წმიდათა ცხოვრების სატესტო ვერსია წარმოადგენს მანქანურ თარგმანს, შესაძლოა შეიცავდეს გრამატიკულ შეცდომებს!
წმინდა მოწამეთა ქრისანთესა და დარიას მარტვილობა
ვინმე პოლემი, წარჩინებული გვარის კაცი, თავის ვაჟ ქრისანთესთან ერთად ალექსანდრიიდან რომში გადავიდა. იქ იგი პატივით მიიღეს და იმპერატორმა სენატორის ხარისხით დააჯილდოვა. ქრისანთესთვის განათლების მიცემის სურვილით, პოლემიმ იგი ფილოსოფიურ სკოლაში მიაბარა. ცნობისმოყვარე და მეტად გონიერმა ყმაწვილმა ქრისანთემ, გულმოდგინედ შეისწავლა რა სხვადასხვა მეცნიერება, შემთხვევით აღმოაჩინა ახალი აღთქმის წიგნები; ყურადღებით კითხულობდა და მათ აზრში ჩაღრმავდებოდა რა, ქრისანთე ასე მსჯელობდა:
– მანამ გეკადრებოდა შენ, ქრისანთე, წარმართული, წყვდიადით სავსე წერილების შესწავლა, სანამ ჭეშმარიტ ნათელს არ შეიცნობდი, რომელსაც ერთადერთს უნდა ეჭიროს. ვინაიდან გონივრული არ იქნებოდა ნათლიდან წყვდიადში დაბრუნება. შენ გაანადგურებ სწავლის შრომას, თუ უარყოფ ამ შრომის ნაყოფს. შრომის ნაყოფი კი ღვთისგან ეძლევათ მათ, ვინც მას ეძებს. რადგან ასე ბრძანებს თავად ღმერთი, როგორც შენ ახალი აღთქმის წიგნებში წაიკითხე:
«ითხოვდით და მოგეცემათ; ეძიებდით და ჰპოვოთ; ირეკდით და გაგეღებათ»
თუკი კი მოინდომებ დატოვო ის, რაც ეძიე და იპოვე, უგუნურ და უაზრო ადამიანებს დაემსგავსები. ამიტომ, მტკიცედ დაიჭირე ის, რასაც გონების სრული სიმტკიცით უნდა ეჭიროს, რათა ნებაყოფლობით არ დაკარგო ასეთი შრომით მოპოვებული სიკეთე: შენ იპოვე ოქრო და ვერცხლი, იპოვე ძვირფასი ქვა. ვინაიდან შენ ეძიე იმისთვის, რომ გეპოვნა, და იმისთვის იპოვე, რომ მოპოვებული გამოგეყენებინა: ამიტომ, იცოდე, რომ შენგან არ წაერთვას შენს მიერ მოპოვებული საგანძური.
ამგვარად მსჯელობდა რა, ქრისანთე ეძებდა, ვინ ასწავლიდა მას საღვთო წერილს. და როგორც თავდაპირველად რიტორიკული და ფილოსოფიური სიბრძნის მსმენელი იყო და უბრძნეს მოძღვართა მოწაფე, ასევე ახლა სურდა მოეძებნა წერა-კითხვის უცოდინარი მასწავლებლები, როგორებიც იყვნენ ოდესღაც ქრისტეს მოციქულები, უწიგნური მეთევზეები, რომლებმაც, თუმცა, მთელი მსოფლიო ქრისტეს შემეცნებამდე მიიყვანეს.
«ხედავდნენ რა პეტრესა და იოანეს გაბედულებას და მიხვდნენ, რომ ისინი უწიგნურნი და უბრალო ადამიანები იყვნენ, უკვირდათ, თანაც იცნობდნენ მათ, რომ იესოსთან იყვნენ»
ასეთ მოძღვრებს ეძებდა გულმოდგინედ ბრძენი ყმაწვილი ქრისანთე, ვინაიდან კითხულობდა მოციქულის სიტყვებს, რომელიც ამბობს:
«სადაა ბრძენი? სადაა მწიგნობარი? სადაა ამ სოფლის გამომკვლევარი? განა ღმერთმა არ აქცია ამ სოფლის სიბრძნე სიგიჟედ? რადგანაც როცა წუთისოფელმა თავისი სიბრძნით ვერ იცნო ღმერთი სიბრძნეში, ღმერთს ნებავს ქადაგების სიგიჟით იხსნას მორწმუნენი»
ასე მსჯელობდა რა თავისთვის და ეძებდა ქრისტიან მასწავლებელს, ქრისანთემ გაიგო ერთი ქრისტიანის, სახელად კარპოფორის შესახებ, რომ იგი საღვთო წერილში მეტად მცოდნე იყო; ეს კარპოფორი ცხოვრობდა, ან უკეთ რომ ვთქვათ, დევნის გამო იმალებოდა – ერთ გამოქვაბულში, არავისთვის ცნობილ ადგილას. გაიგო რა ამ ქრისტიანის შესახებ, კეთილმსახური ყმაწვილი მეტად გაიხარა და გულმოდგინედ ევედრებოდა მას, ვინც ამ ქრისტიანის შესახებ ამცნო, ეჩვენებინა მისთვის ის ადგილი, სადაც ის ღვთის კაცი ცხოვრობდა.
შეიტყო რა მისი საცხოვრებელი ადგილი, ქრისანთე მივიდა კარპოფორთან, რომელიც პრესვიტერის ხარისხში იყო, და მისგან შეისწავლა საღვთო წერილი და ქრისტიანული სარწმუნოება; მასთან ხშირად მისვლით, იგი მისგან იღებდა დარიგებას ხსნის გზაზე. პრესვიტერ კარპოფორის მიერ დარიგებული ქრისანთემ რამდენიმე თვეში შეიცნო საღვთო წერილის საიდუმლოებები და შემდეგ მიიღო მისგან წმინდა ნათლობა. და იმდენად განმტკიცდა ქრისანთე ქრისტიანულ სარწმუნოებაში და განმტკიცდა ქრისტეს სიყვარულში, რომ ნათლობიდან შვიდი დღის გასვლის შემდეგ ხალხში ღიად დაიწყო ქრისტეს, ღვთის ძის ქადაგება.
შეიტყვეს რა ამის შესახებ, ქრისანთეს ზოგიერთმა წარჩინებულმა ნათესავმა მის მამას უთხრა: – ნახე, შენზე იქნება ბრალი და შენგან მოეთხოვება ის, რის გაკეთებასაც შენი ვაჟი ბედავს, ვინაიდან იგი გმობს ღმერთებს, ხოლო ვინმე ქრისტეს ჭეშმარიტ ღმერთად აღიარებს; და თუკი ეს ამბავი მეფემდე მიაღწევს, მის გამო არც შენ, არც ჩვენ – მის ნათესავებს – არ გვეპატიება ეს, და ჩვენ ყველანი დავკარგავთ სამეფო წყალობას. ვინაიდან ვინც ბედავს ასეთი გმობის სიტყვების თქმას ღმერთების მიმართ, იგი ამით მეფის კანონების მოწინააღმდეგეა.
