოვრები იყო. გარკვეული დროის შემდეგ ათანასემ მონასტერში, მათი თხოვნით, ეკონომოსის თანამდებობა მიიღო. ზუსტად ერთი სული და ერთი გონება ორ სხეულში, ასე მართავდნენ მონასტერს ნეტარი ათანასე და ღირსი ნიკიტა, რომლებიც ძმებს სიტყვითა და მაგალითით ყოველგვარ სათნოებას ასწავლიდნენ – ღვთის სრულყოფილად მოსაწონებლად: ისინი ძმებში სიყვარულს ნერგავდნენ, თავმდაბლობას ასწავლიდნენ, მათი სულიერი და ხორციელი სიწმინდის ფხიზელი გუშაგები იყვნენ, განამტკიცებდნენ უძლურებსა და სულმოკლეებს, მდგარებს ამტკიცებდნენ, ხოლო დაცემულებს აღადგენდნენ მრავალფეროვანი დარიგებებითა და შეგონებებით, და როდესაც ერთ-ერთი მათგანი ერთი შეხედვით მკაცრი მოძღვარი იყო, მეორე ყველაზე თვინიერ და მოწყალე შემგონებლად გვევლინებოდა. ორივე ყველას უყვარდა და ძმები მათ სიტყვას ღვთის ბაგეთაგან გამომდინარედ იღებდნენ.

მაგრამ ბოლომდე ერთად არ უცხოვრია ასეთი სათნო მოძღვრების ორეულს. რამდენიმე წელი გავიდა, და ღირსმა ათანასემ 26 ოქტომბერს უფალს შეჰვედრა სული, თანაც ძმებს ასეთი უკანასკნელი სიტყვით მიმართა: „ჩემი აღსასრულის შემდეგ სრულად დარწმუნდებით, მოვიპოვებ თუ არა მე, თუნდაც მცირედს, მადლს ღვთისაგან.“

როდესაც ღირსი ათანასე დაიკრძალა, მის საფლავზე, ზუსტად მისი მკერდიდან, ღვთის ბრძანებით, ამოვიდა კვიპაროსი, რომლის ფოთლები სრულად კურნავდნენ ყოველგვარ სნეულებას. შემდეგ ღირსი ნიკიფორეც, მიდიკიის მონასტრის დამაარსებელი და პირველი იღუმენი, მრავალი შრომისა და ხორციელი ავადმყოფობის შემდეგ, 4 მაისს უფალთან მივიდა.

ასე დაობლდა ღირსი ნიკიტა, მოაკლდა რა თავის სულიერ მამას, წმინდა ნიკიფორეს, და საყვარელ მეგობარს, ღირს ათანასეს; დიდად მწუხარებდა იგი ორივეს გამო, ვინაიდან მეტად უყვარდა ისინი. ნუგეშად მწუხარებაში ედგა მას მტკიცე იმედი, რომ გარდაცვლილებმა მიიღეს მადლი და ნეტარი ცხოვრება უფალ ქრისტესთან, რომელსაც ახალგაზრდობიდანვე კეთილი მსახურებით ასიამოვნეს.

ნეტარი მამა ნიკიფორეს გარდაცვალების შემდეგ მთელმა ძმობამ სთხოვა ღირს ნიკიტას მიეღო ხარისხი და იწოდებულიყო იღუმენად: ვინაიდან, სანამ ცოცხალი იყო ღირსი ნიკიფორე, წმინდა ნიკიტა არ იღებდა იღუმენის სახელწოდებასა და ხარისხს, თუმცა სრულად მართავდა მონასტერს თავისი მამის, წმინდა ნიკიფორეს ნაცვლად, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში სიბერისგან უძლური იყო. ძმების გაძლიერებული თხოვნითა და განსაკუთრებით სხვა მონასტრების მრავალი მამის დარწმუნებით, მან მიიღო ეს ხარისხი და მიიღო კურთხევა კონსტანტინოპოლის უწმინდესი პატრიარქის, ნიკიფორესგან, რომელიც ტარასის მემკვიდრე იყო.

ძველ ღვაწლს ღირსმა ნიკიტამ ახალი შემატა, როდესაც ღვთის შეწევნით იღუმენის რანგში დაიწყო მონასტრის მართვა, ზრუნავდა რა მისთვის მინდობილი სულების გადარჩენაზე. თავისი წმინდანის განდიდებით ღმერთმა მიანიჭა მას მადლი სნეულებათა განკურნებისა და ეშმაკთა განდევნისა. ჯვრის ნიშით აღნიშნა ერთი ყრმა, რომელიც დაბადებიდან მუნჯი იყო, და ღირსმა ნიკიტამ მას სიტყვის ნიჭი დაუბრუნა; ბერი, რომელსაც გონება შეერყა, განკურნა წმინდა ზეთის ცხებით; ერთ-ერთი ახალმოსული, ეშმაკეული, ლოცვით იხსნა ეშმაკის ტანჯვისგან, ხოლო გველად ქცეული ეშმაკი განდევნა; მეორე, ასევე ეშმაკეული, გაათავისუფლა ბოროტი სულისგან – და მრავალი, ვინც სიცხით, ცხელებითა და სხვადასხვა სნეულებით იტანჯებოდა, საკვირველად განკურნა მასში მყოფი ქრისტეს მადლით. ასე ცხოვრობდა იგი, ღვთის მოსაწონებლად, და მიაღწია სიბერეს; სიცოცხლის დასასრულს კი თავი გულად აღმსარებლად გამოავლინა და დაითმინა ტანჯვა წმინდა ხატების თაყვანისცემის გამო.

იმ დროს ჯერ კიდევ არ შეწყვეტილიყო ხატმბრძოლობის ერესი. მსოფლიო VII კრების წმინდა მამების მიერ დაგმობილი

იგი განახლდა, კვლავ მიიღო დახმარება სამეფო ხელისუფლებისგან, რომლისგანაც დაიწყო. ბერძენ ხატმებრძოლ მეფეთაგან პირველი იყო ლეო, ამ სახელის მქონეთაგან მესამე, მეტსახელად ისავრიელი. მისგან ხატმებრძოლურმა ერესმა ძალა მიიღო და გამრავლდა, როგორც მავნე სენი. მან პირველმა გამოსცა ბრძანება – ხატების უარყოფის შესახებ და, თავისი სამეფო ძალაუფლების გამოყენებით, მრავალი ადამიანი უბიძგა მცდარი აზროვნებისკენ; მართლმადიდებელი პატრიარქის, წმინდა გერმანეს განდევნის შემდეგ, ტახტზე აიყვანა თავისი თანამოაზრე ერეტიკოსი ანასტასი. ამ უკეთური მეფის სიკვდილის შემდეგ, ტახტზე ავიდა მისი ვაჟი, კონსტანტინე კოპრონიმი, ღვთის ეკლესიის კიდევ უფრო ძლიერი მდევნელი: მან არა მხოლოდ უარყო წმინდა ხატები, არამედ ღვთის წმინდა რჩეულებსაც აუკრძალა წმინდანებად სახელდება და მათი ნაწილები არაფრად მიიჩნევდა.

მოკლედ რომ ვთქვათ: ეს მეფე გარეგნულად მხოლოდ ქრისტიანი ჩანდა, სულით კი სრულიად ურწმუნო იუდეველი იყო. წმინდა ღვთისმშობელს, ყოველგვარ ქმნილებაზე აღმატებულს, მთელი ქვეყნიერების დამცველსა და თავშესაფარს, ის, საწყალი, ბედავდა გმობას, მისი ყოვლადწმინდა სახელისა და მისი პატიოსანი ხატების უარყოფით; ღვთისადმი მისი შუამდგომლობის შესახებაც კი, რომლითაც მთელი სამყარო არსებობს, მან აკრძალა ხსენებაც კი. ღვთისმშობლის შეურაცხსაყოფად მან აჩვენა ოქროს მონეტებით სავსე ტომარა და ჰკითხა იქ მყოფთ:

– ძვირფასია თუ არა ეს ტომარა? იქ მყოფნი პასუხობდნენ: – იმდენად ძვირფასია, რამდენ ოქროსაც შეიცავს. ტომრიდან ოქროს გადმოყრის შემდეგ, კოპრონიმი კვლავ ეკითხებოდა: – ღირებულია თუ არა ტომარა ახლა, ოქროს გარეშე? მას პასუხობდნენ: – რა სარგებლობა აქვს მას, როცა მასში მონეტები არ არის? ცარიელი ტომარა არაფრად ღირს. მაშინ კოპრონიმმა თქვა: – ასეა მარიამიც: სანამ თავის წიაღში ქრისტე ჰყავდა, მანამდე იყო თაყვანისცემის ღირსი, ხოლო მისი შობის შემდეგ დაკარგა ეს პატივი და არაფრით განსხვავდება სხვა ქალებისგან.

ო, უბილწესო ბაგეო და უღმრთო ენავ! რა გმობას ბედავდა ის ყოველგვარ ზეციურ ძალთაგან უპატიოსნესსა და ყოველთა წმინდანთაგან უწმინდესს, შემოქმედის დედას! განა დედოფალი, მეფის ვაჟის გაჩენის შემდეგ, უკვე აღარ არის სამეფო პატივის ღირსი? განა მეფის დედა მხოლოდ მანამდე ითვლება პატივსაცემად, სანამ მეფეს მუცელში ატარებს? ვაი საწყალ მგმობელს, რომელიც არაფრით განსხვავდებოდა იმ გმობელებისგან – ღვთისთვის საძულველი იუდეველებისგან! და არა მხოლოდ თავად იყო ასეთი მგმობელი, არამედ სხვებსაც ცბიერი დაპირებებითა და მუქარის შემცველი აკრძალვებით უბიძგებდა მსგავს უღმრთო გმობისკენ, ურჩებსა და მოწინააღმდეგეებს კი სხვადასხვა ტანჯვას უქვემდებარებდა: ხოცავდა ბორკილებითა და ხანგრძლივი შიმშილით, საშინელი ჭრილობებით უგლეჯდა სხეულს, ხმლით კვეთდა, ცეცხლით წვავდა, ზღვის სიღრმეში ახრჩობდა – ერთი სიტყვით, ყოველგვარი ხერხით აყენებდა აუტანელ ტანჯვასა და მწარე სიკვდილს ქრისტეს ერთგულ და ჭეშმარიტ მსახურებს. ამისთვის მან თავადაც საშინელი სიკვდილით განაგდო თავისი საწყალი სული და უკანასკნელი ამოსუნთქვისას მწარე ღაღადისი აღმოხდა: – ცოცხლად ვარ გადაცემული ჩაუქრობელ ცეცხლს! და ის, ვინც მანამდე გმობდა ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელს, ახლა ბრძანა მისი პატივისცემა საგალობლებით – მაგრამ, ღვთის წყალობისგან სრულიად უარყოფილმა, უკვე ვერ ჰპოვა ნუგეში.

როდესაც სამარცხვინოდ დაიღუპა ეს მტანჯველი, ტახტზე ავიდა მისი ვაჟი ლეო, ამ სახელის მქონეთაგან მეოთხე, ასევე ერეტიკოსი ხატმებრძოლი, მამის მსგავსი, მაგრამ ისიც მალე გარდაიცვალა. მის შემდეგ სამეფო მიიღო მისმა მეუღლემ ირინემ მცირეწლოვან ვაჟ კონსტანტინესთან ერთად. მან წმინდა ეკლესიას მშვიდობა დაუბრუნა, მოიწვია მეშვიდე მსოფლიო კრება ხატმებრძოლური ერესის დასაგმობად. სიხარულით აღივსო მთელი ქრისტეს ეკლესია, ხატებთან ერთად მიიღო თავისი თავდაპირველი სილამაზე და ტახტებზე იხილა მართლმადიდებელი მეფეები და მღვდელმთავრები. ირინეს შემდეგ მეფობდა ნიკიფორე, შემდეგ მიქაელი, ორივე მართლმადიდებელი. მერე ტახტზე ავიდა ლეო, მეტსახელად სომეხი, ამ სახელის მქონეთაგან მეხუთე. მან, ძველი, თავისი სახელის მქონე უღმერთო ლეო ისავრიელის მიბაძვით, მის მსგავსად, აღმართა დევნა მართლმადიდებელთა და წმინდანთა წინააღმდეგ, ამგვარად განაახლა და აღადგინა უკვე დაგმობილი ხატმებრძოლური ერესი. ის ეძებდა თავისთვის თანაშემწეებს – თანამოაზრე ბოროტ მასწავლებლებს, და იპოვა რამდენიმე დიდებული, რომელთაგან ხატმებრძოლური ერესის ყველაზე ერთგულნი იყვნენ ორი – იოანე, მეტსახელად სპექტა, და ევტიქიანი; სასულიერო წოდების პირთაგან მან თავის მხარეს მიიზიდა იოანე, მეტსახელად გრამატიკოსი, ახალი ტერტულიანე.