რამეთუ მან თავი დააღწია დიდსა და გარდაუვალ სიკვდილს, უფრო მძვინვარეს, ვიდრე მაშინ, როდესაც ძმებს სურდათ მისი მოკვლა; ამ სიკვდილს კი შენი ყოვლისშემძლე შეწევნით გადაურჩა, ჰოი, ყოვლისშემძლე ღმერთო! რამეთუ შენ იყავი მასთან მაშინ. და აწ, უფალო, თავმდაბლად გევედრები შენ, მომეცი მე შეწევნა ამ მხეცებსა და გველებზე, რომლებთანაც მამამ ერთ ადგილას გამომკეტა. და როგორც სძინავთ მოჯადოებულ გველებს, ისე დაეძინოთ ჩემი ლოცვის ჟამს ამ უღირს ქალწულებს, რათა არ შეძლონ ჩემს ყმაწვილურ სხეულში ხორციელი ვნების აღძვრა. მიშველე მე, მაცხოვარო ჩემო, რამეთუ შენ ერთადერთო გიცნობ ჭეშმარიტ ღმერთად, რომელიც იხსნის შენს მორწმუნეებს და ანიჭებს მათ თავის უძლეველ შემწეობას.“
ამ ლოცვის შემდეგ ქალწულებს, რომლებიც ქრიზანთესთან ერთად იყვნენ გამოკეტილნი, ისე ღრმად ჩაეძინათ, რომ არც თავად შეეძლოთ გაღვიძება და არც ვინმეს შეეძლო მათი გაღვიძება, სანამ იმ პალატიდან არ გაიყვანეს. როდესაც ისინი იქიდან გაიყვანეს, მაშინვე გაიღვიძეს; შემდეგ, საჭმლის მიღების შემდეგ, კვლავ შევიდნენ წმინდა ქრიზანთესთან პალატაში და კვლავ იმავე მძიმე ძილში ჩაცვივდნენ. და ასე გრძელდებოდა ყოველდღე. როდესაც ეს უამბეს პოლემიუსს, ქრიზანთეს მამას, მან დაიწყო მისთვის გოდება, როგორც მკვდარისთვის. მაშინ ზოგიერთმა მეგობარმა უთხრა პოლემიუსს:
„შენმა ვაჟმა ქრისტიანებისგან ისწავლა ჯადოქრობა და ადვილად დააძინა ის ქალწულები. მაგრამ დანიშნე და დააქორწინე იგი განათლებულ და ჭკვიან ქალწულზე, და ის, თუნდაც მას არ სურდეს დაქორწინება, მასთან მუდმივად ცხოვრებით, მიიყვანს მას ხორციელი კავშირამდე და გადააქცევს ქრისტიანობისგან.“
პოლემიუსმა უპასუხა: „სად ვიპოვით ასეთ ჭკვიან ქალწულს, რომელსაც შეეძლებოდა განქარვებული ქრიზანთეს გულის დარბილება, მასზე დარიგებით მოქმედება და ჩვენს კანონებზე მოქცევა?“
ამაზე ნათესავებმა უთხრეს: „ათენა ქალღმერთის ტაძარში მსახურ ქალწულთა შორის 2026 არის ერთი ყმაწვილქალი, სახელად დარია; იგი ძალიან ლამაზია სახით, ჭკვიანია და შეისწავლა ყველა წიგნი და მთელი რიტორული სიბრძნე; იგი უკვე საქორწინო ასაკშია. მაშ, იჩქარე და დანიშნე იგი შენს ვაჟზე, სანამ ვინმე სხვამ არ წაიყვანა.“
ამ რჩევის მოსმენის შემდეგ, პოლემიუსმა სთხოვა თავის ნათესავებს, რომ წასულიყვნენ იმ ქალწულთან და, მოუყვნეს რა მას ყმაწვილ ქრიზანთეზე და მის ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე მოქცევაზე, ეთხოვათ მისთვის, რომ მოეხიბლა იგი მასთან საქორწინო თანაცხოვრებისთვის და გადაექცია ქრისტიანობისგან. ის ქალწული დასთანხმდა ქრიზანთესთან დაქორწინებას და მოემზადა იმისთვის, რომ მაცდური სიტყვებით მიედრიკა თავისი საქმრო ხორციელი სიყვარულისკენ და მიეყვანა რომაული ღმერთების თაყვანისცემამდე.
ამის შემდეგ ის ქალწული პატივით მიიყვანეს პოლემიუსის სახლში და თავისი ბუნებრივი სილამაზით, ძვირფასი სამოსითა და მორთულობებით შემკული, წმინდანის საძინებელში შეიყვანეს. მასთან მარტო დარჩენილმა, მან ყოველგვარი ტკბილი სიტყვებითა და სხვადასხვა ხიბლით იზიდავდა სიძვისკენ უმანკო ყმაწვილს. ხოლო ქრისტეს მეომარი ქრიზანთე რჩებოდა მტკიცედ, როგორც ალმასი 2027 , ურყევად, როგორც სვეტი და უძრავად, როგორც მთა, იმარჯვებდა ღვთის სიყვარულით ხორციელ სიყვარულზე და ჯვრის ნიშნით იგერიებდა ეშმაკის მიერ მისკენ ნასროლ ისრებს. ღრმად ამოიოხრა რა გულიდან ღმერთისკენ და სულიწმიდას მოუხმო რა დასახმარებლად, ქრიზანთემ ასე უთხრა ქალწულს:
„მშვენიერო ქალწულო! თუ შენ მხოლოდ ჩემთან – მოკვდავ ადამიანთან – ხანმოკლე შეერთების გულისთვის ასე ჩაიცვი და შეიმკე და ასეთ ტკბილ სიტყვებს ამბობ, რათა გადამაქციო ჩემს მიერ ნებაყოფლობით არჩეული ცხოვრებიდან, გახრწნა ჩემი სული და გადახარო ჩემი ყველა აზრი, სხვა სიყვარულით შეპყრობილი, მაშინ რამდენად უფრო მეტად შეგშვენის ზრუნვა, რათა უკვდავ მეფე ძე ღვთისასთან შეძლო სიყვარულის მოპოვება; და ეს შენთვის ადვილი შესასრულებელია, თუ შენ თვითონ მოისურვებ ამას. თუ შენს სულს შენს სხეულთან ერთად უმანკოდ შეინარჩუნებ და როგორც ახლა შეამკე შენი სხეული ძვირფასი სამოსით, ასევე შენს გულს შეამკობ კეთილი ზნეობით, მაშინ ანგელოზები იქნებიან შენი მეგობრები, მოციქულები – შენი ამხანაგები, მოწამეები – შენი ახლობლები; მათი შუამდგომლობით თავად ქრისტე იქნება შენი საქმრო, და ის მოგიმზადებს ზეცაში უხრწნელ სასახლეს, შეუდარებლად მშვენიერსა და ნათელს მიწიერზე, და მოგანიჭებს სამოთხისეულ მარადიულ სიხარულს, შენს სიჭაბუკეს უკვდავყოფს და სამზითვოს დაგინიშნავს საუკუნო სიცოცხლის წიგნებში.“
წმინდა ყმაწვილის ასეთი სიტყვების მოსმენისას, დარია შეიმუსრა და თქვა:
– არა ხორციელი ვნება მომიყვანა აქ შენთან ამ მდიდრული სამოსით, არამედ სიყვარული შენდამი და შენი მშობლის ცრემლები და თხოვნა, რათა ჩვენი ღმერთების მსახურებისთვის მომეყვანე.
წმინდა ქრისანთემ უპასუხა:
– თუ ამისთვის რაიმე არგუმენტები და მკაფიო მითითებები გაქვს, რომელთა მეშვეობითაც შეძლებდი დაამტკიცო ღმერთებისთვის თქვენს მიერ აღვლენილი მსახურების ჭეშმარიტება, მაშინ მოგისმენ და შევიცვლი აზრს. საერთო სარგებლობისთვის ვისაუბროთ ამის შესახებ.
– არაფერია ადამიანებისთვის უფრო სასარგებლო და საჭირო, – თქვა დარიამ, – ვიდრე ღმერთების თაყვანისცემა და გულმოდგინედ ყურება, რათა არ განარისხოთ ისინი, არამედ შესწიროთ მათ მსხვერპლი, რათა ისინი იყვნენ ჩვენი მცველები.
– ჰოი, ბრძენო ქალწულო! – უპასუხა მას წმინდანმა. – როგორ შეიძლება იყვნენ ჩვენი მცველები ის ღმერთები, რომლებიც თავად საჭიროებენ დაცვას და მათ ღამით იცავენ მათზე მიბმული ძაღლები, რათა ქურდებმა არ მოიპარონ? ამისთვისაც არიან მიჭედებულნი რკინის ლურსმნებით და შედუღებულნი კალის საშუალებით, რათა ვინმეს მიერ გადმოყირავებისას არ დაეცნენ მიწაზე და არ გატყდნენ.
– თუკი უმეცარ ხალხს შეეძლო ღმერთების თაყვანისცემა გამოქანდაკებული კერპების გარეშე, – თქვა დარიამ, – მაშინ არც მათი გამოქანდაკება და დადგმა იქნებოდა საჭირო. ისინი კი იღვრებიან ოქროს, ვერცხლისა და სპილენძისგან და მზადდებიან მარმარილოსა და ხისგან, რათა ადამიანებმა, მათი თვალით ხილვისას, იცოდნენ, ვინ უნდა წარმოიდგინონ გონებაში, თაყვანი სცენ და ეშინოდეთ.
– განვიხილოთ და ვიმსჯელოთ, – უპასუხა წმინდა ქრისანთემ, – ვის გამოსახავენ შექმნილი კერპები და ღვთაებრივი პატივის ღირსნი არიან თუ არა ისინი, ვისი კერპებიც დგას? არ შეიძლება ღმერთად ეწოდოს ის, ვისაც არ აქვს მთელი სიწმინდე, სიმართლე და ღვთაებრივი დიდება. რა სიწმინდე, სიმართლე და ღვთაებრივი დიდება აქვს თქვენს ნამგალმპყრობელ კრონოსს, რომელიც თავისსავე შვილებს ჭამდა, როგორც ამის შესახებ მისი თაყვანისმცემლები წერდნენ 2028? ან რას იპოვი საქებარს თავად ზევსში 2029, რომელიც რამდენი დღეც იცხოვრა, იმდენი უკანონობა, მრუშობა და მკვლელობა ჩაიდინა: თავისი მამის მდევნელი, თავისი შვილების გამანადგურებელი, სხვების ცოლებთან მრუშობის ჩამდენი, თავისი დის ქმარი, სამეფოს მტანჯველი, ჯადოქრობის გამომგონებელი, სიკვდილის შუამავალი და ამდენი უკანონობისა და სიბილწის დამნაშავე, რომელთა მოსმენაც კი შეუძლებელია, – იმდენად უსირცხვილო და უწმინდური იყო მისი საქმეები. ნუთუ გჯერა, რომ ასეთი უღმერთო ადამიანი შეიძლება იყოს ღმერთი? და რომ ის ზუსტად ასეთი იყო, ამის შესახებ თქვენივე მწერლები მოწმობენ, რომლებიც წერდნენ, რომ უღმერთო ადამიანები ღმერთებს უწოდებდნენ ომში მამაც მეფეებს, რომლებიც თავის დროზე გარდაიცვალნენ. მითხარი, რა სათნოება ჰქონდა თქვენს ღმერთ ზევსს, რომელიც თავის სიკვდილამდე ყოველგვარი სიწმინდისა და პატიოსნების მტერი იყო, რადგან თავადაც ყმაწვილი განემედის 2030 მოტაცებით შეურაცხყო ჰაერი, ასევე მიწაც შეურაცხყო, თავის დებს აუპატიურებდა. და თქვენს ჰერმესში 2031 რას პოულობ ღვთაებრივს, რომლის თავიც რაღაც ფრთოსან ურჩხულს ჰგავს? ის ჯადოქრობის მეშვეობით პოულობდა მიწაში დამალულ ოქროს, ჯადოქრობითა და ჯადოსნური კვერთხით ანეიტრალებდა გველის შხამს; ამას კი აკეთებდა დემონების დახმარებით, რომლებსაც ის ყოველდღიურად სწირავდა ღორს ან მამალს. რა სიწმინდე ჰქონდა ჰერკულესსაც 2032, რომელიც დაიღალა მეზობლების კვლით და თავადაც – ღვთიური ნებით – ცეცხლში ჩააგდო თავი და დაიწვა, საწყალი, იმ ჯოხთან ერთად, რომელსაც ატარებდა, და თავის ტყავთან ერთად? რა სიკეთეს იპოვი აპოლონშიც 2033, ან ბახუსის 2034 საიდუმლო მსხვერპლშეწირვებში, სიმთვრალესა და თავშეუკავებლობაში? გავიხსენოთ ღმერთქალი ჰერა, ზევსის და და ცოლი, გიჟური პალადა 2035, უსირცხვილო ვენერა 2036, რომლებიც ერთმანეთს ეჩხუბებიან, ერთმანეთის მიმართ ეჭვიანობენ, ერთმანეთზე ბრაზდებიან, თითოეული თავის სილამაზეზე კამათობს და მწყემსის სასამართლოს ითხოვენ. ყველა მათგანს, რომლებსაც არ ჰქონდათ არც ღვთაებრიობა, არც სიწმინდე და სიმართლე, ვინ ჩათვლის ღვთაებრივი პატივის ღირსად? ხოლო სხვა მცირე ღმერთებზე ლაპარაკიც არ ღირს, რადგან მთავარი ღმერთები თავის მსგავსად არიან, რომელსაც სხვა კიდურები უნდა მიჰყვეს. და რომელი მათგანი უნდა იყოს თაყვანცემული, როგორც ღმერთი ან ღმერთქალი, როდესაც კრონოსი, ზევსი და ვენერა, რომლებსაც უღმერთო ადამიანები დიდ ღმერთებად თვლიან, სინამდვილეში არ არიან ღმერთები? მაშასადამე, თუ თქვენი ღმერთები საზიზღარნი და ამაონი არიან, მით უფრო საზიზღრობის ღირსნი არიან ისინი, ვინც მათ ღმერთებად თვლიან.
დარიამ, ქრისანთეს სიტყვების ყურადღებით მოსმენის შემდეგ, თქვა:
– თუ ჩვენი პოეტების თქმულებები უგუნურია, მივმართოთ ფილოსოფოსებს, რომლებიც ასწავლიან ყოველგვარი ბოროტების უარყოფას და სათნოების დაცვას. ისინი, თავიანთ ნაშრომებში სამყაროს შექმნაზე საუბრისას, ღმერთების სახელებს შემდეგნაირად ხსნიან: კრონოსის ქვეშ ისინი გულისხმობენ დროს, რომელიც ყველაფერს შთანთქავს და არარად აქცევს; ზევსის ქვეშ – ხვატს; ჰერას ქვეშ – ჰაერს; აფროდიტეს ქვეშ – ცეცხლს; პოსეიდონის ქვეშ – ზღვას; ცერერას ქვეშ – მიწას, ხოლო სხვა ღვთაებრივი სახელების ქვეშ კი – დანარჩენ სტიქიებს.
ამაზე ქრიზანთმა თქვა: – ჩვეულებრივ, ქმნიან იმის მსგავსებას, რაც ყოველთვის არ შეიძლება არსებობდეს, არამედ დროთა განმავლობაში ქრება; დედამიწა კი ყოველთვის არსებობს, ისევე როგორც ზღვა და ცეცხლიც ყოველთვის არსებობს და ყველას მიერ შეიმჩნევა, ასევე ჰაერიც. და რატომ არის დაკანონებული ეს სტიქიები ღმერთებად თაყვანი სცეთ კერპებში, რომლებსაც ადამიანების მსგავსება აქვთ და ადამიანის ხელით არიან შექმნილნი – მე არ ვიცი და არ მესმის? და რატომ სცემთ თაყვანს სტიქიების სიმბოლოებს ადამიანის მსგავს ქანდაკებებში და არა თავად ამ სტიქიებს? რატომ არ ეთაყვანებით დედამიწას, ჰაერს და ზღვას? მოიძებნება კი ისეთი მთავარი თუ მეფე, რომელიც ბრძანებდა საკუთარი თავის ზიზღს, ხოლო მის მიერ ვინმეს მიერ შექმნილ მსგავსებას თაყვანი ეცათ? და რადგან ასეთი მეფე თუ მთავარი არ არსებობს, ჭეშმარიტად უნდა ითქვას, რომ თქვენ იმ ხატების ქვეშ გამოსახავთ არა სტიქიებს და არა ღმერთებს, არამედ მოკვდავ ადამიანებს.