, ეშმაკის რჩეული ჭურჭელი, და ვინმე ანტონი სილეელი; ბერული წრიდან – ლეონტი და ზოსიმე, რომელიც ცოტა ხნის შემდეგ სიძვაში იქნა მხილებული, ცხვირის მოკვეთით დაისაჯა და სამარცხვინოდ მოკვდა, რის გამოც ცუდი სახელი დატოვა. მათთან ერთად მეფე ბოროტმრწმუნეობაში მტკიცდებოდა, ხოლო ისინი თავიანთი რჩევებით აქეზებდნენ მას იმ ბრძოლისკენ, რომლის აღძვრაც მან უკვე დაიწყო ეკლესიის წინააღმდეგ.

თავისი ქვეყნის ყოველი კუთხიდან კონსტანტინოპოლში შეკრიბა მღვდელმთავრები და სხვა სამღვდელოება, ლეონმა თავის სასახლეში იხმო უწმიდესი პატრიარქი ნიკიფორე მთელ წმინდა კრებულთან ერთად, რადგან სურდა, რომ მის წინაშე და ყველა დიდებულის თანდასწრებით მათ ეკამათათ მეფის ზემოხსენებულ თანამოაზრეებთან და, ჯერ კიდევ ფარულ, ერეტიკოსებთან. თავდაპირველად მეფემ თავად დაიწყო საუბარი მართლმადიდებლებთან; ვითომდა მართლმადიდებელი იყო, მან მკერდიდან აიღო ქრისტეს ჯვარცმის ხატი, რომელიც ეკეთა, თვალთმაქცურად მოუდრიკა მას თავი და უთხრა წმინდა მამებს:

– მე, ჩემი მხრივ, არაფრით განვსხვავდები თქვენგან, ვინაიდან პატივს ვცემ წმინდა ხატს, როგორც თავად ხედავთ; მაგრამ გამოჩნდნენ სხვები, რომლებიც სხვაგვარად ასწავლიან და ამბობენ, რომ მათი გზა სწორია. დაე, ისინი გამოცხადდნენ აქ თქვენს წინაშე, და კითხვა-პასუხის გზით გაცხადდეს ხატების შესახებ სწორი სწავლება. თუ ისინი კამათში უფრო სამართლიანები აღმოჩნდებიან, აშკარა არგუმენტებით დაარწმუნებენ, რომ მათი აზრი ჭეშმარიტებასთან თანხმობაშია, მაშინ თქვენ არა მხოლოდ არ უნდა შეეწინააღმდეგოთ კეთილ საქმეს, არამედ ხელიც კი უნდა შეუწყოთ მას; ხოლო თუ თქვენ მიერ იქნებიან დამარცხებულნი და შეცდომაში მხილებულნი, მაშინ შეწყვიტონ მავნე სწავლების გავრცელება. და მაშინ, როგორც ადრე, დაე, დარჩეს ხატების შესახებ ძველი სწავლება. მე კი თქვენი ორმხრივი პაექრობის მსმენელი და მსაჯული ვიქნები; რადგან თუ მე მართებს მცირე საქმეების განსჯა, მით უმეტეს რამდენად მეტად უნდა ვიზრუნო საეკლესიო მართვაზე? მოგისმენთ თქვენ, უნდა მოვუსმინო მეორე მხარესაც, – და ვის მხარესაც იქნება, ჩემი დარწმუნებით, სიმართლე, მას მივყვები.

მაგრამ უწმიდესი პატრიარქი და მასთან ერთად ყველა მღვდელმთავარი არავითარ შემთხვევაში არ ეთანხმებოდნენ ამას; მათ არ სურდათ არა მხოლოდ ეკამათათ ბოროტმზრახველ ერეტიკოსებთან, არამედ მათი დანახვაც კი, არ თანხმდებოდნენ რა, რომ ისინი მათ წინაშე გამოცხადებულიყვნენ.

– ეს ერესი უკვე განხილულია და წყევლა-კრულვით არის დაგმობილი მეშვიდე მსოფლიო კრების წმინდა მამების მიერ; არ არის საჭირო მისი მეტად განხილვა, და იმის აღდგენა ეკლესიაში, რაც მის მიერ სრულად უარყოფილია.

თუმცა, ხედავდნენ რა, რომ მეფე დიდად მიდრეკილი იყო ბოროტმრწმუნეობისკენ და ეხმარებოდა ერეტიკოსებს, წმინდა მამები მასთან თამამად საუბრობდნენ. წმინდა ემილიანე, კიზიკელი ეპისკოპოსი,

თქვა: – მეფევ! თუ საკითხი, რისთვისაც შენ მოგვიხმე, – ჭეშმარიტი სარწმუნოების განხილვაა, – საეკლესიო საკითხია, მაშინ მისი განხილვა მართებს, ჩვეულებისამებრ, წმინდა ეკლესიაში, და არა სამეფო სასახლეში.

მეფემ უპასუხა: – მაგრამ მეც ეკლესიის შვილი ვარ და მოგისმენთ თქვენ, როგორც შუამავალი და მომრიგებელი, რათა, ორივე მხარის არგუმენტების შედარებით, შევიტყო ჭეშმარიტება.

ამაზე უპასუხა მას წმინდა მიქაელმა, სინადის ეპისკოპოსმა: – თუ შენ შუამავალი და მომრიგებელი ხარ, მაშინ რატომ არ აკეთებ იმას, რაც შეეფერება შუამავალს და მომრიგებელს? აგროვებ ეკლესიის სწავლების მოწინააღმდეგეებს, გყავს შენს სასახლეში, აძლევ მათ გამბედაობას, უშიშრად ასწავლონ ყველას, რათა დაიცვან ბოროტმოქმედი დოგმატები! მართლმადიდებლები კი, შენი მრისხანე აკრძალვების შიშით, კუთხეებშიც კი ვერ ბედავენ რაიმეს თქმას მართლმადიდებლობის დასაცავად. ეს შუამავლობისა და შერიგების ნიშანი კი არ არის, არამედ დევნისა და წამების.

– მე, ჩემი მხრივ, – უპასუხა მეფემ, – ვმსჯელობ, როგორც ვთქვი, თქვენთან ერთად ერთნაირად; მაგრამ რაკი ჩემამდე მოვიდა, რომ არსებობს ეჭვი ხატების თაყვანისცემის შესახებ, მაშინ მე მართებს ეს არ დავმალო, არამედ ვეცადო ჭეშმარიტება შევიტყო. რა არის იმის მიზეზი, რომ თქვენ არ გსურთ თქვენს მოწინააღმდეგეებთან საუბარი? აშკარაა, ის, რომ თქვენ უმეცრები ხართ და არ გაქვთ ის მოწმობები ღვთაებრივი წერილიდან, რომლებითაც შეძლებდით თქვენი სწავლების დაცვას.

მაშინ წმინდა თეოფილაქტემ, ნიკომიდიის ეპისკოპოსმა, თქვა: – ქრისტე, რომლის ხატიც ახლა შენს თვალწინ გაქვს, მოწმეა, რომ ჩვენ გვაქვს ჩვენი მართლმადიდებლური სარწმუნოების ურიცხვი მტკიცებულება, რომლებიც ამტკიცებენ წმინდა ხატების კეთილმსახურ თაყვანისცემას; მაგრამ არავინ გვისმენს ჩვენ, და ძნელია ჩვენთვის რაიმე წარმატება გვქონდეს ძლიერ ხელთან ბრძოლაში, ძალასთან, რომელიც ჩვენზე აწესებს აკრძალვას.

შემდეგ მეფეს მიმართა წმინდა პეტრემ, ნიკეის ეპისკოპოსმა:

– როგორ გვიწვევ ჩვენ კამათში მათთან, ვისაც შენვე ეხმარები და ვისთან ერთადაც თავად გვესხმი თავს? ნუთუ არ იცი, რომ აქ მანიქეველებიც რომ შემოგეყვანა და მათი დახმარება მოგინდებოდა, ისინიც კი შენი მფარველობით ადვილად გაიმარჯვებდნენ ჩვენზე.

კიდევ უფრო თამამი სიტყვა წარმოთქვა წმიდა ექვთიმე სარდიის ეპისკოპოსმა.

– ისმინე, მეფეო! უკვე რვაას წელზე მეტია, რაც ქრისტე, უფალი ჩვენი, მიწაზე გარდამოსული, ყველგან ეკლესიებში გამოსახულია ხატწერით და თაყვანს სცემენ მის ხატს. ვინ არის ისეთი ამპარტავანი, რომ გაბედოს იმ ტრადიციის შეცვლა ან გაუქმება, რომელიც ამდენი ხანია ეკლესიებში ინახება და წმიდა მოციქულების, მოწამეებისა და ღმერთშთაგონებული მამების მეშვეობით ჩვენს დრომდე მოვიდა? მოციქული ამბობს: „ამრიგად, ძმებო, მტკიცედ იდექით და დაიცავით გადმოცემები, რომლებიც ისწავლეთ ჩვენგან, სიტყვით თუ წერილით“ (2თეს. 2:15). და კიდევ: „თუნდაც ჩვენ, ან ანგელოზმა ზეციდან გიქადაგოთ სხვა სახარება, გარდა იმისა, რაც ჩვენ გიქადაგეთ, შეჩვენებული იყოს“ (გალ. 1:8). ამიტომაც მოიწვიეს, ირინესა და კონსტანტინეს კეთილმსახური მეფობის დროს, მსოფლიო კრება პირველი ერეტიკოსი ხატმებრძოლების წინააღმდეგ, და თავად ძე ღმრთისა თავისი თითით აღნიშნა ის კრება; ვინც გაბედავს იმ კრების დადგენილებებიდან რაიმეს დარღვევას ან განადგურებას, დაწყევლილი იყოს.

თუმცა ამ სიტყვებმა მეფეში საშინელი რისხვა გამოიწვია, იგი მოთმინებით უსმენდა, თვალთმაქცურად თავს მშვიდად აჩვენებდა. უშიშრად გაბედა ლაპარაკი წმიდა თეოდორემაც, გულმოდგინე საეკლესიო მოძღვარმა, სტუდიონის მონასტრის იღუმენმა:

– მეფეო! ნუ დაანგრევ ეკლესიის საკეთილდღეოდ დადგენილ წესრიგს. ამბობს წმიდა მოციქული პავლე: ღმერთმა ეკლესიაში „ზოგი მოციქულად დააყენა, ზოგი წინასწარმეტყველად, ზოგი მახარებლად, ზოგი მწყემსად და მოძღვრად, რათა წმიდანები მომზადებულიყვნენ“ (ეფეს. 4:11–12), მეფეები კი მოციქულს აქ არ დაუმატებია. შენ, მეფეო, დაკისრებული გაქვს საერო საქმეების, სახელმწიფოსა და სამხედრო ძალების მართვა, მათზე იზრუნე, ხოლო საეკლესიო მმართველობა, სამოციქულო სწავლებისამებრ, მწყემსებსა და მოძღვრებს მიანდე. თუ ასე არ მოიქცევი, მაშინ იცოდე, რომ თუნდაც ანგელოზს ზეციდან მოეტანა სწავლება, რომელიც ჩვენს მართლმადიდებლურ სარწმუნოებას ეწინააღმდეგება, ჩვენ მას არ დავუჯერებთ, მით უმეტეს შენ, მოკვდავ ადამიანს.

მაშინ მეფე მეტად განრისხდა და წმიდა მამების სიტყვები საკუთარი თავის გმობად და შეურაცხყოფად მიიჩნია, გამოააშკარავა შინაგანი მრისხანება, რომელსაც აქამდე მოჩვენებითი სიმშვიდის ქვეშ მალავდა. უპატიოდ და შეურაცხყოფით გააძევა პალატიდან მთელი კრება და უსამართლოდ ჩამოაგდო ტახტიდან მართალი მწყემსი, უწმიდესი პატრიარქი ნიკიფორე, ასევე მოექცა დანარჩენ მართლმადიდებელ მღვდელმთავრებსაც და ყველა განდევნა სხვადასხვა ქვეყნებსა და ადგილებში, ასევე ღირსი თეოდორე სტუდიტელიც. კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო ტახტზე თავისი ერთ-ერთი მრჩეველი, ერისკაცი თეოდოტე, გვარად კასიტერა, რწმენით ერეტიკოსი, ცოდვილი ცხოვრების მქონე ადამიანი აიყვანა, რომელიც თითქოსდა თავისი სნეულების განსაკურნებლად (ამბობდა, რომ კუჭი აწუხებდა), სინამდვილეში კი ცოდვის გამო ჰყავდა თავისთან ერთი მონა ქალი, რომელიც სამკურნალო ხელოვნებით იყო დაკავებული. ასევე, სხვა საყდრებზეც დასვა მეფემ, მართლმადიდებელთა განდევნის შემდეგ, თავისი ბოროტმორწმუნე მღვდელმთავრები და წმიდა ხატები წმიდა ეკლესიებიდან გადმოყარა. და დაიწყო კვლავ მართლმადიდებელთა დევნა ხატების თაყვანისცემის გამო, ისეთივე, როგორიც ადრე იყო ლეონ ისავრიელისა და მისი ძის, კოპრონიმეს დროს.