დარიამ თქვა: – შენი მტკიცებულებები, ქრიზანთ, ჩემს აზრს ამტკიცებს: გამოქანდაკებულ კერპებს თაყვანს სცემენ უბრალო, უმეცარი ადამიანები, ჩვენ კი პატივს ვცემთ თავად იმ საგნებს, რომელთა გამოსახულებებიც დადგმულია.
– თუ შენს სწავლებას ჩვენი მტკიცებულებებით გინდა დაამტკიცო, – თქვა ამაზე ქრიზანთმა, – მაშინ მაგალითად მოვიყვანოთ ყველა ადამიანი, ვინც სტიქიებს სცემს პატივს: თუ ისინი დედამიწას პატივს სცემენ, მაშინ ღირსეულად სცენ მას პატივი, როგორც საკუთარ ქალღმერთს, და შეურაცხყოფა არ უნდა მიაყენონ მას, ნუ ხნავენ მას, ნუ თხრიან და ნუ ამუშავებენ მას სხვა რაიმე გზით; დაე, დედამიწა თავისუფალი იყოს მიწათმოქმედებისა და დამუშავებისგან. ვინც დედამიწას ქალღმერთად არ აღიარებს, ის – თუ ის მიწათმოქმედია – დაე, დაამუშაოს იგი გუთანითა და ნიჩბით, არ მიაგოს მას არანაირი ღვთაებრივი პატივი. და ნახე, ვისი ყანა და ბაღებია უფრო ნაყოფიერი? ვინც მიწას არ ამუშავებს და არ თხრის მას და ქალღმერთად სცემს პატივს? თუ ვინც ყოველგვარი პატივის გარეშე ამუშავებს მას? თუ კი დედამიწა ჭეშმარიტად – როგორც თქვენ ამბობთ – ქალღმერთია, მაშინ მან თქვენ, თავის თაყვანისმცემლებს, უნდა მოგცეთ ყოველგვარი ნაყოფი თქვენი შრომის გარეშე, ისე რომ არ იყოს მოხნული, დამუშავებული და დათესილი. ასევე, თუ ზღვა ღმერთია, მაშინ იცურე მასზე ნიჩბის გარეშე, დაე მან მიგიყვანოს იქ, სადაც გინდა; ზუსტად ასევე, თუ გსურს თევზები გყავდეს, მაშინ ნუ იჭერ მათ და ნუ იშრომებ, არამედ თაყვანი ეცი ზღვას, როგორც ღმერთს, და ლოცვით გამოითხოვე ისინი მისგან. და დანარჩენ სტიქიებზე შენ უნდა გესმოდეს, რომ ისინი არ იცნობენ თავიანთ თაყვანისმცემლებს, რადგან არ აქვთ არც სული, არც გონება, არამედ ღვთის ბრძანებით ემსახურებიან ადამიანის საჭიროებებს; და დედამიწა თავისი შემოქმედის ბრძანებით, მორწყული და მზის სხივებით გამთბარი, აღმოაცენებს თესლს, ზრდის ნარგავებს და თავის დროზე ნაყოფს იძლევა. ამიტომ, შეეფერება, რომ პატივი ვცეთ ერთ ღმერთს შემოქმედს, რომელმაც ეს ყველაფერი შექმნა, მოაწყო და სიცოცხლისთვის მოგვცა, და არა იმ მის მიერ შექმნილ სტიქიებს. რადგანაც სკოლებში მოსწავლე ბავშვები პატივს მიაგებენ არა წიგნებს, დაფებსა და ქაღალდებს, არამედ თავიანთ მასწავლებლებს; ზუსტად ასევე, ავადმყოფი, განკურნებული და ჯანმრთელად ქცეული, მადლიერებას გამოხატავს თავისი განკურნებისთვის არა წამლის, არამედ ექიმის მიმართ, რომელმაც ის ჯანმრთელი გახადა.
მას შემდეგ, რაც ქრიზანთმა ეს და მრავალი სხვა რამ თქვა, დარიამ ირწმუნა ერთი ჭეშმარიტი ღმერთი, ჩვენი უფალი იესო ქრისტე, და მაშინ ორივე დაეთანხმა ქრიზანთს, რომ უქორწინებლად ეცხოვრათ, ქორწინების საფარქვეშ, შეენარჩუნებინათ სიწმინდით თავიანთი ქალწულობა და ყოფილიყვნენ უფლის შიშში. ამ დროიდან ქრიზანთის მამამ, პოლემიუსმა, მას სრული თავისუფლება მიანიჭა მისი მოჩვენებითი ქორწინების გამო, რადგანაც ძალიან უხაროდა შვილის დაქორწინება, ვინაიდან არ იცოდა ახალდაქორწინებულებს შორის შენახული საიდუმლო. ზუსტად ასევე, მან შვილს თავის საკუთრებაში გადასცა მთელი თავისი ქონება, როგორც თავის ერთადერთ მემკვიდრეს. მალე პოლემიუსი გარდაიცვალა, რადგან ღმერთმა ისე მოაწყო, რომ წმინდა წყვილს – ქრიზანთსა და დარიას, რომლებიც ქალწულობაში ატარებდნენ თავიანთ ქორწინებას, შეძლებოდათ უფრო თავისუფლად ემსახურათ მისთვის.
ამგვარად, როდესაც ქრიზანთე თავის ცხოვრებაში სრულიად თავისუფალი გახდა, მან მონათლა თავისი მეუღლე, ქალწული დარია, და დარიამ მალე შეისწავლა მთელი საღვთო წერილი და ქრისტიანული წიგნები — და თავისი ცხოვრებით წმინდა, ქრისტეს სრულყოფილ მონად და სასძლოდ იქცა. ქრიზანთე და დარია მხოლოდ საკუთარ ხსნაზე კი არ ზრუნავდნენ, არამედ სხვების ხსნაზეც, რადგან ქრიზანთე ბევრ მამაკაცს მოაქცევდა ქრისტესკენ და ახალგაზრდებს მოუწოდებდა ქალწულებრივი ცხოვრებისკენ, ხოლო დარიამ მრავალი ქალი და ქალწული დანიშნა ქრისტესთვის. ისინი, თითოეული მონასტრების მსგავსად მოწყობილ ცალკეულ სახლებში ცხოვრობდნენ, და თითოეულს ჰქონდა თავისი ქალწულებრივი ცხოვრების აღმსარებელთა კრებული: ქრიზანთეს – ჭაბუკები, რომლებმაც უარყვეს ამქვეყნიური ყოველგვარი სიამოვნება და ღმერთს წმინდა ცხოვრება აღუთქვეს, დარიას კი – ქალწულები, რომლებიც ქრისტესთვის იყვნენ დანიშნულნი.
რამდენიმე წლის შემდეგ, როდესაც ქრიზანთესა და დარიას კრებულები რომში საგრძნობლად გამრავლდა, ქალაქში მოულოდნელად აჯანყება და მღელვარება დაიწყო. ხალხი ეპარქ კელერინუსთან მივიდა და ცილი დასწამა წმინდა ქრიზანთესა და დარიას. ქმრები ყვიროდნენ:
– ჩვენ ჩვენი ცოლები დავკარგეთ!
ახალგაზრდები კი შეჰყვიროდნენ:
– დარიას გამო ჩვენი დანიშნული საცოლეები დავკარგეთ!
ქალებიც ყვიროდნენ:
– ჩვენ ჩვენი ქმრები დავკარგეთ!
ქალწულები კი შეჰყვიროდნენ:
– ქრიზანთეს გამო ჩვენი დანიშნული საქმროები დავკარგეთ!