მეფე ერეტიკოსმა ლეონ სომეხმა და მისი თანამოაზრე ცრუპატრიარქმა თეოდოტემ კონსტანტინოპოლში თავიანთი უკანონო კრებული მოიწვიეს და, თავად წყევლის ქვეშ მყოფნი, დაწყევლეს მართლმადიდებლები, საღმრთო და კურთხეული წმიდა მამები, ხოლო მათ, ვინც არ ეთანხმებოდა ამ უსამართლო კრებულს, სხვადასხვა წამებასა და სიკვდილს გადასცემდნენ. როდესაც ერეტიკული კრებული დასრულდა, მეფემ თავისთან მოუწოდა უმთავრესი მონასტრების იღუმენები, და მათ შორის ჩვენი ღმრთივსულიერი მამა ნიკიტა, რომლის შესახებაც ვთხრობთ. თავიდან მაამებლური სიტყვებით ცდილობდა მათი თავის ბოროტსარწმუნოებაზე მოქცევას, შემდეგ კი, როცა დაინახა, რომ ისინი არ ემორჩილებოდნენ მის ნებას, სხვადასხვა საპყრობილეში გამოამწყვდია თითოეული ცალ-ცალკე და ფიქრობდა: როგორ მოქცეოდა მათ შემდეგ?

ღირსი ნიკიტა მრავალი დღე ყარსულ დილეგში იმყოფებოდა. უკვე თავად ეს ყარსული დილეგში პატიმრობა წმინდანისთვის არ იყო მცირე ტანჯვა; გარდა ამისა, ყოველდღე მასთან მოდიოდნენ სხვადასხვა თავხედი და უსირცხვილო ზნითა და სიტყვით ადამიანები, ადამიანის სახელის ღირსნიც კი არა. ისინი ლანძღვითა და შეურაცხმყოფელი სიტყვებით შეურაცხყოფდნენ და საყვედურობდნენ წმინდა ბერს და დიდ შეურაცხყოფას აყენებდნენ მას. ეს ადამიანები განზრახ იყვნენ ერეტიკოსების მიერ მიგზავნილნი; მათ შორის ყველაზე ბოროტი იყო ერთი, სახელად ნიკოლოზი: ის განსაკუთრებით ამწუხრებდა ღირსს, შეურაცხყოფდა მას უგუნური და ბილწი სიტყვებით, სანამ სიზმარში არ გამოეცხადა მისი დიდი ხნის წინ გარდაცვლილი მამა, რომელმაც უთხრა: „თავი დაანებე ღვთის მსახურს“. იმ დროიდან ნიკოლოზმა შეწყვიტა ფუჭსიტყვაობა და არა მხოლოდ თვითონ აღარ აწუხებდა წმინდანს, არამედ სხვებსაც არ აძლევდა უფლებას, შეეწუხებინათ იგი. მრავალი დღე გაატარა ღირსმა დილეგურ ტანჯვაში; შემდეგ მეფემ ბრძანა, გაეგზავნათ იგი გადასახლებაში აღმოსავლეთის ქვეყანაში, ქალაქ მასალეონში. სასტიკი ზამთარი იყო და ბერმა მრავალი გაჭირვება გადაიტანა თავისი გაცვეთილი სამოსელით ყინვისგან, თოვლისა და ქარისგან. ამასთან, ზედამხედველიც, რომელსაც იგი გადასახლებაში მიჰყავდა, აღმოჩნდა სასტიკი, ყოველგვარ თანაგრძნობას მოკლებული ადამიანი: ის ღლიდა ბერს მოგზაურობის დროს, აიძულებდა მას ეჩქარა, რათა მოკლე დროში გაევლო ძალიან გრძელი გზა.

ასევე მოიქცა მეფე სხვა ღირსეულ იღუმენებთან მიმართებაშიც, თითოეული ცალკე გაგზავნა გადასახლებაში. შემდეგ, ჩაფიქრდა რა საკუთარ თავში, რომ იმის გამო, რომ ტყვეობაში ჰყავდა ის, ვინც ყოველგვარ მწუხარებაზე მაღლა დგას, ის არა მხოლოდ წარმატებას ვერ მიაღწევდა, არამედ კიდევ უფრო დიდი მონდომებით აიძულებდა მათ, საკუთარი სწავლებისთვის ერთგულნი დარჩენილიყვნენ, – ცვალებადი გონების მქონე მეფემ შეცვალა თავისი განზრახვა. ღირსმა ნიკიტამ მასალეონში გადასახლებულმა ხუთი დღეც ძლივს იცხოვრა, რომ მეფემ ბრძანა მისი, ისევე როგორც სხვა იღუმენების, დაუყოვნებლივ დაბრუნება ბიზანტიაში. უკან დასაბრუნებელი გზა კიდევ უფრო სწრაფად გაიარეს, ვიდრე თავდაპირველი, ისე რომ წმინდანი სწრაფი მოგზაურობისა და დიდი სიცივისგან ძლივს გადარჩა ცოცხალი. როდესაც ყველა იღუმენი ბიზანტიაში ჩაიყვანეს, მეფემ ბრძანა, დაეტოვებინათ ისინი მეთვალყურეობის ქვეშ, სანამ არ გადაწყვეტდა, რა გზით მიეღწია მათთან ერთიანობისთვის. გავიდა ზამთარი, წმინდა დიდმარხვა და წმინდა აღდგომის ნათელი დღესასწაული; მაშინ მეფემ პატიმრები ზემოხსენებულ იოანე გრამატიკოსს გადასცა, რომელიც მჭევრმეტყველებას ეშმაკისეული პირით ასწავლიდა, რათა მას ეტანჯა ისინი, როგორც უნდოდა. თითოეული ცალკე სხვადასხვა დილეგში ჩაკეტა და ის მათ ისევე ტანჯავდა, როგორც წარმართები წმინდანებს. დილეგები იყო ვიწრო, ბნელი, ყარსული და მძიმე ტანჯვას აყენებდნენ პატიმრებს, რომლებსაც არავითარი მოხერხებულობა არ ჰქონდათ, არც კი საწოლები. პატარა სარკმლიდან აწვდიდნენ მათ, როგორც ძაღლებს, უწმინდურ და დამპალ პურს, დღეში მხოლოდ რვა ზოლოტნიკს, რათა მხოლოდ შიმშილით არ მომკვდარიყვნენ, და მღვრიე, საძაგელ წყალს. მამების ასეთ გაჭირვებაში ყოფნით, მტანჯველი იოანე ფიქრობდა მათ დამარცხებაზე ან თანხმობაზე იძულებაზე, ან შიმშილით ამოხოცვაზე. კიდევ უფრო დიდი მწუხარებისთვის, ღირსი ნიკიტასთვის, ბოროტმა იოანემ შეიპყრო მისი ყოფილი მოწაფე, რომელიც ახალგაზრდა ასაკს ახლახან მიაღწია, სახელად თეოქტისტე; მან ისიც მძიმე დილეგში ჩაკეტა, შიმშილითა და წყურვილით ტანჯავდა. ერეტიკოსებმა, დაინახეს რა, რომ მამები უფრო მზად იყვნენ მომკვდარიყვნენ, ვიდრე თავიანთი მართლმადიდებლობიდან გადაუხვიათ, მათ წინააღმდეგ ასეთი ეშმაკობა მოიფიქრეს. მათ თქვეს:

– ჩვენ თქვენგან სხვა არაფერს ვითხოვთ, გარდა იმისა, რომ მხოლოდ ერთხელ ეზიაროთ ეკლესიაში პატრიარქ თეოდოტთან ერთად წმინდა საიდუმლოებებს; მეტს არაფერს გააკეთებთ და თავისუფლად წახვალთ თითოეული თავის მონასტერში, თავისი სარწმუნოებითა და მსჯელობით.

ერეტიკოსების ამ მზაკვრობით შეცდომაში შეყვანილნი, მამები გარკვეულწილად მიემხრნენ მათ სურვილს. შემდეგ, დარწმუნდნენ რა მოტყუებაში, სრულად მოინანიეს და დაუბრუნდნენ კეთილ გზას. მას შემდეგ, რაც თითოეული მათგანი გაათავისუფლეს ცალკეული დილეგის საკნიდან და პატიმრობიდან, ისინი მივიდნენ ღირს მამა ნიკიტასთან და დაიწყეს მისი დაყოლიება და ვედრება, რომ ის დათანხმებულიყო თეოდოტთან ზიარებაზე და გამოსულიყო დილეგიდან. წმინდა ნიკიტა არ თანხმდებოდა დაეტოვებინა დილეგური პატიმრობა, რომელსაც ის ქრისტესთვის ითმენდა, და არავითარ შემთხვევაში არ სურდა მამების თხოვნის შესრულება; მაგრამ მამებმა დაჟინებით მოითხოვეს, თქვეს რა:

– ჩვენ შეუძლებელია აქედან წავიდეთ და შენ აქ დაგტოვოთ: ჩვენგან პატარა საქმეს ითხოვენ – მხოლოდ თეოდოტესთან ერთად ზიარება; ჩვენი რწმენა ჩვენში დარჩება. გააზრებით, ამჟამინდელ მძიმე ვითარებაში, უმჯობესია მცირედი დავუშვათ საკუთარ თავს, ვიდრე ყველაფერი დავღუპოთ.

ასე დიდხანს და დაჟინებით სთხოვდნენ და აიძულებდნენ ნიკიტას; ღირსი მამა, არა ტანჯვის თავიდან აცილების სურვილით და არა წამების შიშით, არამედ მამების გულმოდგინე ვედრებით და მათი ჭაღარების პატივისცემით, თავისი ნების საწინააღმდეგოდ დაჰყვა მათ შეგონებას და გამოვიდა. მას ცხოვრება და სიკვდილი ელოდა; და თუმცა სიკვდილს უფრო სიამოვნებით აირჩევდა მართლმადიდებლობისთვის, ვიდრე სიცოცხლეს, მიუხედავად ამისა, მაშინ არ შეეწინააღმდეგა პატიოსან დასს, რომლის მართალი სარწმუნოება და სათნო ცხოვრება მისთვის ცნობილი იყო.

ყველა ერთად წავიდნენ ცრუპატრიარქთან; მან, რათა უფრო ადვილად ჩაეთრია ისინი მასთან ზიარებაში, წაიყვანა ისინი ერთ სამლოცველო ადგილას, განზრახ მორთულს ხატებით, რათა მამებს, წმინდა ხატების ხილვისას, მართლმადიდებლად ჩაეთვალათ პატრიარქი. იქ თეოდოტემ ლიტურგია აღავლინა; მათ მიიღეს ზიარება მისი ხელიდან და მოისმინეს მისი ბაგეებიდან ასეთი სიტყვები: „ვინც არ სცემს პატივს ქრისტეს ხატებს, შეჩვენებული იყოს“. პატრიარქმა ასე თქვა არა იმიტომ, რომ თავად სცემდა პატივს მაცხოვრის ხატს, არამედ თვალთმაქცობით – მამების წინაშე, რათა მათ არ ეპარებოდათ ეჭვი მასთან ზიარებაში. შემდეგ, როდესაც ყველა თავის მონასტერში დაბრუნდა, ღირსმა ნიკიტამ გულით მწუხარება დაიწყო, რომ ზიარება ჰქონდა ცრუპატრიარქ თეოდოტესთან, თვალთმაქც მატყუარასთან: მართალი გზიდან მცირე გადახვევას წმინდანი სრულ შეცდომად უთვლიდა საკუთარ თავს. მან განიზრახა სხვა ქვეყანაში წასვლა და იქ მოენანიებინა თავისი ცოდვა. გემზე ასვლის შემდეგ, ის გაემგზავრა კუნძულ პროკონისისკენ (მარმარილოს ზღვაზე, დღევანდელი მარმარა). მაგრამ შემდეგ თავისთვის დაფიქრდა: სადაც ცოდვა იყო, იქ უნდა იყოს მონანიებაც, – და დაბრუნდა ბიზანტიაში.

ღიად დადიოდა ქალაქში, ღირსი ნიკიტა უშიშრად ასწავლიდა ხალხს, მიჰყოლოდნენ სწორ დოგმატებს, დადგენილს მეშვიდე მსოფლიო კრების წმინდა მამების მიერ. მეფემ ამის შესახებ გაიგო, მოიხმო წმინდანი თავისთან და ჰკითხა:

– რატომ არ წახვედი შენს მონასტერში, როგორც სხვა იღუმენები? რატომ დარჩი მარტო თვითნებურად, არ დამორჩილებული, როგორც მესმის, ჩვენს ბრძანებას? ანუ ჩვენს ძალაუფლებას არაფრად მიიჩნევ? შეასრულე ჩვენი ბრძანება და წადი შენს მონასტერში; თუ არ წახვალ, გიტანჯავ.

წმინდანმა თვინიერად უპასუხა: – მეფეო! ჩემს მონასტერში არ წავალ, ჩემს რწმენას არ მივატოვებ, ვარ და ვიქნები ჩემი აღმსარებლობის ერთგული; რომლისაც ერთგულნი არიან ჩემი მამები, წმინდა მართლმადიდებელი ეპისკოპოსები, და უდანაშაულოდ განიცდიან შენგან გადასახლებას, საპყრობილეს და მრავალ უბედურებას, იცავენ მართლმადიდებელ ეკლესიას, რომელშიც ვცხოვრობთ და ვნუგეშობთ ღვთის დიდების იმედით. იცოდე ჩემ შესახებ დანამდვილებით, რომ არა სიკვდილის შიშით და არა დროებითი სიცოცხლის სიყვარულით გავაკეთე ის, რაც არ უნდა გამეკეთებინა, არამედ მორჩილების გამო დავემორჩილე მოხუცებს და სურვილის საწინააღმდეგოდ: მხოლოდ მათი ნების შესრულებით შევედი ზიარებაში ცრუპატრიარქ თეოდოტესთან, რის გამოც ახლა ვნანობ და ვინანიებ. იყავი სრულად დარწმუნებული, რომ ამიერიდან არანაირი კავშირი არ მაქვს თქვენთან: ვარ წმინდა მამების გადმოცემის ერთგული, რომელიც თავიდანვე მივიღე. გააკეთე ჩემთან რაც გინდა და ნუ იმედოვნებ, რომ ჩემგან რაიმე სხვას მოისმენ.

მეფემ, მისი მრწამსის სიმტკიცის დანახვისას, იგი გადასცა ვიღაც ზაქარიას, სამეფო პალატების, მანგანად წოდებულის, უფროსს, რათა მას გადაწყვეტილების მიღებამდე დაცვის ქვეშ ჰყოლოდა. ზაქარია იყო კეთილი და ღვთისმოსავი კაცი; ის არა მხოლოდ არ აყენებდა ბერს არანაირ გულისტკენას, არამედ დიდ პატივსაც კი მიაგებდა მას.

შემდეგ მეფემ წმინდა ნიკიტა გადაასახლა წმინდა მოწამე გლიკერიას კუნძულზე: ამ პატარა კუნძულს წმინდა მოწამის სახელი ერქვა იმიტომ, რომ იქ მისი წმინდა ნაწილები განისვენებდნენ და მისი სახელობის დიდი ეკლესია და მონასტერი იყო აშენებული, რომელიც ერეტიკოსმა ხელისუფლებამ ვიღაც საჭურისს, ანფიმეს, ჩააბარა. ეს ადამიანი სულაც არ გამოირჩეოდა სიკეთით – იყო გრძნეული, საეკლესიო ნივთების გამტაცებელი, ბოროტების უნარის მქონე, არაკეთილგანწყობილი, მზაკვარი, ამაყი და უმოწყალო; იქაურები მისი სისასტიკისა და ავი ზნის გამო მას კაიაფას ეძახდნენ.

მსგავსი ადამიანები ინიშნებოდნენ მაშინ მონასტრების სამართავად, რათა საერო ხელისუფლების მხარდაჭერით ყველაფერი საკუთარი ნება-სურვილისამებრ შეეცვალათ. ანფიმემ მიიღო მასთან მიგზავნილი წმინდანი და, გამგზავნელთა მიერ მისთვის მინიჭებული ძალაუფლებით სარგებლობით, გულმოდგინედ ტანჯავდა მას.

ღვთის სათნოყოფილის უვიწროეს საპყრობილეში გამოკეტვის შემდეგ, იგი განუწყვეტელ ტანჯვას აყენებდა მას, არ აძლევდა საპყრობილიდან გახედვის საშუალებასაც კი; თვითონ ატარებდა მის გასაღებს და მწირ საკვებს უბრძანა, რომ ძალიან ვიწრო ნახვრეტიდან მიეწოდებინათ მისთვის.

ერეტიკოსთა მეთაურები ბევრს დაჰპირდნენ ანფიმეს, თუკი იგი აიძულებდა წმინდა ნიკიტას მათთან ერთსულოვნებას, და ეს საცოდავი ამის გამო განსაკუთრებით ავიწროებდა წმინდანს, იმ იმედით, რომ იძულებით მიდრეკდა მას ერეტიკულ მოძღვრებასთან; მაგრამ წმინდანი სიყვარულით იტანდა ღვთისმოსაობისთვის მიყენებულ ბოროტებას; ღმერთმა კი მასში თავისი საკვირველი მადლი გამოავლინა და აჩვენა, რომ ეს იყო მართალი, წმინდა და საკვირველმოქმედი მამაკაცი, ადამიანთა შემწე უბედურებაში.

ზემოხსენებული ზაქარია, როდესაც იგი სახალხო საქმეებზე მეფემ თრაკიის მხარეებში გაგზავნა, ბარბაროსთა ხელში ჩავარდა, რომლებმაც ის ტყვედ წაიყვანეს. ამის შესახებ შეიტყო წმინდა მიქაელმა, სინადის ეპისკოპოსმა, რომელიც ასევე საპყრობილეში იჯდა მართლმადიდებლობის გამო, მან წმინდა ნიკიტას შეუთვალა:

– ჩვენი საერთო მეგობარი ზაქარია შეკრულია და ბარბაროსთა ქვეყანაშია წაყვანილი; გთხოვ, ევედრე მისთვის ღმერთს, რადგან შენ ეს შეგიძლია.

ასეთი ამბის მიღების შემდეგ, წმინდანი ღრმად დამწუხრდა და მთელი ის დღე არ უჭამია, საღამოს კი მის მსახურ ძმას, ფილიპეს, სანთელი გამოართვა, აანთო და მთელი ღამე ლოცვაში იდგა, ტყვედ მყოფი ზაქარიასთვის ევედრებოდა მოწყალე ღმერთს, რათა გაეთავისუფლებინა იგი ბარბაროსთა ხელიდან. და ეუწყა მას ღვთისგან, რომ მალე ზაქარია თავისუფლებაზე გამოვიდოდა.

დილით მოვიდა ფილიპე, დაინახა, რომ მამა ნათელი იყო სახით და მხიარული სულით, და უთხრა მას:
– მამაო! გუშინ მე დაგტოვე მეტად დამწუხრებული და მოწყენილი, ახლა კი მხიარულს გხედავ. გთხოვ, გამიმხილე შენი ამ გადასვლის მიზეზი მწუხარებიდან სიხარულზე.