მთელი ხალხი შეჰყვიროდა და ამბობდა:
– როგორ დაიბადებიან ბავშვები, თუკი უარყოფილია ქორწინება? ადამიანთა მოდგმა შეწყდება, თუ ქრიზანთესა და დარიას სწავლებასა და მათ ჯადოსნურ ეშმაკობას მიჰყვებიან, მამაკაცები ქალებს განშორდებიან.
მაშინ ეპარქმა ბრძანა, შეეპყროთ ქრიზანთე და დარია და სხვადასხვა წამებისთვის გადაეცათ, თუკი ისინი ღმერთებს მსხვერპლს არ შესწირავდნენ. ქრიზანთე მან გადასცა ერთ ტრიბუნს, სახელად კლავდიუსს, ტრიბუნმა კი ის თავის მეომრებს გადასცა და უთხრა:
– წაიყვანეთ იგი ქალაქგარეთ, ზევსის ტაძარში, და თუ იქ არ მოინდომებს თაყვანი სცეს დაუმარცხებელ ჰერკულესს, მაშინ აწამეთ იგი სხვადასხვანაირად, მანამ, სანამ არ დაემორჩილება და მსხვერპლს არ შესწირავს.
მეომრებმა, ქრიზანთე რომ წაიყვანეს, უმოწყალოდ შეკრეს იგი ძლიერი ხარის მყესებით და ისე ძლიერად მოუჭირეს, რომ მყესები მოწამის ძვლებს ეხებოდა, თუმცა ეს ბორკილები მაშინვე გაწყდა და ეს ისე მოულოდნელად მოხდა, რომ თვალითაც კი შეუძლებელი იყო ამის დანახვა; ყველაფერი იმაზე სწრაფად მოხდა, ვიდრე სიტყვის წარმოთქმა იყო შესაძლებელი. მეომრები დიდხანს იტანჯებოდნენ ქრიზანთეს შეკვრით; ვერაფერს მიაღწიეს, გაბრაზდნენ და ჩასვეს იგი ბნელ და მყრალ გამოქვაბულში; დაადეს მას ბორკილები და რკინის ჯაჭვებით შეკრეს, ლანძღავდნენ მას და სხვადასხვა შეურაცხყოფას აყენებდნენ; მაგრამ ის ბორკილები, როგორც მტვერი, დაიშალა. ამის გარდა, მას ასევე სხვადასხვა სიბინძურეს ასხამდნენ და ამბობდნენ:
– შენი ჯადოქრობა და მაგია აქ არ გიშველის!
მაგრამ მოულოდნელად ამ სიბინძურის სიმყრალე კეთილსურნელებად იქცა. ამის შემდეგ მეომრებმა ხბო დაკლეს, კანი გააძრეს და ამ ჯერ კიდევ ნედლი კანით შემოახვიეს მოწამეს შიშველ სხეულზე და დააყენეს იგი მზის პაპანაქებაში; მაგრამ ამ წამებისგანაც კი წმინდანმა არ განიცადა არანაირი ბოროტება.
ამის შემდეგ იგი კვლავ რკინის ბორკილებში ჩასვეს და საპყრობილეში ჩააგდეს, მაგრამ ის ბორკილებიც მოულოდნელად გატყდა, საპყრობილეში კი სინათლემ იკაშკაშა, თითქოს მრავალი ანთებული სანთლისგან. ყველაფერი მომხდარი მეომრებმა თავის ტრიბუნს, კლავდიუსს, უამბეს. კლავდიუსმა, საპყრობილესთან მისულმა და იქ სინათლის დანახვისას, ბრძანა, მიეყვანათ მისთვის წმინდა მოწამე ქრიზანთე და უთხრა მას:
– რა ჯადოსნური ძალით ახდენ ასეთ სასწაულებს? ბევრი მოგვი და ჯადოქარი დავამორჩილე და მათში ასეთი ძალა ვერ ვიპოვე. ვინაიდან ვხედავ, რომ შენ სახელოვანი და ბრძენი კაცი ხარ, სხვა არაფერს მოვითხოვ შენგან, გარდა იმისა, რომ მიატოვო კადნიერი ქრისტიანული სწავლება, რომელიც რომაელ ხალხში არეულობასა და მღელვარებას იწვევს; ამიტომ, მოიქეცი ისე, როგორც შენს წარმომავლობას შეეფერება და ყოვლისშემძლე ღმერთებს შესწირე ღირსეული მსხვერპლი.
წმინდა ქრიზანთემ მიუგო მას:
– თუკი შენში სიბრძნის თუნდაც მცირე ნაპერწკალი იქნებოდა, ადვილად შეიცნობდი, რომ არა ჯადოსნური ეშმაკობა, არამედ ღვთაებრივი ძალა მეხმარება და მაძლიერებს მე. მაგრამ შენ ჩემზე ისევე უყურებ, როგორც შენს ღმერთებს, — უგუნურებით დაბნელებული თვალებით.
რამეთუ, სწორად რომ გეხილა, დაინახავდი, რომ შენი ღმერთები ვერ ხედავენ; და ჭეშმარიტება რომ შეგესმინა, შეიტყობდი, რომ შენი ღმერთები ვერ ისმენენ მათდამი მღაღადებელთა ხმას; და თუკი საღ გონებას ფლობდი, ჩასწვდებოდი, რომ შენს ღმერთებს შიგნით არაფერი აქვთ, გარდა მტვრისა, მიწისა და კალისა.
მაშინ ტრიბუნმა კლავდიუსმა ბრძანა, ხეზე მიებათ მოწამე და კორძიანი ჯოხით ეცემათ; მაგრამ მოწამის მცემელთა ხელში ჯოხები მაგარი და მძიმე იყო, წმინდანის სხეულზე კი - რბილი, როგორც წნელები; ამის ხილვით, ტრიბუნმა ბრძანა, შეეწყვიტათ ქრისანთეს ცემა და, ხიდან გაუხსნელად, მისი სამოსი ჩააცვა და მეომრებისკენ მიბრუნებულმა თქვა:
– ჭეშმარიტად, აქ ადამიანური ჯადოსნური მზაკვრობა კი არა, თავად ღვთაებრივი ძალა მოქმედებს. რამეთუ ხარის ძარღვებისგან შეკრული მაგარი საკვრელები თავისთავად გაიხსნა, ბორკილები გატყდა, ფეხებზე კი ხე მტვერივით იქცა; და მასზე მოკიდებული უმი ტყავი, მთელი დღე მზეზე ყოფნის მიუხედავად, არ გამშრალა, და მძიმე ბორკილები უხილავმა ძალით გაიხსნა და გატყდა, და ბნელი საპყრობილე დიდმა ნათელმა გაანათა, და მძიმე ჯოხი, მის სხეულთან შეხებისას, რბილი ხდება, როგორც წნელი. ამრიგად, ვხედავთ რა მასში აშკარად მოქმედ ღვთაებრივ ძალას, დავეცემით ყოველნი ამ ღვთის კაცის ფეხქვეშ და გამოვითხოვოთ შენდობა ყოველგვარ ბოროტებაში და ტანჯვაში, მისთვის ჩვენგან მიყენებულში. ვევედროთ მას, რათა შეგვირიგოს თავის ყოვლისშემძლე ღმერთთან, რომელიც ასეთ სასწაულებს ახდენს, რომელიც თავის მონებს ასე ძლიერებად და დაუმარცხებლებად ხდის ყოველგვარ განსაცდელში, – როგორც ჩვენ თვითონაც ვხედავთ: რამეთუ, აჰა, ეს ტანჯული, მისი მონა, როგორც ჩვენ დაგვამარცხა, ისე დაამარცხებს ჩვენს მთავრებსა და მეფეებსაც და შერცხვებათ მასში მოქმედი ზეციური ღმერთის დაუძლეველი ძალით.