წმინდანმა უპასუხა:
– მე მიხარია, რომ მალე აქ ვიხილავთ ჩვენს მეგობარ ზაქარიას.
ასეც მოხდა. რამდენიმე დღე გავიდა; ბერძენმა მეფემ ზავი დადო ბარბაროსებთან და ორივე მხრიდან დაიწყეს ტყვეების გაცვლა. ტყვეების გაცვლაზე გაგზავნისას მეფეს ზაქარია მხედველობაში არ ჰქონია, რადგან უკვე იცოდა, რომ იგი მეშვიდე მსოფლიო კრების დოგმატებს იცავდა, მართლმადიდებლებს ეხმარებოდა; ამიტომ ის ბარბაროსთა ხელში დატოვა, რათა იქ დაღუპულიყო.

როდესაც ბარბაროსებმა მრავალი ბერძენი ტყვე გაათავისუფლეს, ზაქარია კი დარჩა, ბარბაროსთა წინამძღოლმა უთხრა მას:
– გსურს თუ არა სამშობლოში წასვლა?
– ძალიანაც მსურს, – უპასუხა ზაქარიამ, – მაგრამ ჩვენს მეფეს არ ნებავდა ამ ტყვეობიდან ჩემი დახსნა.

წინამძღოლმა თქვა:
– მე გაგათავისუფლებ; წადი შენი სურვილისამებრ.

იმის დანახვისას, რომ ბარბაროსთა წინამძღოლი ასე მოულოდნელად მოწყალე იყო მის მიმართ, ზაქარიამ შეიცნო, რომ თვით ღმერთი განაგებდა ამას წმინდა მამათა ლოცვით, რომლებსაც იგი ოდესღაც სიკეთეს უკეთებდა. სიმამაცით აღვსილმა, მან უთხრა წინამძღოლს:
– თუკი გსურს ჩემი თავისუფლებაზე გაშვება, მაშინ მომეცი მეორე ტყვეც, ჩემი თანასახელი და თანამემამულე, რომელიც ჩემთან ერთად იყო ბორკილებში.

წინამძღოლმა უპასუხა:
– წაიყვანე ისიც და წადით ორივე მშვიდობით სამშობლოში.

ასე განთავისუფლდა ზაქარია. მეგობართან ერთად კუნძულზე, ღირს მამა ნიკიტასთან მისულმა, მან მადლობა გადაუხადა მას წმინდა ლოცვებისთვის, რომელთა წყალობითაც ღმერთმა ისინი ბარბაროსული ტყვეობისგან იხსნა. ამ წმინდა მამამ კიდევ ერთი დიდებული სასწაული მოახდინა: ღვთისადმი თავისი გულმოდგინე ლოცვით დახრჩობისგან იხსნა და ხმელეთზე უვნებლად გამოიყვანა სამი ძმა, რომლებიც ზღვაში ერთი ნავით მოცურავეები, შუაღამისას მოულოდნელად ღელვამ მოიცვა. ასე, თავად ტყვეობაში მყოფი და გასაჭირში მყოფი, იგი სასწაულებრივად იხსნიდა სხვებს ბორკილებისა და გასაჭირისგან.

ღირსი ექვსი წელი იტანჯებოდა საპყრობილეში, ღვთისმოძულე მეფე ლეონ სომეხის სიკვდილამდე. როდესაც ეს უკანასკნელი მოულოდნელად მოკლეს მისმა მეომრებმა და ტახტზე ავიდა მიქაელი ამორიიდან, მეტსახელად ტრავლი, ანუ ვალვოსი, წმინდა მამები ბორკილებიდან და ტყვეობიდან თავისუფლებაზე გაუშვეს; მაშინ გაათავისუფლეს ღირსი მამა ნიკიტაც, მიდიკიის მონასტრის იღუმენი, უსისხლო მოწამე, მართლმადიდებლობის მამაცი აღმსარებელი, ქრისტეს უძლეველი მეომარი. ის თავის მონასტერში არ წასულა, არამედ ბიზანტიის ჩრდილოეთით, განმარტოებულ ადგილას დასახლდა, უდუმად ცხოვრების სურვილით. იქ, თავისი ხანგრძლივი ტანჯვის შემდეგ, ცოტა ხანს იცხოვრა, მაგრამ მრავალი სასწაულებრივი სიკეთე გამოავლინა მრავალგანმკურნებელი მადლის ძალით. თავისი აღსასრულის წინ, გადატანილი მრავალი მტკივნეული ტანჯვის შემდეგ, ის უკანასკნელად დასნეულდა, შაბათს ზიარება მიიღო საღმრთო საიდუმლოებებისგან, ხოლო კვირას განთიადისას მიიცვალა უფლისადმი, აპრილის თვის 3 რიცხვს.

მისი წმინდა აღსასრულის შესახებ მაშინვე გახდა ცნობილი დედაქალაქსა და მის შემოგარენში. მალევე ქალაქიდან და ყოველი მხრიდან მოგროვდა უამრავი ხალხი, ორივე სქესის და ორივე წოდების, სასულიერო და საერო პირები, ძმები მიდიკიის და სხვა მონასტრებიდან, მოვიდა ორი ეპისკოპოსიც, წმინდა თეოფილე ეფესელი და წმინდა იოსები თესალონიკელი; წმინდა მამის პატიოსანი სხეული ჩვეულებისამებრ მოამზადეს, ლუსკუმაში ჩაასვენეს, გემზე დაასვენეს და მიდიკიის მონასტერში გადაასვენეს. ნეტარი პავლე, პლუსიადის ეპისკოპოსი, მრავალ ბერთან და ერისკაცთან ერთად ნაპირზე შეხვდა სხეულს, მხრებზე შეისვა და მონასტერში წაასვენა. გზად საოცარი სასწაულები ხდებოდა: ავადმყოფები იკურნებოდნენ და ეშმაკეულნი ბოროტი სულებისგან თავისუფლდებოდნენ; ერთმა ქალმა, რომელიც დიდხანს იტანჯებოდა სისხლდენით, როგორც კი შეეხო ღირსის წმინდა ნაწილებს, მაშინვე მიიღო განკურნება. ფსალმუნთა და შესაბამისი საგალობლების გუნდური გალობისას, ღირსი პაპერტის მარცხენა მხარეს, იმ სავანის პირველი იღუმენის, ადრე მიცვალებული წმინდა მამა ნიკიფორეს საფლავში დაკრძალეს. დაკრძალვის შემდეგაც მრავალი სასწაული აღესრულებოდა და განკურნებები ეძლეოდათ რწმენით მოსულებს, ჩვენი ღმერთის, ქრისტეს სადიდებლად, რომელიც თავის წმინდანებში იდიდება, რომელსაც მამასთან და სულიწმიდასთან ერთად ყოველივესგან პატივი, დიდება და თაყვანისცემა ეკუთვნის, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე, ამინ.