ამის თქმის შემდეგ, კლავდიუსი ყველა მეომართან ერთად დაემხო წმინდა ქრისანთეს ფეხებთან და თქვა:
– „ჭეშმარიტად შევიცანით, რომ შენი ღმერთი ჭეშმარიტი ღმერთია; ამიტომ გევედრებით, რომ მოგვაქციო მისკენ და მის მონებად გაგვხადო“.
წმინდანმა კი ამაზე უთხრა: – თუ გინდათ ჩემს ღმერთთან მოსვლა, ფეხებით კი არა, გულით მიდით მასთან, რამეთუ ღმერთი ახლოსაა მასთან, ვინც მას გულითა და რწმენით ეძიებს.
და შემდეგ დიდხანს ესაუბრებოდა მათ წმინდა ქრისანთე ჭეშმარიტი ღმერთის შესახებ; ამ საუბრის შემდეგ ტრიბუნმა კლავდიუსმა და მისმა ცოლმა ილარიამ და მისმა ორმა ვაჟმა – იასონმა და მავრუსმა – ირწმუნეს ღმერთი; ირწმუნეს ასევე ყველა ნათესავმა, მეგობარმა და მთელმა მათმა სახლეულობამ; ირწმუნეს ყველა მეომარმაც მთელი თავისი სახლეულობით, – და ყველამ ერთად მიიღო წმინდა ნათლობა. და ისინი განუწყვეტლივ სწავლობდნენ ქრისანთესგან, გულმოდგინედ ისმენდნენ მის სიტყვებს უფალ იესო ქრისტეს შესახებ, და ყველას უნდოდა მისთვის ეტანჯა.
იმ დროს რომში ნუმერიანი მეფობდა. როდესაც მას მიუვიდა ხმა ტრიბუნ კლავდიუსის ქრისტესკენ მოქცევისა და მისი ნათლობის შესახებ მთელი თავისი ოჯახითა და მეომრებით, მან ბრძანა, ზღვაში დაეხრჩოთ კლავდიუსი, კისერზე ქვა მიებათ; ხოლო ყველა მეომარი და კლავდიუსის ორივე ვაჟი ბრძანა, მახვილით მოეკვეთათ. წმინდა ქრისტეს მოწამეთა აღსასრულის ადგილას მიტოვებული მღვიმე იყო, სადაც ადრე გარდაცვლილებს მარხავდნენ; ამ მღვიმის განწმენდის შემდეგ, ქრისტიანებმა ღამით აიღეს წმინდა მოწამეთა სხეულები და იმ მღვიმეში დაასვენეს.
ამ მღვიმესთან, წმინდა მოწამეთა ნაწილებთან ხშირად მიდიოდა კლავდიუსის ცოლი ილარია და იქ ლოცულობდა თავისი ვაჟების მოკვეთის ადგილას. ერთხელ, როცა ის იქ ლოცულობდა, წარმართებმა შეიპყრეს, რომლებმაც ისიც სატანჯველად გაიყვანეს. მან კი შეევედრა მათ და უთხრა:
– ნება მომეცით, დავამთავრო ჩემი ლოცვა, შემდეგ კი წაიყვანეთ, სადაც გნებავთ.
როდესაც მეომრებმა შემდეგ ცოტათი გაათავისუფლეს ილარია, მან მუხლი მოიდრიკა მიწაზე, მაღლა აღაპყრო ხელები, თვალები ზეცისკენ აღაპყრო და თქვა:
– მეუფეო, უფალო იესო ქრისტე, რომელსაც ვაღიარებ მთელი ჩემი გულით! დამასახლე მე ჩემს ვაჟებთან ერთად, რომლებიც შენ მოუწოდე ტანჯულ ღვაწლზე შენთვის, და მათ შენთვის, თავისი უფლისთვის, დასდეს სულები.
ასე ილოცა რა, სული ღმერთს შეჰვედრა. ილარიას შემპყრობელმა მეომრებმა, დაინახეს რა, რომ ის გარდაიცვალა, გული მოუკვდათ და, მასთან მყოფი ორი მხევალი მასთან დატოვეს, თვითონ წავიდნენ. მხევლებმა კი, აიღეს რა თავიანთი ქალბატონის ცხედარი, პატივით დაკრძალეს იგი იმ ძველ მღვიმესთან, რომელშიც წმინდა მოწამენი იყვნენ დასვენებულნი.
ნუმერიან მეფემ წმინდა ქრიზანთე და დარია კი სხვადასხვა წამებას მისცა. და აი, ქრიზანთე ბორკილებში ჩასვეს და ღრმა, მყრალ ორმოში ჩააგდეს, სადაც ქალაქიდან მთელი სიბინძურე ჩადიოდა, ხოლო დარია ბორდელში წაიყვანეს. ღმერთი კი ეხმარებოდა ორივე მოწამეს, მათში თავის ყოვლისშემძლე ძალას ავლენდა, რადგან წმინდა ქრიზანთეს მის ბნელ და მყრალ საპყრობილეში ზეციური ნათელი მოეფინა და სიმყრალის ნაცვლად დიდი კეთილსურნელება იყო; ხოლო წმინდა დარიასთან გაგზავნილ იქნა ლომი, რომელიც თავისი სამალავიდან გამოსული, მის ოთახთან მივიდა, სადაც წმინდანი პირქვე დაემხო და ლოცულობდა, – და დაიწყო მისი დარაჯობა.
მოქალაქეებმა კი, ამის არცოდნით, გაგზავნეს ვიღაც უსირცხვილო ჭაბუკი დარიასთან, რათა მას შებილწა იგი. როდესაც იგი წმინდანის ოთახში შევიდა, ლომმა ის მაშინვე დაიჭირა და, წაქცეული, ფეხქვეშ თელვა დაუწყო; და წმინდა დარიას შეჰყურებდა, თითქოს რაღაც გონიერი მონა, იგი თავისი ქალბატონის ბრძანებას ელოდა, თუ რას უბრძანებდა მას იმ უსირცხვილო ჭაბუკთან დაკავშირებით: მოეკლა თუ ცოცხლად გაეშვა. წმინდა დარიამ კი, ეს რომ გაიგო, ლომს უთხრა:
– გაფიცებ ღვთის ძეს, დატოვე ეს ჭაბუკი, რათა მან ჩემგან ღვთის სიტყვა მოისმინოს.
ლომმა, დატოვა ჭაბუკი, გარეთ გამოვიდა და კარებთან დაწვა, არავის უშვებდა წმინდა დარიას ოთახში. და დარიამ უთხრა იმ ჭაბუკს:
– აი, ლომის მძვინვარება ქრისტეს ერთი სახელის ხსენებაზე დაცხრა, და მხეცმა, როგორც გონიერმა ადამიანმა, იცის ჭეშმარიტი ღმერთი, ეშინია მისი და პატივს მიაგებს. შენ კი, უღვთოო, გონიერი ადამიანი ხარ, არ გეშინია ღმერთის, ასეთ ბოროტებებსა და სიბილწეში ცხოვრობ. და რისაც უნდა გრცხვენოდეს და რაშიც უნდა მოინანიო, იმით ტრაბახობ.
ჭაბუკი დარიას წინ დაეცა და ყვირილი დაიწყო, ამბობდა:
– მიბრძანე, ქრისტეს მსახურო, უვნებლად წავიდე აქედან, – და ყველას ვამცნობ, რომ ქრისტე, რომელსაც შენ ემსახურები, ჭეშმარიტი ღმერთია და არ არსებობს სხვა მის გარდა.
და დარიამ ლომს უბრძანა, ჭაბუკისთვის თავისუფალი გასასვლელი მიეცა მისი ოთახიდან. და წავიდა ჭაბუკი მთელ ქალაქში, ხმამაღლა ყვიროდა:
– იცოდეთ, ყველა რომაელმა, რომ დარია – ქალღმერთია!
და აი, დარიას სახლთან მიირბინეს ცირკის მოჭიდავეებმა და მათთვის დამახასიათებელი გამბედაობით სურდათ ლომის გაყვანა დარიას ოთახიდან. ლომმა კი, ღვთის მიერ განმტკიცებული, თითოეულ მათგანს იჭერდა, მიწაზე აგდებდა და, ყველა მათგანი წმინდა დარიას გვერდით დააწყო, დარაჯობდა მათ მის ფეხებთან, არ კლავდა მათ და არ აყენებდა არანაირ ზიანს, არამედ დარიას ბრძანებას ელოდა. და უთხრა წმინდანმა იმ კაცებს:
– თუ ირწმუნებთ ქრისტეს, მაშინ შეგიძლიათ უვნებლად წახვიდეთ აქედან; თუ არ ირწმუნებთ, მაშინ სიკვდილისგან გიხსნათ თქვენმა ღმერთებმა.
მათ კი ყველამ ერთხმად შესძახეს:
– ვინც არ სწამს, რომ ქრისტე ჭეშმარიტი ღმერთია, ის ცოცხალი ნუ გავა აქედან!
როდესაც მათ ასე შესძახეს, დარიამ ლომს უბრძანა, გაეშვა ის კაცები უვნებლად. და ისინი, იქიდან გამოსულნი, ხმამაღალი ხმით შესძახოდნენ:
– ირწმუნეთ, რომაელო ხალხნო, რომ არ არსებობს სხვა ღმერთი, გარდა ქრისტესი, რომელსაც დარია ქადაგებს!
როდესაც ამის შესახებ შეიტყო ეპარქოსმა კელერინმა, ბრძანა, დიდი ცეცხლი დაენთოთ იმ სახლის კარებთან, სადაც დარია ლომთან ერთად იმყოფებოდა, და დაეწვათ ისინი. ეს რომ დაინახა, ლომმა შიშისგან ძლიერი ღრიალი გამოსცა. წმინდანმა კი უთხრა მას:
– ნუ გეშინია: არც დაიწვები, არც ვინმე წაგიყვანს, არც მოკვდები, არამედ შენი სიკვდილით მოკვდები ცნობილ დროს; ამიტომ გადი აქედან ყოველგვარი შიშის გარეშე და წადი უდაბნოში. ის, ვინც შენ ჩემში პატივი მიაგე, დაგიცავს.
და ლომი, თავი დახარა, გამოვიდა და, მთელი ქალაქის გავლით, არავის შეხებია, არამედ უდაბნოში გაიქცა; ლომისგან გადარჩენილებმა კი ყველამ მიიღეს წმინდა ნათლობა.
როდესაც ყოველივე ეს აცნობეს ნუმერიან მეფეს, მან ბრძანა, ქრიზანთე და დარია საშინელ წამებას მისცემოდა. ქრიზანთე ხეზე ჩამოკიდეს და მოტანილი ჰქონდათ ანთებული სანთლები, რათა მისი სხეული დაეწვათ, მაგრამ მაშინვე ხეც გატყდა, თოკებიც გაწყდა და სანთლებიც ჩაქრა. ვინც კი წმინდა დარიას შეხებას ცდილობდა, მათ მაშინვე ხელები უჩერჩეტდებოდათ, მთელი სხეული ეწამებოდათ და ძლიერი ტკივილისგან ხმამაღლა ყვიროდნენ. ეს რომ დაინახა, ეპარქოსი შეშინდა და იჩქარა ყოველივე ამის შესახებ მეფისთვის ეცნობიებინა. მან კი, ეს სასწაულები ღვთის ძალას კი არა, ჯადოსნურ ეშმაკობას მიაწერა, ბრძანა ორივე მოწამე – ქრიზანთე და დარია გაეყვანათ ქალაქგარეთ, „სალარიეს“ სახელწოდების გზაზე.
...ბრძანა ღრმა თხრილის ამოთხრა, მათ იქ ჩაყრა და ცოცხლად ჩამარხვა ქვებითა და მიწით. იქ მიიყვანეს წმინდა მოწამეები ქრისანთე და დარია, და მათ გალობითა და ლოცვით ჩავიდნენ თხრილში და ერთად მიიღეს მოწამეობრივი აღსასრული, რადგანაც მტანჯველის ბრძანებით მიწითა და ქვებით იქნენ ჩამარხულნი. ამგვარად, როგორც სიცოცხლეში ჰქონდათ საერთო სულიერი თანაცხოვრება, ასევე გარდაიცვალნენ ორივენი ერთად, ღვთის მიერ მიღებულნი, როგორც ცოცხალი და მოსაწონი მსხვერპლი, და მიიღეს უკვდავი საზღაურის გვირგვინები.
წმინდა მოწამეების ქრისანთესა და დარიას აღსასრულის ადგილზე, მას შემდეგ, რაც იქ მრავალი სასწაული და განკურნება მოხდა, უამრავი ქრისტიანი – კაცი, ქალი და ბავშვი, ახლოს მდებარე გამოქვაბულში შეიკრიბა, სიხარულით აღნიშნავდა მათი მოწამეობრივი ხსოვნის დღეს და ეზიარებოდა ღვთაებრივ საიდუმლოებებს. ამის შესახებ მტანჯველმა შეიტყო და ბრძანა, მიწით დაეფარათ იმ გამოქვაბულის შესასვლელი, სადაც მოწამეობრივად აღესრულა მრავალი ქრისტიანი, მათ შორის იყვნენ: დიოდორე პრესვიტერი და მარიანე დიაკონი და მრავალი კლერიკოსი, – და შეუძლებელია იქ აღსრულებულთა სახელების ჩამოთვლა, რადგანაც ისინი მეტად მრავალნი არიან.
ყოველივე ამის შესახებ მე, უარინმა, და არმენიუსმა – ძმებმა დავწერეთ რომის უწმინდესი პაპი სტეფანეს ბრძანებით და გავაგზავნეთ ყველა ქალაქში, რათა ყველამ იცოდეს, რომ წმინდა ქრისანთემ და დარიამ ზეციურ სასუფეველში მიიღეს მოწამეობრივი გვირგვინები ჩვენი უფლის იესო ქრისტესგან, რომელსაც ეკუთვნის დიდება და ძალაუფლება ახლა და ყოველთვის და უკუნითი უკუნისამდე. ამინ.
წმიდა მოწამე პანქარის ხსენება
დიოკლეტიანესა და მაქსიმიანეს მეფობის ხანაში, რომელთაგან უკანასკნელი ძველ რომში ცხოვრობდა, რომის იმპერიაში გავრცელებული იყო სხვადასხვა ღვთაების თაყვანისცემა, ქრისტეს აღმსარებელთათვის კი არა მხოლოდ ქონებას ართმევდნენ, არამედ მრავალგვარ წამებასაც უქვემდებარებდნენ მათ. ამ დროს რომში ცხოვრობდა ერთი კაცი, სახელად პანქარი. იგი წარმოშობით უზის მხარიდან, ქალაქ ვილაპატადან იყო. მას ქრისტიანი წინაპრები ჰყავდა და გამორჩეული იყო მაღალი ტანითა და სილამაზით. რომში ჩასვლის შემდეგ, იგი მაქსიმიანეს დაუახლოვდა და მიაღწია იმას, რომ პირველი ადგილი დაიკავა მის დაახლოებულ პირთა შორის და განსაკუთრებული სიყვარულით სარგებლობდა. ამ სიყვარულის შესანარჩუნებლად მან უარყო ქრისტეს რწმენა. მისდამი სიყვარულის გამო მაქსიმიანემ დაავალა, მიეღო საჭმელ-სასმელი და ყოველგვარი სხვა შესაწირი ძღვენი, ნაწილი დადგენილი წესით, ნაწილი კი ძალაუფლების გამოყენებით, და ამგვარად დაეგროვებინა ქონება მომავალში თვალის საამებლად და ცხოვრების გასაადვილებლად. პანქარი ასეც იქცეოდა და ყველაფერში იმპერატორის აზრს იზიარებდა.
ამასობაში, მისმა დედამ და დამ, როდესაც ეს ყველაფერი გაიგეს, წერილი გამოუგზავნეს, რომელშიც უპირველესად ღვთის შიშის გახსენებისკენ მოუწოდებდნენ, შემდეგ კი ქრისტეს მომავალი საშინელი სამსჯავროს გახსენებისკენ, რადგან ბევრი, ამის გაგონების შემდეგ, თამამად აცხადებდა მეფეებისა და მმართველების წინაშე თავის სურვილს, დაემკვიდრებინა ის აღთქმა, რომლის შესახებაც სახარებისეული მოთხრობიდან იგებდნენ. გარდა ამისა, ურჩევდნენ კიდევ იმაზეც ეფიქრა, თუ რა საშინელ მსჯავრს დაედებოდა ამ სამსჯავროზე ის, ვინც უარყოფს ქრისტეს ღვთაებრივ სარწმუნოებას და, ბოლოს, ახსენებდნენ ქრისტეს სიტყვებს, რომლებიც ამბობენ, რომ თუ ადამიანი მთელი ქვეყნიერების მფლობელი გახდებოდა, თავის სულს კი დააზიანებდა, რა შეიძლებოდა მოეპოვებინა ამით, რადგან თუ ვინმე სულს დაიზიანებს, რით გამოისყიდის მას? ასეთი წერილის მიღების და წაკითხვის შემდეგ, პანქარი გონს მოეგო, მწარედ ატირდა და მიწაზე დავარდნილი, გულისტკივილით შეჰღაღადებდა: – უფალო ყოვლისმპყრობელო! შემიწყალე მე და ნუ შეარცხვენ მონას შენსას ანგელოზთა და კაცთა წინაშე შენს სამსჯავროზე, არამედ შეიწყალე მე შენი დიდი წყალობით.
ზოგიერთმა კარისკაცმა, როდესაც პანქარი ატირებული და ასეთი სიტყვების წარმომთქმელი დაინახა, ეს მაქსიმიანეს ამცნო, და როდესაც პანქარი მასთან მივიდა, მან ჰკითხა: – ჩემო საყვარელო პანქარი, მითხარი, ნუთუ შენც ნაზარეველი ხარ? – დიახ, მეფეო, – უპასუხა პანქარმა, – მე ნაზარეველი ვარ და ადრეც ვიყავი ასეთი, სანამ შენი თანამოაზრე გავხდებოდი. – უარი თქვი, – უთხრა მას ამაზე მაქსიმიანემ, – ასეთ აღიარებაზე იმ სიყვარულის გამო, რომლითაც მე შენ მიყვარხარ, წინააღმდეგ შემთხვევაში არ შეგიწყალებ, – იცოდე ეს, – და მალე არ მოგკლავ, არამედ მოკვდები მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მრავალი, სხვადასხვაგვარი წამებით გაწამებ.
ამაზე პანქარმა უპასუხა: – ჰოი, მეფეო! საშინლად ვმკრთალდები წარსულის გახსენებისას და მეშინია, ცეცხლი ზეციდან არ ჩამოვიდეს და არ დამწვას უკვე იმის გამო, რომ აქამდე შენი თანამოაზრე ვიყავი. მაგრამ ამ საათიდან მე არასოდეს აღარ უარვყოფ ჩემს უფალ იესო ქრისტეს, არც ახლა, არც იმ დიდი ხნის განმავლობაში, როდესაც შენ, როგორც მითხარი, მრავალგვარი წამებით აწამებ ჩემს სხეულს.
პანქარისგან ასეთი პასუხის მოსმენის შემდეგ, მაქსიმიანემ ბრძანა, გაეშიშვლებინათ იგი და ყველა შეკრებილი და წარმდგარი სამეფო მოხელეების თვალწინ უბრალო ტანზე ხარის ტყავის ქამრებით სცემეს. ამის შემდეგ, დამსწრეთა მიმართვისას, უთხრა მათ: – ახლა თქვენ გაიგეთ, რომ პანქარი, ჩემი კარის საკელარი და ჩემი ახლო მეგობარი, გალილეურ სარწმუნოებაში ჩავარდა; მითხარით, როგორ მოვექცე მას.
ამაზე სამეფო მოხელეებმა იმპერატორს უთხრეს: – ჰოი, მეფეო! ბრძანე, წაიყვანონ იგი სახალხო სანახაობათა ადგილზე და იქ გაშიშვლონ და საჯაროდ სცემონ, შემდეგ კი გაგზავნე იგი ნიკომიდიის მმართველთან. დაე, მან აწამოს იგი, რათა ჩვენც არ გავხდეთ მისი სიკვდილის მიზეზნი, რადგან იგი სარგებლობს შენი დიდი სიყვარულით.
ეს რჩევა მოეწონა მაქსიმიანეს, რადგან მას ნამდვილად ძალიან უყვარდა პანხარიუსი და საკუთარ თავში ვერ პოულობდა ძალას, რომ ის სიკვდილისთვის გაეწირა. ამიტომ ბრძანა, რომ ის სანახაობის ადგილას წაეყვანათ და ხალხის თვალწინ სასტიკად ეკმიათ, შემდეგ კი ჯარისკაცებს გადასცა ნიკომიდიაში გასაცილებლად და მათთან ერთად ნიკომიდიის ქალაქის მმართველს წერილი გაუგზავნა, რომელშიც უბრძანა, მრავალი ტანჯვის შემდეგ პანხარიუსი სიკვდილისთვის მიეცა.
როდესაც წმინდა მოწამე ნიკომიდიაში ჩავიდა და ქალაქის მმართველთან დაკითხვაზე მიიყვანეს, მან უთხრა: – ყველაფერი, რასაც იმპერატორი ჩემთან დაკავშირებით გიბრძანებს, სრულებით ზუსტად შეასრულე.
მაშინ ქალაქის მმართველმა ჰკითხა მას: – რა გქვია? – ჩემი სახელი, – მიუგო წმინდა მოწამემ, – პანხარიუსია. ჩემი წინაპრებისგან ქრისტიანი ვიყავი, მაგრამ ჩემი ბოროტი ნების გამო გადავუხვიე იმპერატორის უღმერთო სარწმუნოებისკენ და ყველაფერში თანამოაზრე ვიყავი. ღმერთმა, ასევე დედაჩემმა და ჩემმა დამ ჭეშმარიტ გზაზე დამაყენეს, და მე დავუბრუნდი ჩემი ქრისტეს რწმენას, ახლა კი მწვავს სურვილი, რომ მისთვის მოვკვდე, რათა სიკვდილით გადავიხადო ჩემი განდგომის საფასური, რაც ასე დანაშაულებრივად ჩავიდინე.
ამაზე ქალაქის მმართველმა პანხარიუსს უთხრა: – უარი თქვი შენს სიტყვებზე, რომლებსაც ასე დაუფიქრებლად წარმოთქვამ, და ამით თავს საშინელ უბედურებებს უქვემდებარებ, არამედ სჯობს, შეასრულო იმპერატორის ნება და, ასეთი გამორჩეული და ლამაზი რომ ხარ, ნუ გაანადგურებ დედამიწაზე შენს სახელოვან ხსოვნას.
– დიდება, რაზეც შენ საუბრობ, – უპასუხა წმინდანმა, – დროებითია, მაგრამ ის მარადიული სიცოცხლის მიღების საშუალებაა მათთვის, ვინც ქრისტეს გულისთვის უარს ამბობს მასზე.
ამის შემდეგ ქალაქის მმართველმა, წმინდანის ურყევობის დანახვისას, იმპერატორის მიერ მოთხოვნილი განაჩენი გამოიტანა. ქრისტეს წმინდა მოწამემ, პანხარიუსმა, ილოცა, რის შემდეგაც თავი მოჰკვეთეს და მოწამეობრივი აღსასრული მიიღო. ეს მოხდა მარტის თვის მეცხრამეტე დღეს, ქალაქ ნიკომიდიაში.